6. Fəaliyyətin stimullaşdırılması - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Fəaliyyətin stimullaşdırılması -

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Fəaliyyətin stimullaşdırılması o deməkdir ki, məktəbdə təlim prosesi sadəcə dərsin keçirilməsi və nəticənin qeydə alınması ilə məhdudlaşmır. Təhsil prosesi elə qurulmalıdır ki, şagird öyrənməyə maraq göstərsin, tapşırıq üzərində işləmək istəsin, nəticəsinin izlənildiyini hiss etsin, uğurunu görsün, çətinliklə üzləşəndə dəstək alsın və növbəti addıma həvəslə keçsin. Burada əsas məsələ şagirdi yalnız nəzarətdə saxlamaq deyil, onu öyrənməyə cəlb etmək, təlim fəaliyyətinə daxil etmək və davamlı şəkildə irəli aparmaqdır.

Sadə dillə desək, fəaliyyətin stimullaşdırılması “dərsi keçdim, tapşırıq verdim, qiyməti yazdım” yanaşması deyil. Bu, şagirdin dərsə marağını artırmaq, onun zəhmətini görünən etmək, irəliləyişini izləmək və öyrənməyə münasibətini gücləndirmək deməkdir. Şagird o zaman daha fəal olur ki, gördüyü işin mənası olsun, müəllim onun cəhdini görsün, nəticəsi haqqında ona aydın fikir versin və növbəti mərhələyə keçməsi üçün yol göstərsin. Məktəbdə fəaliyyətin stimullaşdırılması məhz bu cür qurulmalıdır.

Bu pedaqoji tələb təhsil prosesinin səmərəliliyinin artırılması ilə birbaşa bağlıdır. Çünki maraq olmayan yerdə təlimin dərinliyi zəifləyir. Şagird yalnız formal iştirak edirsə, tapşırığı məcburiyyətlə yerinə yetirirsə, qiyməti cəza və ya qorxu vasitəsi kimi qəbul edirsə, burada təlimin səmərəsi aşağı düşür. Amma şagird öz nəticəsinin izlənildiyini, zəif və güclü tərəflərinin göründüyünü, kiçik uğurunun da qiymətləndirildiyini hiss edirsə, onda onun təlimə münasibəti dəyişir. O, öyrənməni yad və kənar bir iş kimi yox, öz işi kimi qəbul etməyə başlayır.

Fəaliyyətin stimullaşdırılması

Bu anlayışı düzgün başa düşmək üçün bir neçə yanlış təsəvvürü aradan qaldırmaq lazımdır.

Fəaliyyətin stimullaşdırılması sadəcə tərif demək deyil. Müəllimin “əla”, “afərin”, “çox yaxşı” deməsi vacib ola bilər, amma bu, özü-özlüyündə kifayət etmir. Əgər şagird nəyin yaxşı alındığını və nəyi inkişaf etdirməli olduğunu anlamırsa, bu tərif davamlı stimula çevrilmir.

Bu anlayış yalnız yüksək nəticə göstərən uşaqları önə çıxarmaq da deyil. Əgər sinifdə həmişə eyni uşaqların uğuru görünür, eyni uşaqlar təriflənir, digər uşaqların kiçik irəliləyişi isə görünməz qalırsa, burada fəaliyyətin stimullaşdırılması birtərəfli olur. Belə vəziyyətdə bir qrup şagird daha da fəallaşır, digər qrup isə təlimdən uzaqlaşa bilir.

Fəaliyyətin stimullaşdırılması yalnız mükafatlandırma deyil. Bəzi hallarda məktəbdə bu anlayış yalnız diplom, təşəkkürnamə və ya sinif qarşısında ad çəkmə ilə əlaqələndirilir. Halbuki stimullaşdırmanın əsas hissəsi gündəlik dərsin içində baş verir: müəllimin vaxtında verdiyi geribildirim, uğurun görünən edilməsi, çətinlik zamanı dəstək verməsi, şagirdin irəliləyişini ona göstərməsi, tapşırığın mənalı qurulması.

Bu yanaşma yalnız zəif nəticə göstərən şagirdlərlə işləmək də deyil. Fəaliyyətin stimullaşdırılması sinifdə hamıya aiddir. Çətinlik yaşayan şagird də, orta səviyyədə dayanan şagird də, yüksək nəticə göstərən, amma inkişafı dayanan şagird də stimullaşdırıcı yanaşmaya ehtiyac duyur.

Təlim marağının yüksəldilməsi nə deməkdir?

Şagirdin təlim marağı o zaman artır ki, dərsdə özünü kənar müşahidəçi kimi yox, prosesin iştirakçısı kimi hiss etsin. Təlim marağı yalnız əyləncəli dərs keçmək demək deyil. Maraq o zaman yaranır ki, mövzu uşağa mənalı görünür, tapşırıq onun gücündən tam kənarda olmur, cavab vermək üçün onda cəsarət yaranır, müəllim onun zəhmətini görür və səhv etdikdə də onu prosesdən kənara atmır.

Məsələn, müəllim dərsdə yalnız özü danışır, sonra iki sual verir, eyni uşaqlar cavab verir və dərs bitir. Formal baxımdan dərs keçilib. Amma şagirdlərin çoxunda maraq yaranmaya bilər. Başqa bir dərsdə müəllim mövzunu həyatla bağlayır, sualları mərhələli verir, uşaqlara düşünmək üçün vaxt ayırır, fərqli cavabları dinləyir, kiçik uğurları vurğulayır. Bu halda dərs uşağa daha yaxın gəlir. Təlim marağı da çox vaxt məhz bu cür formalaşır.

Riyaziyyat dərsində müəllim yalnız qaydanı izah edib oxşar misallar həll etdirirsə, bəzi uşaqlar mövzudan tez soyuyur. Amma o, mövzunu gündəlik həyatla bağlayıb “endirimli qiymət həqiqətən sərfəlidirmi?”, “iki seçimdən hansını götürmək daha məqsədəuyğundur?” sualını verirsə, uşağın diqqəti artır. Azərbaycan dili dərsində qaydanın yalnız əzbərlənməsi yox, həmin qaydanın müraciət yazısında, elanda, təqdimatda necə işləndiyi göstəriləndə maraq yüksəlir. Biologiyada sağlam qidalanma və ya gündəlik rejim kimi mövzular uşağın öz həyatına bağlananda təlim daha mənalı görünür.

Deməli, təlim marağını artırmaq üçün müəllim dərsi həm mənalı, həm əlçatan, həm də canlı qurmalıdır.

Nailiyyətlərin izlənilməsi nə deməkdir?

Fəaliyyətin stimullaşdırılmasının əsas dayaqlarından biri şagird nailiyyətlərinin sistemli izlənilməsidir. Burada söhbət yalnız böyük yoxlama işlərindən getmir. Müəllim dərsdə şagirdin necə işlədiyini, tapşırığa necə yanaşdığını, hansı mərhələdə dayandığını, hansı hissədə irəliləyiş göstərdiyini, hansı suallara daha yaxşı cavab verdiyini, nədə çətinlik çəkdiyini mütəmadi görməlidir.

Nailiyyətin izlənilməsi o deməkdir ki, müəllim şagirdin təlim yolunu diqqətlə müşahidə edir. O, yalnız yekun cavaba yox, prosesə də baxır. Şagird cavabı tapdı, amma necə tapdı? Tapşırığı yarımçıq qoydu, niyə qoydu? Yazı işində irəliləyiş varmı? Əvvəl danışmayan şagird indi qısa da olsa fikir bildirirmi? Əvvəl müstəqil işləyə bilməyən şagird indi tapşırığın bir hissəsini özü yerinə yetirə bilirmi? Bu cür suallar inkişaf və stimullaşdırma üçün əsasdır.

Məktəbdə çox vaxt bu hissə zəif olur. Müəllim nəticəni yalnız qiymət səviyyəsində görür. Halbuki şagirdin kiçik irəliləyişləri də görünməlidir. Bəzən uşaq yüksək qiymət almır, amma əvvəlki ilə müqayisədə daha düzgün düşünür, daha yaxşı izah edir, daha diqqətli işləyir. Bu dəyişikliklər görünəndə şagirdin təlimə münasibəti də dəyişir.

Dəyərləndirmə nə deməkdir?

Dəyərləndirmə bu bənddə yalnız bal qoymaq və ya nəticəni elan etmək demək deyil. Dəyərləndirmə müəllimin şagirdə və özünə belə suallar verməsidir: nə alındı, nə alınmadı, niyə alınmadı, bundan sonra nə etmək lazımdır?

Mənalı dəyərləndirmə şagird üçün aydın olmalıdır. O bilməlidir ki, müəllim onun işinə yalnız hökm vermir, eyni zamanda yol da göstərir. Məsələn, “zəifdir” demək şagirdi irəli aparmır. Amma “fikrin var, amma əsaslandırma hissəsi zəifdir”, “məsələni həll etmisən, amma izah hissəsi üzərində işləməlisən”, “mətnin başlanğıcı yaxşıdır, nəticə hissəsi zəif qurulub” kimi geribildirim artıq dəyərləndirməni stimullaşdırıcı alətə çevirir.

Dəyərləndirmə o zaman stimul yaradır ki, şagird burada öz zəhmətinin mənasını görür. O başa düşür ki, müəllim onun işinə diqqətlə baxıb. Nəyi bacardığını və növbəti dəfə nəyi yaxşılaşdırmalı olduğunu bilir. Bu cür dəyərləndirmə qorxu yox, hərəkət yaradır.

Stimullaşdırıcı tədbirlər nə ola bilər?

Bu bənddə “tədbirlərin görülməsi” ifadəsi xüsusi məna daşıyır. Burada söhbət tək bir addımdan getmir. Fəaliyyətin stimullaşdırılması üçün məktəbdə və sinifdə bir-birini tamamlayan tədbirlər sistemi qurulmalıdır.

Müəllim şagird nailiyyətlərini müntəzəm izləməlidir. Bunun üçün qısa diaqnostik suallar, mini tapşırıqlar, yazılı və şifahi cavablar, müşahidə, praktik işlərdən istifadə edə bilər. Bu məlumatlar müəllimə dərsin gedişini tənzimləmək imkanı verir.

Geribildirim vaxtında verilməlidir. Şagird tapşırıqdan bir həftə sonra ümumi qeyd yox, mümkün qədər yaxın zamanda konkret rəy alanda bu, daha çox təsir göstərir. Gecikmiş və ümumi rəyin stimullaşdırıcı gücü zəifləyir.

Kiçik uğurlar görünən edilməlidir. Hər dəfə yalnız ən yüksək nəticə göstərən şagirdlərin adını çəkmək düzgün deyil. Əvvəl zəif oxuyan, indi kiçik irəliləyiş göstərən uşaq da görünməlidir. Əvvəl danışmayan, indi ilk dəfə fikir söyləyən şagirdin də uğuru dəyərli sayılmalıdır.

Tapşırıqlar yaş və səviyyəyə uyğun seçilməlidir. Çox ağır tapşırıq uşağı təlimdən uzaqlaşdıra bilər, həddən artıq asan tapşırıq isə marağı öldürə bilər. Stimullaşdırma üçün tapşırıq nə çox ağır, nə də boş olmalıdır; uşaq onda cəhd etməklə irəli gedə biləcəyini hiss etməlidir.

Dəstək fərdiləşdirilməlidir. Kimsə əlavə izaha, kimsə nümunəyə, kimsə vaxt uzadılmasına, kimsə daha kiçik addımlarla işləməyə ehtiyac duyur. Eyni müdaxilə hamıya eyni təsir göstərmir.

Yenidən baxış olmalıdır. Şagirdə geribildirim verilibsə, müəyyən iş aparılıbsa, sonra yenidən baxılmalıdır ki, bu iş nəticə veribmi. Əgər irəliləyiş görünmürsə, yanaşma dəyişməlidir. Bu, fəaliyyətin stimullaşdırılmasının vacib hissəsidir.

Müəllim üçün metodiki nəticələr

Müəllim üçün fəaliyyətin stimullaşdırılması ilk növbədə dərsin səmərəliliyini artırmaq deməkdir. Dərs elə qurulmalıdır ki, şagirdlər yalnız dinləyici yox, öyrənməyə həqiqətən qoşulan tərəf olsunlar. Bunun üçün müəllim:

• dərsin əvvəlində uşağın diqqətini və marağını çəkən giriş qurmalı,

• dərsin gedişində şagird iştirakını izləməli,

• tapşırıqları mərhələli verməli,

• çətinliyi vaxtında görməli,

• geribildirimi konkret və aydın verməli,

• şagirdin irəliləyişini görünən etməlidir.

Belə müəllim yalnız nəticə yazmır, nəticə ilə işləyir. O, şagirdə “sən niyə etmədin?” sualını verməklə kifayətlənmir; “harada dayandın, necə kömək edə bilərəm?” sualını da verir. Bu yanaşma müəllimi daha peşəkar edir. Çünki burada dərsi sadəcə başa vurmaq yox, şagirdi öyrətmək əsas olur.

Məktəb rəhbərliyi üçün baxış

Direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün fəaliyyətin stimullaşdırılması məktəbin ümumi iş mədəniyyəti ilə bağlı məsələdir. Məktəb yalnız nəticə toplamaqla kifayətlənməməlidir. Həm şagird marağına, həm də nailiyyətlərin izlənilməsinə sistemli baxış formalaşdırmalıdır.

Rəhbərlik belə suallar verməlidir:

• məktəbdə şagird uğuru yalnız yekun bal üzərindən görünür, yoxsa inkişaf da izlənilir?

• müəllimlər şagirdə konkret geribildirim verirmi?

• sinifdə yalnız güclü uşaqların uğuru görünür, yoxsa digərlərinin də irəliləyişi qiymətləndirilir?

• əlavə dəstək və stimullaşdırıcı tədbirlər varmı?

• təlim marağını artırmaq üçün metodik işdə hansı istiqamətlər götürülüb?

Məktəb rəhbərliyi üçün vacib olan budur ki, fəaliyyətin stimullaşdırılması məktəbdə ayrıca kampaniya kimi yox, gündəlik iş üslubu kimi yaşasın. Müəllim müşahidələrində, metodik söhbətlərdə, nəticə təhlillərində, əlavə məşğələlərdə və sinif rəhbərləri ilə işdə bu xətt görünməlidir.

Situasiyalarla baxaq

Bir sinifdə həmişə eyni iki-üç şagird tərif alır. Digər uşaqların cəhdi və kiçik irəliləyişi görünmür. Bir müddət sonra həmin uşaqlar dərsdə maraqlarını itirir, çünki “onsuz da bizdən bir şey gözlənilmir” hissi yaranır. Burada müəllim yanaşmanı dəyişməli, yalnız ən yüksək nəticəni yox, real irəliləyişi də görünən etməlidir.

Başqa bir sinifdə KSQ keçirilib, bal yazılıb, nəticə elan olunub və mövzu bağlanıb. Şagird zəif nəticə aldığını bilir, amma niyə zəif aldığını və nəyi yaxşılaşdırmalı olduğunu bilmir. Bu halda qiymət stimullaşdırıcı rol oynamır. Əgər müəllim sonradan nəticəni qısa təhlil edir, zəif məqamları qruplaşdırır, yenidən işləmək üçün kiçik tapşırıqlar verir və növbəti irəliləyişi göstərirsə, bu artıq stimullaşdırıcı pedaqoji addımdır.

Bir şagird uzun müddət dərsdə danışmırdı. Bu dəfə o, qısa da olsa fikir bildirdi. Müəllim bunu görür, dəstəkləyir və növbəti dəfə ona yenə fürsət verir. Burada böyük nəticə yoxdur, amma mühüm inkişaf var. Bu cür yanaşma uşağın təlim marağını və özünəinamını artırır.

Riyaziyyat dərsində müəllim yalnız düzgün cavab yazanları deyil, həll yolunu səbir və diqqətlə izah edən şagirdi də dəyərləndirir. Azərbaycan dili dərsində müəllim yalnız səhvsiz yazını yox, əvvəlki yazısından daha yaxşı olan işi də vurğulayır. Biologiya dərsində düzgün anlayışla yanaşı gündəlik həyatda daha sağlam seçim edən uşağın müşahidəsini də dəyərli sayır. Bu cür nümunələr şagirdə göstərir ki, məktəb yalnız yekun nəticəni deyil, öyrənmə yolunu da görür.

Fəaliyyətin stimullaşdırılması ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu prinsipə görə təhsil prosesinin səmərəliliyini artırmaq və şagirdlərin təlim marağını yüksəltmək üçün onların nailiyyətləri sistemli şəkildə izlənilməli, mənalı şəkildə dəyərləndirilməli və buna uyğun tədbirlər görülməlidir.

Bu yanaşmada məqsəd sadəcə şagirdi nəzarətdə saxlamaq deyil. Məqsəd onu öyrənməyə cəlb etmək, zəhmətini görünən etmək, irəliləyişini hiss etdirmək, çətinlik zamanı onu tək qoymamaq və təlimə marağını qorumaqdır. Yaxşı müəllim nəticəni görür, rəy verir, dəstək olur və marağı oyadır. Yaxşı məktəb isə bunu təsadüfi yox, sistemli şəkildə edir. Fəaliyyətin stimullaşdırılması məhz bu sistemli yanaşmanın adıdır.