III məqalə İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə inkişaf, mentorluq və monitorinq işinin təşkili

III məqalə
İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə inkişaf, mentorluq və monitorinq işinin təşkili

Məktəbdə İstedad Bankının yaradılması və şagirdlərin bu sistemə daxil edilməsi işin sonu deyil. Əksinə, ən məsuliyyətli mərhələ məhz bundan sonra başlayır. Çünki istedadı görmək mühüm addımdır, amma onu düzgün istiqamətləndirmək, ardıcıl şəkildə inkişaf etdirmək, psixoloji baxımdan qorumaq və nəticələri izləmək daha böyük peşəkarlıq tələb edir. Məktəb yalnız istedadlı şagirdlərin adlarını müəyyən edib onları ayrıca siyahıya daxil etməklə kifayətlənərsə, Bank qısa müddətdə formal mexanizmə çevrilər. Belə olan halda ilkin seçim nə qədər düzgün aparılsa da, sistem uşağın inkişafına real təsir göstərməz. Buna görə İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə iş ayrıca idarəetmə xətti üzrə qurulmalıdır. Bu xətt inkişafın planlaşdırılmasını, uyğun dəstək formalarının seçilməsini, mentorluğun təşkili, monitorinqin aparılması, korreksiyanın vaxtında edilməsi, şagirdin rifahının qorunması və proqramın özünün məktəb səviyyəsində qiymətləndirilməsini əhatə etməlidir. Məktəbin peşəkarlığı burada görünür. O, istedadı sadəcə tanımır. O, istedad üçün uyğun mühit qurur.

Bu işin əsas məntiqi bir vacib həqiqətə söykənməlidir. İstedadlı şagirdlərlə iş daha çox iş vermək demək deyil. Məktəb bəzən yanlış olaraq istedadı əlavə tapşırıq, əlavə yük, daha çox yarış və daha çox nəticə ilə eyniləşdirir. Halbuki belə yanaşma bir çox hallarda uşağın daxili marağını zəiflədir, onu yorur, mükəmməl nəticə təzyiqi yaradır və uzunmüddətli inkişafı zədələyir. Buna görə məktəbin məqsədi uşağı daha çox işlətmək yox, onun potensialını daha məqsədli, daha dərin və daha sağlam şəkildə inkişaf etdirmək olmalıdır. İstedadlı uşaq üçün ən doğru dəstək yükün artırılması deyil, istiqamətin düzgün qurulmasıdır. Məktəb bu sistemdə yalnız nəticə gözləyən yox, inkişafı tənzimləyən və rifahı qoruyan tərəf kimi çıxış etməlidir.

1. İnkişaf işinin ümumi məqsədi və idarəetmə məntiqi

İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə işin ümumi məqsədi onların mövcud potensialını görünən və sabit inkişaf xəttinə çevirməkdir. Lakin bu iş yalnız nailiyyətin artırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Məktəb burada üç nəticəni birlikdə hədəfləməlidir. Birincisi, şagirdin qabiliyyət istiqaməti daha aydınlaşmalı və dərinləşməlidir. İkincisi, həmin qabiliyyət planlı fəaliyyət və dəstək mexanizmi ilə inkişaf etməlidir. Üçüncüsü isə bu proses uşağın psixoloji rifahını, motivasiyasını və məktəb həyatındakı tarazlığını pozmamalıdır. İstedadlı uşaqla işdə yalnız nəticəyə baxan məktəb bir müddət sonra yorğun, daxili təzyiq yaşayan və bəzən öz istedadından uzaqlaşan şagirdlə qarşılaşa bilər. Buna görə inkişaf işinin idarəetmə məntiqi nəticə, proses və rifah tarazlığı üzərində qurulmalıdır.

Bu işin sağlam təşkili üçün məktəb üç əsas dayağı birlikdə formalaşdırmalıdır. Birinci dayaq fərdi inkişaf xəttinin qurulmasıdır. Yəni hər şagird üçün onun istiqamətinə uyğun aydın və izlənilə bilən plan olmalıdır. İkinci dayaq uyğun dəstək və xidmət modellərinin seçilməsidir. Yəni şagirdə hansı formada dəstək veriləcəyi əvvəlcədən düşünülməlidir. Üçüncü dayaq isə monitorinq və korreksiya mexanizmidir. Yəni məktəb plan qurmaqla kifayətlənməməli, həmin planın işləyib-işləmədiyini izləməli və lazım olduqda onu dəyişdirməlidir. Bu üç dayağın hər hansı biri zəif olduqda istedadla iş ya təsadüfi fəaliyyətlər toplusuna çevrilir, ya da yalnız “istedadlı uşaqlarla maraqlanırıq” tipli ümumi niyyət səviyyəsində qalır.

2. Fərdi inkişaf xəttinin qurulması

İstedad Bankına daxil edilən hər bir şagird üçün fərdi inkişaf xətti müəyyən edilməlidir. Bu xətt həddindən artıq ağır və mürəkkəb sənəd formasında olmaya bilər. Lakin onun daxilində aydın məntiq olmalıdır. Ən azı şagirdin seçildiyi əsas istiqamət, həmin istiqamət üzrə yaxın dövr üçün məqsəd, planlaşdırılan fəaliyyətlər, məsul şəxs, izləmə müddəti və gözlənilən nəticə qeyd olunmalıdır. Fərdi inkişaf xətti ona görə vacibdir ki, məktəb istedadla işi ümumi istək və niyyət formasında yox, konkret idarəetmə planı formasında aparsın. Əgər belə xətt müəyyən edilməzsə, “dəstək verilir” ifadəsi sadəcə formal söz olaraq qalır. Məktəb nəyi, niyə və hansı nəticəyə doğru etdiyini aydın görmür.

Bu inkişaf xətti hər şagird üçün eyni formada qurula bilməz. Akademik və tədqiqat istiqamətində seçilən uşaq üçün məqsəd mövzunu dərindən mənimsəmək, analitik düşüncəni gücləndirmək, kiçik tədqiqat işi aparmaq və ya təqdimat bacarığını inkişaf etdirmək ola bilər. Yaradıcılıq istiqamətində seçilən şagird üçün isə ideya yaratmaq, məhsul hazırlamaq, sərbəst ifadəni gücləndirmək, yaradıcı işlərini sistemləşdirmək daha uyğun məqsədlər ola bilər. Liderlik və sosial istedad xəttində olan uşaq üçün qrup işi, təşəbbüs göstərmək, tədbir idarə etmək, sosial fəaliyyət təşkil etmək və komanda daxilində məsuliyyət daşımaq əsas istiqamətə çevrilə bilər. Bu fərqlilik mütləq nəzərə alınmalıdır. Məktəb hər uşağa eyni şəkildə yanaşdıqda bərabərlik yaratmır. Əksinə, istedadın xarakterini gözdən qaçırır.

3. İnkişaf məqsədlərinin düzgün müəyyən edilməsi

İnkişaf işinin keyfiyyəti böyük ölçüdə məqsədlərin necə qoyulmasından asılıdır. Məqsəd ümumi və qeyri-müəyyən olduqda həm mentorun işi qarışır, həm şagird nə üzərində işlədiyini tam anlamır, həm də monitorinq zamanı irəliləyişi qiymətləndirmək çətinləşir. “Daha yaxşı inkişaf etsin”, “özünü daha çox göstərsin”, “istedadı artsın” kimi ifadələr istiqamət verici görünə bilər, amma praktik iş üçün kifayət etmir. Məktəb daha dəqiq və işlək məqsədlər müəyyən etməlidir. Məsələn, “iki ay ərzində seçdiyi mövzu üzrə kiçik tədqiqat işi hazırlamaq”, “rüblük dövrdə iki yaradıcı məhsul təqdim etmək”, “məktəbdaxili layihə fəaliyyətində təşəbbüs göstərmək”, “təqdimat bacarığını inkişaf etdirmək”, “seçilmiş istiqamət üzrə portfolionu sistemləşdirmək” kimi məqsədlər daha faydalıdır.

Burada bir prinsip xüsusi qorunmalıdır. Məqsəd inkişafı istiqamətləndirməlidir, uşağın üzərinə təzyiq yaratmamalıdır. Xüsusilə istedadlı və yüksək daxili tələbkarlığı olan uşaqlarla işdə məqsədlər daimi sübut tələbinə çevrilərsə, bu, motivasiyanı zəiflədə bilər. Məktəb məqsədləri ambisiyalı, amma real qurmalıdır. Uşaq məqsədə yaxınlaşdıqca öz inkişafını hiss etməlidir. Məqsəd nə qədər çox uzaq və ağır görünərsə, onun şagirdə verdiyi enerji bir o qədər azalır. Məktəbin peşəkarlığı burada da tarazlıq saxlamağındadır.

4. Xidmət və dəstək modellərinin seçilməsi

İstedadlı şagirdlərlə iş yalnız fərdi plan yazmaqla həll olunmur. Məktəb eyni zamanda həmin planı hansı xidmət modeli ilə həyata keçirəcəyini də müəyyən etməlidir. Bu, sistemin ən vacib və çox vaxt ən çox unudulan hissələrindən biridir. Bəzi uşaqlar üçün zənginləşdirmə modeli daha uyğun olur. Bu zaman şagird eyni proqramın içində qalır, lakin ona əlavə dərinlik, yeni baxış, daha analitik və yaradıcı tapşırıqlar verilir. Bəzi uşaqlar üçün sürətləndirmə daha uyğun görünə bilər. Yəni müəyyən sahədə o, yaşıdlarından daha irəli gedə bilir və ona daha çətin material, daha yüksək səviyyəli mövzu və ya daha sürətli irəliləyiş imkanı yaradılır. Bəzi hallarda klaster və ya çevik qruplaşdırma faydalı olur. Oxşar maraq və ya oxşar hazırlıq səviyyəsində olan bir neçə şagirdin birlikdə işləməsi onların həm intellektual, həm də sosial baxımdan daha rahat inkişaf etməsinə şərait yaradır. Digər hallarda fərdi mentorlu marşrut və ya layihə əsaslı inkişaf modeli daha məqsədəuyğun olur.

Məktəb bu modellərin hamısını eyni anda tətbiq etməyə çalışmamalıdır. Əsas məsələ uşağın istiqamətinə, məktəbin resursuna və mövcud imkanlara uyğun variant seçməkdir. Məsələn, güclü tədqiqat marağı olan şagird üçün məktəbdaxili kiçik tədqiqat klubu və mentor görüşləri kifayət edə bilər. Texniki istiqamətdə olan uşaq üçün model qurma, laborator fəaliyyət, proqramlaşdırma işi və ya tətbiqi məsələ həlli daha münasib ola bilər. Yaradıcılıq istiqamətində olan şagird üçün sərgi, yazı emalatxanası, məhsul portfolioları və mövzu əsaslı yaradıcı tapşırıqlar daha faydalı görünə bilər. Bu blokun güclü qurulması İstedad Bankını siyahıdan sistemə çevirən əsas addımlardan biridir.

5. Qruplaşdırma və diferensiallaşdırmanın təşkili

İstedadlı şagirdlərlə iş həmişə yalnız fərdi qaydada aparılmır. Bəzi hallarda qruplaşdırma daha güclü nəticə verir. Məktəb bunu da ayrıca düşünməlidir. Qruplaşdırma o demək deyil ki, istedadlı uşaqlar hamısı bir yerə toplanır və qalan kollektivdən ayrılır. Burada məqsəd uşaqlara oxşar maraq, oxşar hazırlıq səviyyəsi və ya oxşar qabiliyyət istiqaməti üzrə daha məhsuldar iş şəraiti yaratmaqdır. Kiçik çevik qruplar, layihə komandaları, fənn üzrə dərinləşdirilmiş qruplar, yaradıcı məhsul qrupları və ya liderlik fəaliyyəti qrupları bu baxımdan faydalı ola bilər.

Diferensiallaşdırma isə sinifdaxili işin təşkilinə aiddir. Müəllim eyni tapşırığı hamıya eyni səviyyədə verməklə bərabərlik yaratmır. Əksinə, bəzi uşaqların inkişaf imkanını məhdudlaşdırır. Buna görə sinifdə bəzi şagirdlər üçün daha dərin suallar, daha açıq tapşırıqlar, alternativ həll tələb edən məsələlər, kiçik tədqiqat elementləri və ya yaradıcı məhsul imkanları nəzərdə tutula bilər. Məktəb burada diqqətli olmalıdır. Diferensiallaşdırma ayrı-seçkilik hissi yaratmamalı, amma qabiliyyət fərqlərini də görməzliyə vurmamalıdır. Peşəkar yanaşma odur ki, şagird eyni sinfin üzvü olaraq qalır, amma öz inkişaf səviyyəsinə uyğun imkan da alır.

6. Mentorluğun mahiyyəti və məktəb üçün əhəmiyyəti

İstedadlı şagirdlərlə işdə mentorluq əsas dayaq nöqtələrindən biridir. Mentorluq sadəcə əlavə nəzarət deyil. Mentor uşağın inkişaf yolunu müşayiət edən, ona istiqamət verən, potensialını doğru sahəyə yönəldən, çətinlik zamanı dayaq olan və inkişaf prosesini tənzimləyən şəxsdir. Məktəbdə bəzən belə düşünülür ki, istedadlı uşaq öz yolunu özü tapacaq. Halbuki istedadın da yönə ehtiyacı var. Potensialın olması onun mütləq şəkildə inkişaf edəcəyi anlamına gəlmir. Potensial bəzən yanlış istiqamətə gedir, bəzən artıq yüklənmədən zəifləyir, bəzən də diqqətsizlikdən sönür. Mentorluq bu riskləri azaltmaq üçün vacibdir.

Mentorun əsas vəzifəsi uşağın yerinə işləmək deyil. O, uşağın güclü tərəfini görür, onu daha məqsədli yola salır, çətinlikləri vaxtında hiss edir və dəstəyi uyğunlaşdırır. Mentor şagirdin daxili ritmini anlamalıdır. Hər istedadlı uşaq eyni sürətlə açılmır. Hər biri eyni istiqamətdə də inkişaf etmir. Buna görə mentor təkcə bilən yox, həm də müşahidə edən, dinləyən, səbirlə yönləndirən şəxs olmalıdır. Məktəbdə mentorluq nəzarət mexanizmi kimi deyil, inkişafı müşayiət edən peşəkar dəstək kimi qurulmalıdır.

7. Mentorun seçilməsi və hazırlanması

Mentor seçimi təsadüfi aparılmamalıdır. Hər müəllim yaxşı mentor olmaya bilər. Mentor kimi seçilən şəxs həm şagirdin istiqamətinə uyğun sahə biliklərinə malik olmalı, həm də uşağın psixoloji xüsusiyyətlərini anlamağı bacarmalıdır. Səbr, müşahidə qabiliyyəti, yönləndirmə bacarığı, etik həssaslıq və ölçülü ünsiyyət burada vacib keyfiyyətlərdir. Akademik və tədqiqat yönümlü şagird üçün analitik düşüncəsi güclü, layihə işi ilə işləmə bacarığı olan müəllim daha uyğun görünə bilər. Yaradıcılıq istiqamətində olan uşaq üçün sərbəst düşüncəni boğmayan, ideya ilə işləməyi sevən və məhsulu qiymətləndirməyi bacaran müəllim daha faydalıdır. Liderlik və sosial istedad xəttində isə təşkilatçılığı, ünsiyyəti və kollektivlə işləmə təcrübəsi olan müəllim daha uğurlu mentor ola bilər.

Bununla yanaşı, mentor seçməklə iş bitmiş sayılmamalıdır. Məktəb mentorların özünə də qısa metodik çərçivə təqdim etməlidir. Onlar bilməlidirlər ki, görüşləri necə təşkil etsinlər, qeydləri necə aparsınlar, məqsədi necə müəyyən etsinlər, şagirdi necə yükləməsinlər, hansı hallarda tədris müavini və ya psixoloqla məsləhətləşsinlər. Yəni mentorluq yalnız yaxşı niyyətə buraxılmamalıdır. Məktəb bu sahədə minimum ortaq yanaşma formalaşdırmalıdır. Belə olduqda mentorluq şəxsi tərzdən çıxıb məktəbin peşəkar sisteminə çevrilir.

8. Mentor görüşlərinin təşkili və məzmunu

Mentorluq ancaq təyinatla işləməz. Onun müntəzəm görüş və əlaqə mexanizmi olmalıdır. Bu görüşlər həddən artıq uzun və ağır rəsmi formatda olmamalıdır. Eyni zamanda plansız və təsadüfi də qalmamalıdır. Ən uyğun yanaşma odur ki, mentor şagirdlə ayda ən azı bir dəfə məqsədli qısa görüş keçirsin. Zərurət yarandıqda bu görüşlərin sıxlığı artırıla bilər. Görüş zamanı əsas diqqət görülən işlərə, yaranan çətinliklərə, marağın səviyyəsinə, növbəti addımlara və uşağın ümumi emosional vəziyyətinə yönəlməlidir.

Bu görüşlər hesabat vermək üçün yox, yol aydınlaşdırmaq üçün aparılmalıdır. Şagird mentorun yanında özünü imtahana çəkilən biri kimi hiss etməməlidir. Əksinə, burada öz fikrini deməli, tərəddüdlərini bölüşməli, hansı sahədə güclü hiss etdiyini və hansı sahədə çətinlik yaşadığını rahat ifadə etməlidir. Mentor isə təkcə danışan yox, dinləyən tərəf də olmalıdır. İstedadlı uşaqlarla işdə bəzən görünən nəticədən daha çox görünməyən daxili gərginlik önəmli olur. Məhz buna görə mentor görüşləri həm inkişaf xəttini izləyən, həm də uşağın emosional vəziyyətinə baxan ikiqat funksiyaya malik olmalıdır.

9. Şagird səsinin və özünüqiymətləndirmənin prosesə daxil edilməsi

İnkişaf xəttinin sağlam işləməsi üçün şagirdin öz səsi prosesdə mütləq görünməlidir. Məktəb yalnız müəllimin və mentorun baxışına söykəndikdə plan bəzən formal xarakter ala bilər. Halbuki şagirdin öz marağı, öz hiss etdiyi çətinlik, öz seçdiyi mövzu, özünü necə gördüyü və hansı dəstəyə ehtiyac duyduğu da vacib məlumatdır. Buna görə inkişaf planı hazırlanarkən və monitorinq aparılarkən uşağın özünüqiymətləndirmə elementi prosesə daxil edilməlidir. Bu, mürəkkəb sorğu formasında olmaq məcburiyyətində deyil. Sadə suallarla belə həyata keçirilə bilər. Uşaq nə üzərində işləmək istəyir, ən çox hansı fəaliyyətdən fayda gördü, harada çətinlik yaşadı, nə onu maraqlandırır, nə onu yorur.

Bu yanaşma iki üstünlük verir. Birincisi, uşağın öz inkişafına münasibəti daha şüurlu olur. O, planın içində özünü kənar obyekt kimi yox, iştirakçı kimi görür. İkincisi isə məktəb bəzən sənədlərdə görünməyən problemləri və ya maraq istiqamətlərini daha tez hiss edir. Uşağın səsi yalnız rifah baxımından yox, inkişafın səmərəliliyi baxımından da dəyərlidir. Peşəkar məktəb uşağın adına plan yazmır. O, uşağın da iştirak etdiyi inkişaf xətti qurur.

10. İnkişaf fəaliyyətlərinin təşkil prinsipləri

İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə işdə fəaliyyətlər məqsədyönlü seçilməlidir. Məktəb istedadlı uşaqları sadəcə daha çox tədbirə cəlb etməklə inkişaf yaratdığını düşünməməlidir. Əsas meyar fəaliyyətin çoxluğu deyil, onun inkişaf yaratmasıdır. Akademik istiqamətdə bu fəaliyyətlər dərinləşdirilmiş mövzu işi, analitik tapşırıqlar, əlavə oxu, kiçik tədqiqat, təqdimat və fənn klubları ola bilər. Yaradıcılıq istiqamətində esse, hekayə, səhnə işi, sərgi, dizayn tapşırığı, ideya emalatxanası və məhsul portfolioları daha uyğun görünə bilər. Texniki və STEM istiqamətində model qurma, kodlaşdırma, eksperiment, tətbiqi məsələ həlli və kiçik laborator fəaliyyətlər səmərəli ola bilər. Sosial və liderlik istiqamətində isə tədbir təşkili, debat, sosial təşəbbüs, komanda işi və ictimai təqdimat daha faydalıdır.

Burada vacib olan odur ki, hər fəaliyyətin məqsədi əvvəlcədən aydın olsun. Şagird bu fəaliyyətdən sonra nəyi daha yaxşı etməyi öyrənəcək, hansı bacarığı inkişaf etdirəcək, hansı məhsulu ortaya qoya biləcək və bu fəaliyyət onun motivasiyasına necə təsir edəcək. Məqsədsiz fəaliyyət inkişaf yaratmır. O, yalnız məşğulluq hissi yaradır. Məktəb istedadla işi fəaliyyət bolluğu ilə yox, fəaliyyət dəqiqliyi ilə qurmalıdır.

11. Az görünən qruplar və ikiqat xüsusiyyətli şagirdlərlə iş

İstedadlı şagirdlərlə işdə ən çox diqqətdən kənarda qalan qruplardan biri az görünən və ya ikiqat xüsusiyyətli uşaqlardır. Bəzi şagirdlər yüksək potensiala malik olsalar da, sosial, iqtisadi, psixoloji və ya təlim çətinlikləri səbəbindən bu potensialı dərhal və açıq şəkildə göstərmirlər. Bəzi uşaqlar isə həm yüksək qabiliyyətə, həm də müəyyən öyrənmə və davranış çətinliklərinə malik olur. Belə uşaqların potensialı çox vaxt ya zəif nəticənin kölgəsində qalır, ya da yalnız güclü tərəfi görünür, digər ehtiyacı nəzərdən qaçırılır. Məktəb bu qruplarla işləyərkən daha diqqətli və fərdiləşdirilmiş yanaşma seçməlidir.

Belə şagirdlər üçün inkişaf xətti daha həssas qurulmalıdır. Məqsədlər daha real müəyyən edilməli, mentor daha diqqətli seçilməli, psixoloji dəstək imkanları nəzərə alınmalı və monitorinq daha incə aparılmalıdır. Məktəb burada uşağın yalnız istedadını yox, onu ifadə etməsinə mane olan amilləri də görməlidir. Əks halda sistem parlaq görünənləri seçən, çətin görünənləri isə kənarda qoyan quruluşa çevrilər. İstedad Bankının ədalət prinsipi məhz burada sınağa çəkilir.

12. Məktəbdənkənar tərəfdaşlıq və resurslardan istifadə

Bəzi hallarda məktəb daxilində olan imkanlar şagirdin potensialını tam inkişaf etdirmək üçün kifayət etmir. Xüsusilə texniki, bədii-estetik, elmi-tədqiqat və ya xüsusi maraq sahələrində məktəbdənkənar tərəfdaşlıqlar faydalı ola bilər. Kitabxana, mədəniyyət mərkəzi, idman mühiti, laboratoriya, universitetlə əlaqə, yerli layihələr, sənət emalatxanaları və digər tərəfdaş imkanları bu baxımdan dəyərlidir. Məktəb hər istiqamət üzrə böyük resurs bazasına malik olmaya bilər. Amma o, məktəbdənkənar imkanları tanımalı və zərurət olduqda onlardan faydalanma yollarını düşünməlidir.

Burada yenə də bir prinsip qorunmalıdır. Məktəbdənkənar imkanlar uşağı əlavə yükləmək üçün yox, məktəbin verə bilmədiyi inkişaf mühitini dəstəkləmək üçün istifadə olunmalıdır. Məktəb öz məhdudiyyətini gizlətməməlidir. Əksinə, real imkanlar çərçivəsində şagird üçün ən uyğun dəstək yolunu seçməlidir. Peşəkarlıq bəzən hər şeyi tək etməkdə yox, uyğun tərəfdaşlıq qura bilməkdə görünür.

13. Valideynlə əməkdaşlıq xətti

İstedadlı şagirdlərlə işdə valideyn nə tam kənarda qalmalıdır, nə də prosesin əsas idarəedicisinə çevrilməlidir. Sağlam əməkdaşlıq modeli budur ki, məktəb istiqaməti müəyyən edir, mentor inkişaf xəttini müşayiət edir, valideyn isə uşağın ev şəraitində dəstəklənməsi, marağının qorunması və emosional sabitliyinin izlənməsi baxımından tərəfdaş rolunda iştirak edir. Məktəb valideynə aydın izah etməlidir ki, İstedad Bankına daxil edilmə uşağın üzərinə sonsuz nəticə gözləntisi yükləmək üçün səbəb deyil. Bu, uşağın potensialına daha diqqətli və daha sistemli yanaşmaq çağırışıdır.

Valideynlə ünsiyyət düzgün qurulmadıqda iki problem yaranır. Birinci problem həddindən artıq gözləntidir. Valideyn düşünür ki, uşaq artıq hər zaman öndə olmalıdır, hər yerdə qalib gəlməlidir, daim özünü sübut etməlidir. İkinci problem isə diqqətsizlikdir. Valideyn mövzunu ciddi qəbul etmir və məktəbin yaratdığı inkişaf xətti evdə dəstəksiz qalır. Məktəb bu iki riski tarazlaşdırmalıdır. Valideynlə ünsiyyətin dili sakit, aydın və peşəkar olmalıdır. Uşağın potensialı haqqında məlumat verilməli, amma uşaq nümayiş obyektinə çevrilməməlidir.

14. Sosial-emosional inkişaf və rifahın qorunması

İstedadlı uşaqlarla işin ən həssas tərəflərindən biri sosial-emosional inkişafdır. Belə uşaqlar bəzən yüksək həssaslıq, özünütənqid, mükəmməlçilik meyli, uğursuzluğa qarşı sərt reaksiya, daxili tənhalıq hissi və həmyaşıdlarla uyğunlaşma çətinliyi yaşayırlar. Onlar zahirdə uğurlu görünsələr də, daxildə gərginlik daşıya bilirlər. Buna görə məktəb istedadı yalnız nailiyyət və nəticə prizmasından görməməlidir. Uşağın emosional tarazlığı, özünü necə hiss etməsi, kollektiv içində rahatlığı və uğursuzluğa münasibəti də davamlı diqqət tələb edir.

Rifahın qorunması üçün məktəb bir neçə qaydanı gözləməlidir. Uşaq daimi nümayiş obyektinə çevrilməməlidir. Onun bütün fəaliyyəti yarış və müqayisə üzərində qurulmamalıdır. Məktəb ona “sən həmişə ən yaxşı olmalısan” mesajı verməməlidir. Daha doğru yanaşma budur ki, “sənin potensialın var və biz bunu sağlam şəkildə inkişaf etdirmək istəyirik”. Bu fərq çox vacibdir. Birinci yanaşma təzyiq yaradır, ikinci yanaşma isə dəstək verir. Məktəbin peşəkarlığı burada da uşağın nəticəsini yox, rifahını da izləməsində görünür.

15. Monitorinqin məqsədi, strukturu və baxış sahələri

İstedad Bankında monitorinq yalnız nəticəyə baxmaq üçün aparılmır. Monitorinqin əsas məqsədi inkişaf xəttinin işlək olub-olmadığını görməkdir. Yəni uşağın seçildiyi istiqamətdə irəliləyiş varmı, motivasiyası qorunurmu, fəaliyyətlər uyğun seçilibmi, iş yükü balanslıdırmı, mentorluq effektivdirmi və lazım gəldikdə hansı dəyişiklik tələb olunur. Bu baxımdan monitorinq nəzarət aktı yox, inkişafı izləyən və tənzimləyən mexanizm kimi təşkil olunmalıdır.

Ən məqsədəuyğun yanaşma qısa dövri baxışlarla daha geniş yarımillik monitorinqi birləşdirməkdir. Aylıq və ya rüblük qısa baxışlarda əsasən cari vəziyyət, fəaliyyətlərin gedişi, maraq səviyyəsi və mümkün çətinliklər nəzərdən keçirilir. Yarımillik monitorinqdə isə portfoliolar, mentor qeydləri, müəllim müşahidələri, fəaliyyət məhsulları, uşağın özünüqiymətləndirməsi və ümumi rifahı birlikdə qiymətləndirilir. Monitorinq zamanı ən azı beş sahə diqqətdə saxlanmalıdır: irəliləyiş, motivasiya, iş yükü, məhsul və nəticə, emosional vəziyyət. Bu sahələrin biri zəiflədikdə məktəb bunu vaxtında görməlidir. Bəzən nəticə artır, amma motivasiya düşür. Bəzən məhsul var, amma uşaq daxildən yorulub. Bəzən maraq görünür, amma seçilən fəaliyyət istiqaməti uyğun deyil. Məktəb bu incə tarazlığı görmədikdə istedadı inkişaf etdirdiyini düşünə-düşünə onu yükləyə bilər.

16. Korreksiya, status dəyişiklikləri və keçid qaydaları

Monitorinqin ən vacib nəticələrindən biri korreksiya və yenidən istiqamətləndirmə imkanı verməsidir. Məktəb inkişaf planını dəyişməz sənəd kimi görməməlidir. İstedadla iş dinamik prosesdir. Uşağın marağı dəyişə bilər, yeni güclü tərəf üzə çıxa bilər, seçilmiş fəaliyyətlər gözlənilən nəticəni verməyə bilər, mentor dəyişikliyinə ehtiyac yarana bilər və ya iş yükü tənzimlənməli ola bilər. Belə hallarda planın yenilənməsi zəiflik deyil. Əksinə, bu, peşəkar çeviklik göstəricisidir.

Bu mərhələdə status dəyişiklikləri üçün məktəbdə aydın məntiq olmalıdır. Şagird aktiv inkişaf xəttində qala bilər. Onun planı korreksiya edilə bilər. İstiqaməti dəqiqləşdirilə və ya dəyişdirilə bilər. Müvəqqəti yüngülləşdirmə tətbiq oluna bilər. Bəzi hallarda isə əlavə müşahidə mərhələsinə qayıdış mümkündür. Məktəb burada sərt və birdəfəlik hökm verən mövqe tutmamalıdır. Uşağın marağı, rifahı, imkanları və inkişaf ritmi nəzərə alınmalıdır. Əsas qayda odur ki, sistem uşaq üçün işləsin. Uşaq sistem üçün yox.

17. Resurs və icra reallığı

İstedadlı şagirdlərlə iş nə qədər yaxşı yazılsa da, məktəbin real imkanları nəzərə alınmadıqda sistem kağız üzərində qala bilər. Buna görə resurs və icra reallığı ayrıca düşünülməlidir. Hər mentorun çox sayda şagirdlə işləməsi məqsədəuyğun deyil. Görüşlərin sıxlığı məktəbin vaxt imkanına uyğun planlaşdırılmalıdır. Sənədlər sadə və işlək olmalıdır. Fəaliyyətlərin sayı məktəbin real imkanlarını aşmamalıdır. Məqsəd çox iş görmək görüntüsü yaratmaq yox, az sayda, amma davamlı və keyfiyyətli iş qurmaqdır.

Məktəb burada resurs-realizm prinsipini əsas götürməlidir. Yəni hansı fəaliyyətlər məktəbdə həqiqətən təşkil oluna bilər, hansı mentor yükü idarəolunandır, hansı sənədləşmə həddi işin keyfiyyətini artırır, hansı həddən sonra isə yalnız bürokratik yük yaradır. İstedad Bankı nə qədər sadə, aydın və işlək qurularsa, onun davamlılığı bir o qədər yüksək olar.

18. Proqramın məktəb səviyyəsində özünüqiymətləndirilməsi

Şagird monitorinqi nə qədər vacibdirsə, proqramın özünün məktəb səviyyəsində qiymətləndirilməsi də bir o qədər vacibdir. Məktəb ildə ən azı bir dəfə İstedad Bankı sisteminə özü də baxmalıdır. Neçə şagird daxil edilib. Hansı istiqamətlər daha çox görünür. Hansı sahələr zəif təmsil olunub. Sakit istedadlar nə qədər görünə bilib. Mentorluq nə dərəcədə işləyib. Hansı fəaliyyətlər daha çox nəticə verib. Şagirdlərin rifahı qorunubmu. Valideynlə əməkdaşlıq necə olub. Bu cür suallar proqramın özünüqiymətləndirməsinin əsasını təşkil etməlidir.

Bu baxış ona görə vacibdir ki, məktəb yalnız şagirdə yox, öz sisteminə də sual verməyi bacarsın. Əgər müəyyən sahələrdə həmişə eyni tip uşaqlar seçilirsə, deməli meyarların tətbiqində problem ola bilər. Əgər mentorluq yaxşı görünür, amma inkişaf məhsulları zəifdirsə, dəstək modelində boşluq ola bilər. Əgər nəticə artır, amma uşaqların rifahında zəiflik hiss olunur, deməli sistem yenidən düşünülməlidir. Məktəb üçün bu özünüqiymətləndirmə tənqid yox, peşəkar yenilənmə vasitəsidir.

19. Məxfiliyin və etik yanaşmanın davam etdirilməsi

İnkişaf və monitorinq mərhələsində də etik yanaşma daim qorunmalıdır. İstedad Bankına daxil edilən uşağın fəaliyyəti bütün kollektivə açıq nümayiş olunan mövzuya çevrilməməlidir. Məktəb daxilində məlumat paylaşımı ehtiyac qədər və peşəkar həddə aparılmalıdır. Mentor qeydləri, monitorinq sənədləri və psixoloji müşahidələr ehtiyatla işlənməlidir. Digər tərəfdən, istedadlı uşağın məktəbdə “ayrı qrup” hissi yaşaması da arzuolunan deyil. Məktəb onu həm fərdi potensialı olan şagird kimi görməli, həm də ümumi kollektivin təbii üzvü kimi saxlamalıdır.

Etik yanaşma dil səviyyəsində də özünü göstərməlidir. Uşaq haqqında “ən güclü”, “ən seçilən”, “digərlərindən üstün” kimi ifadələrdən qaçmaq daha doğru olar. Məqsəd uşağı fərqləndirmək yox, onun potensialını dəstəkləməkdir. Məktəb həm istedadı görməli, həm də uşağın ləyaqətini, rahatlığını və sosial balansını qorumalıdır. Bu iki xətt birlikdə getmədikdə istedadla iş yaxşı niyyətə baxmayaraq yanlış istiqamət ala bilər.

İstedad Bankına daxil edilən şagirdlərlə inkişaf, mentorluq və monitorinq işinin təşkili məktəbin bu sahədə nə qədər peşəkar işlədiyini göstərən əsas göstəricilərdən biridir. Burada məsələ yalnız istedadı aşkar etmək deyil. Əsas məsələ onu uyğun xidmət modeli ilə dəstəkləmək, fərdi inkişaf xətti qurmaq, mentorluqla müşayiət etmək, monitorinqlə izləmək, lazım gəldikdə korreksiya etmək, sosial-emosional rifahı qorumaq və bütün prosesi məktəbin real imkanlarına uyğun şəkildə idarə etməkdir. Məktəb bu işi yalnız əlavə məşğulluq kimi qurduqda istedadı yükləyir. Amma məqsədli inkişaf sistemi qurduqda həmin istedadı dərinləşdirir, gücləndirir və dayanıqlı edir.

İstedad Bankının həqiqi dəyəri adların siyahıda yazılmasında deyil. Onun həqiqi dəyəri məktəbin həmin uşaqlar üçün düşünülmüş inkişaf yolu qura bilməsindədir. Məktəbin peşəkarlığı təkcə istedadı görməsində yox, onu dəstəyə, istiqamətə, etik həssaslığa və sağlam inkişaf mühitinə çevirə bilməsində görünür. Məhz bu zaman İstedad Bankı formal mexanizm olmur. O, uşağın imkanını qoruyan, inkişafını müşayiət edən və məktəbin gələcək potensialını gücləndirən canlı idarəetmə sisteminə çevrilir.

Qeyd 1. Mentorla işdə tövsiyə olunan minimum çərçivə

Mentorla işdə aşağıdakı minimum çərçivə məqsədəuyğundur: şagird üzrə əsas istiqamətin qeyd olunması, yaxın məqsədin müəyyən edilməsi, ayda ən azı bir məqsədli görüş, qısa qeyd forması, rüblük baxış, yarımillik ümumi monitorinq və ehtiyac olduqda planın korreksiyası. Bu çərçivə nə qədər sadə və işlək olarsa, sistem bir o qədər davamlı olar.

Qeyd 2. Monitorinq nəticəsində mümkün qərarlar

Monitorinqdən sonra aşağıdakı qərarlardan biri verilə bilər:

1. İnkişaf xətti olduğu kimi davam etdirilir

2. Fəaliyyət və ya dəstək planı yenilənir

3. İstiqamət dəqiqləşdirilir və ya dəyişdirilir

4. Mentorluq forması dəyişdirilir

5. İş yükü azaldılır və ya yüngülləşdirilir

6. Şagird əlavə müşahidə mərhələsinə keçirilir

7. Müvəqqəti fasilə və sonradan yenidən baxış tətbiq olunur

Bu yanaşma məktəbə sərt və dəyişməz sxem yox, çevik və uşağa uyğun inkişaf mexanizmi qurmağa imkan verir.