II məqalə. İstedad Bankına şagirdlərin seçilməsi, sənədləşdirilməsi və qərarvermə mexanizmi

II məqalə
İstedad Bankına şagirdlərin seçilməsi, sənədləşdirilməsi və qərarvermə mexanizmi

Məktəbdə İstedad Bankının yaradılması yalnız istedadı müəyyən edən meyarların təsdiqi ilə tamamlanmır. Meyarlar bu sistemin hansı əsaslar üzərində qurulduğunu göstərirsə, seçilmə, sənədləşdirmə və qərarvermə mexanizmi onun necə işləyəcəyini müəyyən edir. Başqa sözlə, məktəb yalnız istedadı necə tanıdığını deyil, eyni zamanda bu tanımanı hansı ardıcıllıqla qeydə aldığını, necə əsaslandırdığını, hansı sənədlərlə rəsmiləşdirdiyini və hansı qərarlarla davam etdirdiyini də aydın şəkildə bilməlidir. Əgər bu mərhələ zəif qurularsa, ən düzgün meyarlar belə praktik nəticə vermir. Seçim prosesinin qaydası aydın olmadıqda qərarlar təsadüfi görünür, sənədləşmə zəif olduqda prosesin şəffaflığı azalır, qərarvermə mexanizmi dəqiq qurulmadıqda isə həm kollektiv daxilində, həm də valideynlə münasibətlərdə suallar yaranır. Buna görə İstedad Bankı ilə işləyən məktəb bu prosesi təkcə pedaqoji təşəbbüs kimi deyil, daxili idarəetmə qaydası ilə tənzimlənən sistem kimi qurmalıdır. Məktəb bu iş üçün öz daxilində qayda, işçi mexanizm, məsul şəxslər və sənədləşmə ardıcıllığı müəyyən etmədikdə Bank davamlı struktur yox, epizodik fəaliyyətə çevrilir.

Bu sistemin əsas məqsədi bir neçə fəal və diqqət çəkən uşağı seçmək deyil. Məqsəd məktəbdə müxtəlif istiqamətlər üzrə potensial daşıyan şagirdləri sistemli şəkildə aşkarlamaq, həmin potensialı əsaslandırılmış formada sənədləşdirmək, qərarı peşəkar qaydada vermək və sonradan inkişaf xəttini izləməkdir. Məhz buna görə seçim prosesi şəxsi təəssürata əsaslanan fərdi qərar forması kimi yox, mərhələli və təkrar baxıla bilən peşəkar prosedur kimi təşkil olunmalıdır. Bu prosedurun sağlam işləməsi üçün məktəb üç xətti birlikdə qurmalıdır. Birinci xətt namizədlərin aşkar olunmasıdır. İkinci xətt həmin namizədlər üzrə sübutların toplanması və sənədləşdirilməsidir. Üçüncü xətt isə qərarın verilməsi, rəsmiləşdirilməsi və sonrakı inkişaf mexanizminin işə salınmasıdır. Bu üç mərhələ bir-birindən ayrı yox, vahid idarəetmə zəncirinin hissələri kimi işləməlidir. Zəncirin hər hansı həlqəsi zəiflədikdə Bank ya formal siyahıya çevrilir, ya da şəxslərin fərdi yanaşmasından asılı qalır. Məktəbin peşəkarlığı isə məhz bu işi sistemə çevirməsində görünür.

1. Namizədlərin aşkar olunması mərhələsi

İstedad Bankına seçim prosesi adətən namizədlərin aşkar olunması ilə başlayır və bu mərhələ bütün sonrakı qərarların keyfiyyətini müəyyən edir. Namizədlərin müəyyənləşdirilməsi yalnız bir müəllimin şəxsi qənaətinə əsaslana bilməz. Əksinə, məktəb daxilində bir neçə mənbədən məlumat toplanmalıdır ki, seçim prosesi həm ədalətli, həm də daha dolğun olsun. Fənn müəllimi şagirdi öz sahəsi üzrə görür və onun mövzuya münasibətini, düşünmə tərzini, sualvermə keyfiyyətini və nəticələrini daha yaxından müşahidə edir. Sinif rəhbəri uşağın ümumi davranışını, sosial münasibətlərini, davamlılığını, təşəbbüskarlığını və müxtəlif şəraitlərdə özünüifadə imkanlarını daha geniş kontekstdə görə bilir. Psixoloq bəzi hallarda uşağın daxili motivasiyası, emosional dayanıqlığı, özünüidarə xüsusiyyətləri və potensial riskləri ilə bağlı vacib tamamlayıcı baxış verir. Tədris işləri üzrə direktor müavini isə prosesi koordinasiya edən şəxs kimi müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatları ümumi sistemə salır. Bu səbəbdən namizədlərin aşkar olunması mərhələsi çoxmənbəli müşahidəyə əsaslanmalı, görünən nəticə ilə yanaşı səssiz potensialı da görməyə imkan verməlidir.

Namizədlər bir neçə yol ilə üzə çıxa bilər. Bunlardan biri müəllim təqdimatıdır. Müəllim müəyyən meyarlara əsaslanaraq şagirdi namizəd kimi irəli sürür. Digər yol şagird məhsullarının, portfolioların, layihə işlərinin, təqdimatların, yazılı tapşırıqların və yaradıcı nümunələrin nəzərdən keçirilməsidir. Bəzi şagirdlər dərs prosesində çox görünməsələr də, iş məhsullarında güclü düşüncə və fərqli yanaşma nümayiş etdirirlər. Üçüncü yol müsabiqə, olimpiada, sərgi, layihə təqdimatı, idman və digər platformalardakı nəticələrdir. Dördüncü yol isə sakit istedadların xüsusi müşahidə xəttidir. Məktəb yalnız açıq performansa və görünən nailiyyətə əsaslansa, çox vaxt dərin potensial daşıyan, lakin özünü yüksək səslə göstərməyən uşaqları kənarda qoymuş olar. Buna görə ilkin aşkar etmə mərhələsi açıq, müşahidəyə dayanan və müxtəlif məlumat mənbələrini nəzərə alan mexanizm kimi qurulmalıdır.

2. İlkin təqdimat və namizədlik sənədi

Namizədin aşkar olunması ilə proses bitmiş sayılmır. Əksinə, bundan sonra həmin müşahidə rəsmi təqdimata çevrilməlidir. Məktəbdə bunun üçün ayrıca namizədlik vərəqi və ya ilkin təqdimat forması hazırlanması məqsədəuyğundur. Bu sənəd ağır və yüklü olmamalıdır, amma məzmun baxımından aydın və işlək olmalıdır. Namizədlik vərəqində ən azı şagirdin adı və sinfi, namizəd göstərildiyi istiqamət, onu təqdim edən müəllim və ya əməkdaş, müşahidə olunan əsas meyarlar, həmin meyarları təsdiqləyən ilkin faktlar və təqdimat tarixi öz əksini tapmalıdır. Məqsəd məktəbdə istedad haqqında danışmağı ümumi təəssürat səviyyəsindən çıxarıb peşəkar təqdimat səviyyəsinə qaldırmaqdır.

Bu mərhələdə bir məqam xüsusilə vacibdir. Namizədlik sənədində “istedadlıdır”, “fərqlənir”, “çox bacarıqlıdır” kimi ümumi ifadələr kifayət etmir. Hər fikir konkret faktla möhkəmləndirilməlidir. Məsələn, “riyazi məsələyə iki fərqli həll yolu təklif edib”, “üç ay ərzində layihə tapşırıqlarında davamlı inkişaf göstərib”, “sinifdaxili təqdimatlarda qrupun işini toparlayıb”, “yazılı işlərdə yaşıdlarından daha dərin əlaqə və ümumiləşdirmə qurub” kimi əsaslandırılmış qeydlər qərar mexanizmi üçün daha qiymətlidir. Bu cür yanaşma həm müəllimi daha məsuliyyətli müşahidəyə sövq edir, həm də növbəti mərhələdə sənədlərə baxan işçi qrup üçün aydın baza yaradır. Məktəb üçün peşəkarlıq məhz burada başlayır. O, istedad haqqında təəssüratla yox, əsaslandırılmış təqdimatla danışır.

3. Sübutların toplanması və portfolionun formalaşdırılması

İstedad Bankı sübut üzərində qurulmalıdır. Buna görə ilkin təqdimatdan sonra hər namizəd üzrə sübut bazasının formalaşdırılması vacib mərhələyə çevrilir. Burada portfolio mərkəzi rol oynayır. Portfolio yalnız şagirdin uğurlu işlərini yığan qovluq deyil. O, uşağın potensialını, istiqamətini və inkişaf xəttini göstərən sistemli sənəd paketidir. Portfolioda layihə işləri, yazılı tapşırıqlar, yaradıcı məhsullar, təqdimat materialları, diaqnostik nəticələr, sertifikat və diplomlar, müəllim müşahidə qeydləri, ehtiyac olduqda psixoloji müşahidə xarakterli məlumatlar, ictimai və sosial fəaliyyət nümunələri, idman və texniki bacarıqlarla bağlı faktlar yer ala bilər. Lakin burada əsas prinsip sənəd çoxluğu deyil, sübut keyfiyyətidir.

Məktəb portfolionu kağız toplamaq vasitəsinə çevirməməlidir. Əsas məsələ meyarı dəqiq təsdiqləyən materialların seçilməsidir. Məsələn, yaradıcılıq meyarı üçün sadəcə təsadüfi bir rəsm nümunəsi yox, ideya quruluşunu və fərqli yanaşmanı göstərən iş daha dəyərlidir. Liderlik istedadı üçün yalnız tədbirdə iştirak faktı yox, qrupun işinə real təsiri göstərən müşahidə və fəaliyyət nümunəsi daha güclü sübut sayılır. Akademik istiqamət üçün təkcə yüksək qiymət yox, düşünmə keyfiyyətini göstərən yazılı və ya şifahi məhsul daha tamamlayıcı dəlildir. Texniki istiqamətdə isə maraq barədə söz yox, real qurğu, model, kodlaşdırma işi və ya tətbiqi həll nümunəsi daha inandırıcıdır. Məktəb sübut seçməyi bacarmadıqda sənədləşmə həcm qazanır, amma dəyər qazanmır. Ona görə portfolio şagirdin kim olduğunu deyil, onun potensialının hansı əsaslarla göründüyünü göstərməlidir.

4. Sənədlərin minimum məzmun çərçivəsi

İstedad Bankı ilə bağlı sənədlərin sadə, amma işlək olması vacibdir. Hər sənədin minimum məzmunu əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir ki, proses şəxslərin fərdi üslubundan asılı qalmasın. Namizədlik vərəqində istiqamət, əsas meyar, ilkin fakt, təqdim edən şəxs və tarix mütləq yer almalıdır. Müşahidə formasında hansı meyarın izlənildiyi, hansı müddətdə izlənildiyi, konkret hansı davranış və ya məhsulun qeydə alındığı, müşahidəni aparan şəxs və yekun qeydi göstərilməlidir. Portfolio siyahısında daxil edilən materialların adı, növü, tarixi və hansı meyarı dəstəklədiyi qeyd olunmalıdır. Baxış qrupu protokolunda iştirak edən şəxslər, baxılan sənədlər, müzakirə olunan meyarlar, verilən qərar və həmin qərarın əsaslandırılması görünməlidir. Qısa inkişaf xətti formasında isə şagirdin seçildiyi istiqamət, yaxın dövr üçün məqsəd, planlaşdırılan fəaliyyət, məsul şəxs və izləmə vaxtı göstərilməlidir. Yarımillik monitorinq qeydində irəliləyiş, çətinlik, motivasiya vəziyyəti, yük balansı və növbəti qərar öz əksini tapmalıdır. Bu çərçivələr sənədlərin həddən artıq formalaşmasına yox, onların işləkliyinə xidmət edir.

5. Məktəbdaxili baxış qrupu və ilkin qiymətləndirmə

Sübutlar toplandıqdan sonra materiallar məktəbdaxili baxış qrupu tərəfindən nəzərdən keçirilməlidir. Bu qrupun tərkibi çoxsaylı yox, funksional olmalıdır. Adətən tədris işləri üzrə direktor müavini, müvafiq fənn müəllimi, sinif rəhbəri, ehtiyac olduqda psixoloq və məktəb rəhbərliyinin nümayəndəsi bu baxışda iştirak edə bilər. Burada əsas məqsəd say çoxluğu yaratmaq deyil. Məqsəd qərarın tək bir baxışla yox, peşəkar və balanslı baxışla formalaşmasını təmin etməkdir. Tək bir şəxsin qərarı riski artırır. Kiçik, lakin funksional tərkibli baxış qrupu isə həm subyektivliyi azaldır, həm də fərqli müşahidələri bir masa ətrafında toplamağa imkan verir.

İlkin qiymətləndirmə mərhələsində qrup təqdim olunan sənədləri nəzərdən keçirir, meyarların neçə dənəsinin faktla təsdiqləndiyini müəyyənləşdirir, sübutların keyfiyyətinə baxır və qərar üçün yetərli əsasın olub-olmadığını aydınlaşdırır. Burada məqsəd uşağı tələsik şəkildə siyahıya salmaq deyil. Məqsəd mövcud materialın qərar üçün kifayət edib-etmədiyini müəyyən etməkdir. Bəzən sənədlər tam və aydın olur. Bu zaman şagird növbəti qərar mərhələsinə keçir. Bəzən materiallar müəyyən potensialı göstərir, amma hələ sabit deyil. O halda əlavə müşahidə mərhələsinə ehtiyac yaranır. Məktəb bu baxış mərhələsini nə formal iclasa, nə də uzun və nəticəsiz müzakirəyə çevirməlidir. Bu mərhələnin dəyəri onun aydınlığı və qərar üçün zəmin yaratmasındadır.

6. Əlavə müşahidə mərhələsi və tətbiq şərtləri

Bütün namizədlər üzrə qərar ilk baxışda verilməyə bilər. Bəzi hallarda şagirdin potensialı görünür, lakin sübut bazası hələ tam sabitləşməyib. Belə olduqda məktəb əlavə müşahidə mərhələsi tətbiq etməlidir. Bu mərhələ həm tələsik qərarın qarşısını alır, həm də sakit və gec açılan istedadlar üçün ədalətli imkan yaradır. Əlavə müşahidə adətən dörd həftədən səkkiz həftəyədək məqsədli müddət üçün təşkil oluna bilər. Bu dövr ərzində əvvəlcədən müəyyən olunmuş bir və ya iki konkret meyar izlənilir. Məsələn, yaradıcı həll qabiliyyəti, təşəbbüskarlıq, layihə işinə davamlı yanaşma, düşüncə dərinliyi və ya sosial təsir gücü kimi göstəricilər üzrə əlavə sübut toplanır.

Əlavə müşahidə mərhələsində əsas şərt qeyri-müəyyən yanaşmadan uzaq durmaqdır. Məktəb “bir az da baxarıq” kimi ümumi yanaşma ilə yox, “bu iki meyar üzrə əlavə sübut toplayacağıq” məntiqi ilə işləməlidir. Müşahidəni adətən müvafiq müəllim və ya sinif rəhbəri aparır, tədris müavini prosesi əlaqələndirir, yekun qeydi isə əvvəlcədən müəyyən olunmuş forma üzrə hazırlayır. Bu mərhələdə şagirdin üzərinə psixoloji təzyiq qoyulmamalı, o, gizli imtahan vəziyyətində hiss etməməlidir. Məktəb burada yoxlayıcı deyil, müşahidəedici mövqe tutur. Əlavə müşahidə uşağın zəifliyini sübut etmək üçün yox, potensialın sabit olub-olmadığını görmək üçün aparılır.

7. Qərarvermə meyarı və minimum şərt

İstedad Bankına daxil etmə ilə bağlı qərar əvvəlcədən müəyyən edilmiş minimum şərtə əsaslanmalıdır. Ən məntiqli yanaşmalardan biri odur ki, şagird üzrə ən azı iki meyar real və keyfiyyətli sübutlarla təsdiqlənsin. Bu meyarlar eyni istiqamətdən və ya fərqli istiqamətlərdən ola bilər. Məsələn, yüksək akademik nəticə yaradıcı həll bacarığı ilə tamamlanırsa, qərar daha əsaslı görünür. Yaxud liderlik davranışı müəllim müşahidəsi və sosial fəaliyyət materialları ilə eyni vaxtda görünürsə, qərar möhkəmlənir. Sakit istedadlı uşaqda isə yazılı işlərdə görünən dərin düşüncə ilə müəllim qeydi birlikdə əsas yarada bilər.

Burada vacib olan təkcə iki meyarın formal mövcudluğu deyil. Əsas məsələ həmin meyarların həqiqətən şagirdin potensialını göstərməsidir. Məktəb “iki sənəd var, deməli qərar hazırdır” kimi mexaniki yanaşmadan uzaq durmalıdır. Say yalnız texniki şərtdir. Qərarın əsas yükünü meyarların keyfiyyətli və bir-birini tamamlayan sübutlarla təsdiqi daşıyır. Bu prinsip həm subyektivliyi azaldır, həm qərarı müdafiə oluna bilən edir, həm də məktəb rəhbərliyinin və müəllim kollektivinin mövqeyini daha əsaslı göstərir.

8. Səlahiyyət bölgüsü və qərarın təsdiqi

İstedad Bankı ilə bağlı prosesdə rolların aydın bölgüsü çox vacibdir. Müəllim təqdim edir, sinif rəhbəri ümumi müşahidə ilə tamamlayır, psixoloq ehtiyac olduqda əlavə peşəkar baxış verir, baxış qrupu qiymətləndirir, tədris işləri üzrə direktor müavini prosesi koordinasiya edir, direktor isə yekun idarəetmə qərarını təsdiq edir. Bu sərhədlər aydın olmadıqda prosesdə qarışıqlıq yaranır, məsuliyyət yayılır, qərarın kimə aid olduğu qeyri-müəyyən qalır. Məktəb bu məsələdə sadə, lakin dəqiq mexanizm qurmalıdır. Təqdimat və müşahidə ayrı məsuliyyətdir. Qiymətləndirmə və tövsiyə ayrı məsuliyyətdir. Təsdiq və idarəetmə qərarı isə ayrıca məsuliyyətdir.

Bu bölgü qərarın şəffaflığını və etibarlılığını artırır. Çünki bir şəxsin gördüyü, başqa şəxsin qiymətləndirdiyi və üçüncü şəxsin təsdiq etdiyi model subyektivliyi azaldır. Eyni zamanda bu yanaşma gələcəkdə prosesə yenidən baxmaq lazım gəldikdə kimin hansı mərhələdə hansı rolu daşıdığını aydın göstərir. Məktəbin peşəkar sistem qurması üçün səlahiyyətlər yazılmamış anlaşma ilə yox, aydın idarəetmə məntiqi ilə işləməlidir.

9. Münaqişəli və sərhəd halların idarə olunması

Real məktəb mühitində bütün qərarlar həmişə tam asan verilmir. Bəzən müəllim rəyləri bir-biri ilə uyğun gəlmir. Bəzən valideyn israr edir, amma sübut bazası yetərli olmur. Bəzən sənədlər tam deyil, lakin potensial açıq görünür. Bəzən də baxış qrupu yekdil qərara gələ bilmir. Belə hallarda məktəbdə əvvəlcədən müəyyən olunmuş ehtiyat mexanizmi olmalıdır. Ən doğru yol odur ki, ziddiyyətli və sərhəd xarakterli hallarda qərar tələsik verilməsin. Şagird əlavə müşahidə mərhələsinə götürülsün, müəyyən müddətdən sonra yenidən baxış keçirilsin və ya əlavə sübut toplanması barədə qərar verilsin. Məktəb “qəbul edildi” və ya “qəbul edilmədi” kimi sərt və ani qərara məcbur qalmamalıdır.

Bu yanaşma həm məktəbin peşəkar səviyyəsini göstərir, həm də uşağın potensialını qoruyur. Çünki bəzi uşaqlar dərhal parlamır, bəziləri isə müəyyən vaxtdan sonra daha aydın görünür. Münaqişəli halların idarə olunması üçün əsas prinsip emosional reaksiyanı yox, proseduru işlətməkdir. Məktəb burada şəxsi münasibətə yox, mərhələli qərar mexanizminə söykənməlidir.

10. Qərarın rəsmiləşdirilməsi və sənəd dövriyyəsi

Qərar verildikdən sonra o, mütləq şəkildə rəsmiləşdirilməlidir. İstedad Bankı qeyri-rəsmi siyahı ilə işləyə bilməz. Məktəb daxilində bu qərar ya baxış qrupunun protokolu, ya işçi qrupun qərarı, ya da ayrıca idarəetmə sənədi formasında rəsmiləşdirilməlidir. Sənəddə baxılmış namizədlər, nəzərdən keçirilmiş meyarlar, əsaslandırıcı sübutlar, qəbul olunmuş qərar və növbəti addımlar aydın şəkildə göstərilməlidir. Burada əsas qərar formaları bunlar ola bilər: şagirdin İstedad Bankına daxil edilməsi, əlavə müşahidəyə götürülməsi, hazırkı mərhələdə kifayət qədər əsas olmadığı üçün növbəti baxışa saxlanılması. Bu qərar formaları məktəb üçün həm peşəkar, həm də ədalətli yanaşma yaradır.

Rəsmiləşdirmə yalnız sənəd intizamı üçün vacib deyil. O, məktəbin institusional yaddaşını qoruyur. Müəllim dəyişə bilər, rəhbərlik yenilənə bilər, amma qərarın əsası və məntiqi sənəddə qaldıqda sistem şəxslərdən asılı vəziyyətə düşmür. Bu səbəbdən İstedad Bankı şəxsi qeydlərlə yox, məktəbin sənəd dövriyyəsinə daxil olmuş idarəetmə mexanizmi kimi işləməlidir.

11. Valideynlə məlumatlandırma və əməkdaşlıq qaydası

İstedad Bankına qəbul, əlavə müşahidə və ya digər qərar verildikdən sonra valideynlə düzgün və ölçülü ünsiyyət qurulmalıdır. Burada iki ifrat yanaşma risklidir. Biri odur ki, məktəb valideyni prosesdən tam kənarda saxlayır. Digəri isə odur ki, məktəb yanlış üslubda məlumat verir və uşağın üzərinə əlavə psixoloji yük qoyan gözlənti yaradır. Sağlam yanaşma bunların arasında peşəkar balans tapmaqdır. Məktəb valideynə aydın şəkildə izah etməlidir ki, şagird hansı istiqamətdə diqqət çəkib, hansı müşahidə və sübutlara əsasən seçilib və bundan sonrakı mərhələdə hansı dəstək xətti qurulacaq.

Burada vacib olan dilin düzgün seçilməsidir. İstedad Bankına daxil olunma “uşağınız artıq tam formalaşmış istedad nümunəsidir” kimi təqdim edilməməlidir. Daha doğru yanaşma budur ki, “uşağınızın bu istiqamətdə inkişaf potensialı müşahidə olunub və məktəb bunu sistemli şəkildə dəstəkləmək istəyir”. Bu yanaşma həm valideyndə sağlam gözlənti yaradır, həm də uşağın üzərinə əlavə təzyiqin yaranmasının qarşısını alır. Valideyn bu sistemdə məlumat mənbəyi və tərəfdaş kimi əhəmiyyətlidir. Lakin qərar məktəbin topladığı meyar və sübutlar əsasında verilməlidir. Məktəb peşəkar müstəqilliyini qorumaqla əməkdaşlıq etməyi bacarmalıdır.

12. Fərdi inkişaf xəttinin müəyyən edilməsi

İstedad Bankına daxil edilən şagirdlə iş bu nöqtədən sonra başlayır. Əgər məktəb bu mərhələdən sonra yalnız adları siyahıda saxlayırsa, Bank formal xarakter daşımağa başlayır. Buna görə hər şagird üçün qısa, aydın və izlənilə bilən inkişaf xətti müəyyən edilməlidir. Bu inkişaf xətti həddən artıq mürəkkəb sənəd olmaq məcburiyyətində deyil. Lakin orada ən azı beş məsələ görünməlidir: şagirdin seçildiyi əsas istiqamət, yaxın dövr üçün məqsəd, planlaşdırılan fəaliyyətlər, məsul şəxs və izləmə müddəti. Bu çərçivə məktəbə həm dəstək verməyə, həm də sonradan görülən işi qiymətləndirməyə imkan yaradır.

Məsələn, layihə bacarığı ilə seçilən şagird üçün kiçik tədqiqat işi, təqdimat, mentor görüşü və məktəbdaxili sərgi fəaliyyətləri planlaşdırıla bilər. Yaradıcılıq istiqamətində seçilən uşaq üçün yazı, sərgi, yaradıcı tapşırıq və istiqamətverici müəllim dəstəyi nəzərdə tutula bilər. Liderlik potensialı olan şagird üçün qrup işi, sosial təşəbbüs, tədbir təşkilatçılığı və müşahidə planı qurula bilər. Burada məqsəd uşağı yükləmək deyil. Məqsəd onun potensialını sistemli şəkildə inkişaf etdirməkdir. İstedad dəstək istəyir, nümayiş tələbi yox.

13. Monitorinq, yenidən baxış və qərarın davamlılığı

İstedad Bankı sabit siyahı deyil. O, canlı və dəyişən sistemdir. Buna görə Banka daxil edilən şagirdlər üzrə dövri monitorinq aparılmalıdır. Monitorinqin məqsədi təkcə nəticəyə baxmaq deyil. Məqsəd inkişaf xəttinin işləyib-işləmədiyini, motivasiyanın davam edib-etmədiyini, yük balansının qorunub-qorunmadığını və istiqamətin hələ də aktual olub-olmadığını görməkdir. Ən məqsədəuyğun yanaşma qısa rüblük baxışlarla yarımillik əsas monitorinqin birləşdirilməsidir. Rüblük baxış cari vəziyyəti görməyə kömək edir. Yarımillik monitorinq isə daha ümumi və dərin qiymətləndirmə aparmağa imkan yaradır.

Monitorinqin sonunda bir neçə qərar mümkün ola bilər. Şagirdin inkişaf xətti olduğu kimi davam etdirilə bilər. Dəstək planında dəyişiklik edilə bilər. İstiqamət yenilənə və ya genişləndirilə bilər. Bəzi hallarda isə uşağın rifahı, maraq dəyişikliyi və ya yük balansı nəzərə alınaraq daha yumşaq rejimə keçid mümkündür. Məktəb burada sərt və birdəfəlik hökm verən yox, inkişafı izləyən və uyğunlaşdıran mövqe tutmalıdır. İstedad canlı prosesdir. Onun idarə olunması da canlı, məsuliyyətli və çevik olmalıdır.

14. Məxfiliyin və etik yanaşmanın qorunması

İstedad Bankı ilə işləyən məktəb bir vacib məsələni daim diqqətdə saxlamalıdır. Şagird haqqında toplanan məlumatlar, müşahidə qeydləri və qərarlar etik həssaslıqla qorunmalıdır. Bu sistem uşaqları bir-biri ilə müqayisə etmək, kimisə üstün, kimisə zəif göstərmək üçün qurulmur. Məqsəd potensialı tanımaq və inkişaf etdirməkdir. Buna görə proses etiketləmə dili ilə aparılmamalıdır. Uşaq “seçilmiş” statusun psixoloji yükünü daşımamalı, digər uşaqlar isə “seçilməmiş” damğasını hiss etməməlidir. Məktəb kollektivində, sənədləşmədə və valideynlə ünsiyyətdə işlədilən dil diqqətlə seçilməlidir.

Məlumatların məxfi saxlanması, sənədlərin ehtiyatla işlənməsi, müşahidə qeydlərinin ölçülü paylaşılması və qərarların etik dildə izahı bu sistemin etibarlılığını artırır. Məktəb istedadı tanımaqla yanaşı uşağın ləyaqətini, emosional tarazlığını və psixoloji təhlükəsizliyini də qorumalıdır. Əks halda yaxşı qurulmuş mexanizm belə uşaq üçün təzyiq mənbəyinə çevrilə bilər. Məktəbin gücü yalnız istedadı görməsində deyil, onu insanı qoruyan şəkildə idarə etməsində görünür.

İstedad Bankına şagirdlərin seçilməsi, sənədləşdirilməsi və qərarvermə mexanizmi məktəbin peşəkarlığını birbaşa göstərən sahələrdən biridir. Burada əsas məsələ istedadlı uşaqları tapmaq qədər, bunu necə tapmaq, necə əsaslandırmaq, necə sənədləşdirmək və necə davam etdirməkdir. Namizədlərin çoxmənbəli şəkildə aşkar olunması, ilkin təqdimatın faktlarla qurulması, sübut bazasının keyfiyyətli seçilməsi, baxış qrupunun peşəkar işləməsi, əlavə müşahidə mexanizminin tətbiqi, səlahiyyət bölgüsünün aydınlaşdırılması, qərarın rəsmiləşdirilməsi, valideynlə balanslı ünsiyyət, fərdi inkişaf xəttinin qurulması və dövri monitorinq bütöv bir idarəetmə sistemi yaradır. Bu sistemdə təsadüf azaldıqca ədalət artır. Ümumi təəssürat zəiflədikcə peşəkar əsas güclənir. Formal siyahı aradan qalxdıqca inkişaf yönümlü canlı mexanizm yaranır.

Məktəbin məqsədi bir neçə parlaq uşağı seçmək deyil. Məqsəd müxtəlif formalarda görünən potensialı vaxtında görmək, onu düzgün sənədləşdirmək, peşəkar qərarla təsdiqləmək və sonradan məsuliyyətlə dəstəkləməkdir. Məktəbin peşəkarlığı təkcə istedadı tanımasında deyil, onu prosedura, sənədə və davamlı dəstəyə çevirə bilməsində görünür. İstedad Bankı da məhz bu zaman formal mexanizm yox, uşağın imkanına diqqətlə yanaşan, ədalətli və inkişafyönlü idarəetmə alətinə çevrilir.

Qeyd 1. Tövsiyə olunan əsas sənədlər

İstedad Bankı ilə işdə aşağıdakı sənədlərin olması məqsədəuyğundur: namizədlik vərəqi, müşahidə forması, portfolio siyahısı, baxış qrupu protokolu, qərar cədvəli, şagird üzrə qısa inkişaf xətti forması, yarımillik monitorinq qeydi. Bu sənədlər nə qədər sadə, aydın və işlək qurularsa, sistem bir o qədər davamlı olar.

Qeyd 2. Tövsiyə olunan qərar formaları

Qərar yalnız qəbul edildi və ya qəbul edilmədi kimi sərt iki hissəyə bölünməməlidir. Məktəb üçün daha sağlam yanaşma budur:

1. İstedad Bankına daxil edilir

2. Əlavə müşahidəyə götürülür

3. Hazırkı mərhələdə kifayət qədər əsas yoxdur

Bu yanaşma həm tələskənliyi azaldır, həm də potensialı olan, lakin hələ tam açılmayan uşaqlar üçün ədalətli imkan yaradır.