Yeni tədris ilinə hazırlığın əsas istiqamətləri- TƏDRİSİN İDARƏ OLUNMASI - Vebinar №6

Yeni tədris ilinə hazırlığın əsas istiqamətləri

TƏDRİSİN İDARƏ OLUNMASI - Vebinar №6

      Yeni tədris ilinə hazırlığın mahiyyəti və strateji əhəmiyyəti

Yeni tədris ilinə hazırlıq məktəbin idarə olunmasında yalnız müəyyən işlərin yerinə yetirildiyi qısamüddətli təşkilati mərhələ deyil. Bu proses məktəbin əvvəlki fəaliyyətinin qiymətləndirilməsindən başlayaraq yeni hədəflərin müəyyənləşdirilməsini, insan və maddi resursların bölüşdürülməsini, tədris prosesinin planlaşdırılmasını, müəllimlərin metodik hazırlığını, şagirdlərin ehtiyaclarının müəyyən edilməsini və nəticələrin davamlı izlənilməsini əhatə edən kompleks idarəetmə fəaliyyətidir.

Məktəbin yeni tədris ilinə hazır olması yalnız sinif otaqlarının təmiz, dərs cədvəlinin isə divardan asılmış vəziyyətdə olması demək deyil. Hazır məktəbdə müəllim hansı sinifdə, hansı proqram və tədris yükü ilə işləyəcəyini, şagird hansı cədvəl və tələblər əsasında təhsil alacağını, valideyn məktəblə əməkdaşlığın əsas qaydalarını, rəhbər heyət isə hansı nəticələri necə izləyəcəyini əvvəlcədən bilməlidir. Hazırlıq işləri arasında məntiqi ardıcıllıq olmadıqda bir sahədə buraxılmış səhv sonrakı mərhələlərə də təsir göstərir. Şagird kontingentinin qeyri-dəqiq müəyyən edilməsi sinif komplektlərinin yanlış formalaşdırılmasına, bu isə fənlər üzrə saatların, müəllim ehtiyacının, dərs bölgüsünün və cədvəlin səhv hesablanmasına səbəb ola bilər. Ona görə də hazırlıq ayrı-ayrı tapşırıqların paralel icrası deyil, bir-birini tamamlayan qərarlar sistemidir.

  Yeni tədris ilinə hazırlıq ayrı-ayrı tapşırıqların pərakəndə və situativ şəkildə yerinə yetirilməsi ilə deyil, bir-birini tamamlayan ardıcıl idarəetmə mərhələləri əsasında təşkil edilməlidir. Hər mərhələ əvvəlki mərhələdə əldə olunan məlumat və nəticələrə əsaslanmalı, sonrakı qərarların hazırlanmasına xidmət etməlidir. Bu prosesin əsas idarəetmə modeli aşağıdakı kimi qurulur:

mövcud vəziyyətin təhlili → ehtiyacların müəyyən edilməsi → prioritet hədəflərin seçilməsi → fəaliyyətin planlaşdırılması → məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi → əsaslandırılmış qərarın qəbul edilməsi → icranın təşkili → monitorinq → nəticələrin təhlili → korrektə tədbirlərinin görülməsi

Bu ardıcıllıq məktəb rəhbərliyinə hazırlıq prosesini yalnız görüləcək işlərin siyahısı kimi deyil, məlumatlara əsaslanan, məsuliyyətli, ölçülə bilən və davamlı təkmilləşdirilən idarəetmə fəaliyyəti kimi qurmağa imkan verir.

İlk mərhələdə məktəbin ötən tədris ilində əldə etdiyi nəticələr, mövcud imkanları, problemləri və riskləri obyektiv məlumatlar əsasında təhlil edilməlidir. Burada yalnız ümumi göstəricilərin təqdim olunması kifayət etmir. Nəticələrin siniflər, fənlər, müəllimlər, şagird qrupları və fəaliyyət istiqamətləri üzrə müqayisəsi aparılmalı, problemlərin mümkün səbəbləri müəyyənləşdirilməlidir. Təhlilin nəticələrinə əsasən məktəbin real ehtiyacları müəyyən edilməlidir. Bu ehtiyaclar müəllim təminatı, şagirdlərin bilik və bacarıqları, metodik dəstək, dərslik və resurslar, sinif otaqları, texniki avadanlıq, davamiyyət, təhlükəsizlik və digər istiqamətlərlə bağlı ola bilər. Ehtiyacların düzgün müəyyən edilməməsi sonrakı qərarların formal və nəticəsiz olmasına səbəb ola bilər. Növbəti mərhələdə məktəbin imkanlarına və əsas problemlərinə uyğun konkret hədəflər seçilməlidir. Hədəflər ümumi ifadələrdən ibarət olmamalı, ölçülə bilən nəticəni, icra müddətini və qiymətləndirmə göstəricisini əks etdirməlidir. Məktəb eyni vaxtda bütün problemləri həll etməyə çalışmamalı, tədrisin keyfiyyətinə və şagirdlərin inkişafına daha çox təsir edən istiqamətləri prioritetləşdirməlidir.

Hədəflər müəyyən edildikdən sonra fəaliyyət planı hazırlanmalıdır. Planda görüləcək işlər, icra ardıcıllığı, tələb olunan resurslar, məsul şəxslər, müddətlər və gözlənilən nəticələr aydın göstərilməlidir. Plan yalnız sənəd kimi hazırlanıb saxlanılmamalı, gündəlik idarəetmə və nəzarət prosesində istifadə edilməlidir.

Məsuliyyət bölgüsü zamanı hər bir tapşırığın əsas icraçısı, birgə iştirakçıları və nəzarət edən şəxs dəqiq müəyyən olunmalıdır. “Məktəb rəhbərliyi həyata keçirsin” kimi ümumi ifadələr əvəzinə konkret vəzifəli şəxslərin rolu göstərilməlidir. Bu yanaşma vəzifələrin bir-birinə ötürülməsinin, təkrar işlərin və məsuliyyətsizliyin qarşısını alır.

Toplanmış məlumatlar və hazırlanmış təkliflər əsasında səlahiyyətli şəxs tərəfindən qərar qəbul edilməlidir. Qərar normativ tələblərə, məktəbin real imkanlarına və şagirdlərin mənafeyinə uyğun olmalı, zəruri hallarda əmr, cədvəl, fəaliyyət planı və ya digər sənədlə rəsmiləşdirilməlidir. İcra mərhələsində tapşırıqlar müəyyən edilmiş müddət və tələblərə uyğun həyata keçirilməlidir. İcra prosesində yaranan çətinliklər gizlədilməməli, vaxtında rəhbərliyə təqdim olunmalı və həll variantları hazırlanmalıdır. Bu zaman dəstək və tələbkarlıq arasında düzgün tarazlıq qorunmalıdır.

Monitorinq mərhələsində yalnız işin görülüb-görülmədiyi deyil, görülmüş fəaliyyətin gözlənilən nəticəyə nə dərəcədə təsir etdiyi qiymətləndirilməlidir. Məlumatlar müşahidə, sənəd yoxlaması, qiymətləndirmə nəticələri, davamiyyət göstəriciləri və digər sübutlar əsasında toplanmalıdır. Monitorinq nəticələri yenidən təhlil edilməli, hədəfə çatma səviyyəsi, yaranmış problemlər və görülmüş tədbirlərin səmərəliliyi müəyyənləşdirilməlidir. Gözlənilən dəyişiklik baş vermədikdə bunun səbəbi araşdırılmalı, fəaliyyət planına, icra üsullarına, resurs bölgüsünə və məsuliyyət mexanizminə zəruri düzəlişlər edilməlidir. Beləliklə, yeni tədris ilinə hazırlıq sənədlərin hazırlanması ilə başa çatan birdəfəlik fəaliyyət deyil. Bu, məlumatların təhlilindən başlayaraq qərarların icrası, nəticələrin ölçülməsi və fəaliyyətin təkmilləşdirilməsinə qədər davam edən dövri idarəetmə prosesidir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin yeni tədris ilinə hazırlıq üzrə yanaşmasında da əvvəlki ilin nəticələrinin və monitorinq göstəricilərinin təhlili, daha sonra növbəti dövr üzrə hədəflərin müəyyənləşdirilməsi əsas götürülür. Bu, məktəb səviyyəsində də hazırlığın sənəddən deyil, fakt və nəticələrdən başlanmasını tələb edir. Burada əsas məsələ bütün işlərin məktəb direktoru tərəfindən şəxsən görülməsi deyil. Direktor ümumi rəhbərliyi, əsas qərarları və səlahiyyət bölgüsünü təmin etməli, direktor müavinləri isə öz fəaliyyət sahələri üzrə məlumat toplamalı, təklif hazırlamalı, icranı təşkil etməli, nəzarət aparmalı və nəticələri direktora təqdim etməlidirlər. Deməli, yeni tədris ilinə hazırlığın keyfiyyəti görülmüş işlərin sayı ilə deyil, məktəbin ilk gündən sistemli, təhlükəsiz və nəticəyönlü fəaliyyət göstərməsi ilə ölçülməlidir.

    Hazırlıq prosesinin normativ və məlumat əsasları

Yeni tədris ilinə hazırlıq şifahi tapşırıqlara, əvvəlki ilin vərdişlərinə və ya ayrı-ayrı şəxslərin şəxsi qənaətlərinə əsaslanmamalıdır. Məktəb rəhbərliyi hər bir əsas qərarın hansı normativ sənədə, statistik məlumata və real ehtiyaca əsaslandığını müəyyən etməlidir.

Hazırlıq zamanı istifadə edilən mənbələr arasında aşağıdakı ardıcıllıq qorunmalıdır:

• 1. Azərbaycan Respublikasının qanunları;

• 2. Nazirlər Kabinetinin qərarları;

• 3. Elm və Təhsil Nazirliyinin qüvvədə olan əmr, qayda və təlimatları;

• 4. Məktəbəqədər və Ümumitəhsil üzrə Dövlət Agentliyinin əmrləri;

• 5. Təhsili yerli idarəetmə orqanlarının (regional Təhsil İdarələri, BŞTİ, Naxçıvan MR Təhsil Nazirliyinin və onun Rayon Təhsil Şöbələrinin) əmrləri;

• 6. yeni tədris ili üçün təsdiq edilmiş tədris planları və onlara dair qeydlər;

• 7. ümumi təhsil müəssisəsinin nizamnaməsi; ( hazırda yoxdur)

• 8. məktəb direktorunun əmrləri;

• 9. məktəbin inkişaf, fəaliyyət və nəzarət planları;

• 10. statistik, qiymətləndirmə və monitorinq məlumatları.

Hər tədris ili üzrə tədris planları və həmin planlara dair qeydlər ayrıca təsdiq olunduğuna görə əvvəlki ilin planı yeni tədris ilinin yekun hüquqi əsası kimi götürülməməlidir. Əvvəlki plan yalnız ilkin hazırlıq, müqayisə və mümkün ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə oluna bilər. Fənlər üzrə yekun saat hesablamaları yeni tədris ili üçün rəsmi təsdiq edilmiş plan və qeydlər əsasında aparılmalıdır. Bu baxımdan məktəb rəhbərliyi əvvəlki ilin tədris planını avtomatik olaraq yeni ilə köçürməməlidir. Tədris planında fənn saatları dəyişməsə belə, siniflərin sayı, şagird kontingenti, qruplara bölünmə imkanları, müəllim təminatı və məktəbin maddi-texniki vəziyyəti dəyişə bilər.

Tədris işləri üzrə direktor müavini hazırlıq mərhələsində aşağıdakı məlumatları vahid sistemdə toplamalıdır:

• 1. sinif və paralellərin faktiki sayı;

• 2. hər sinifdə şagird sayı;

• 3. tədris dili və xarici dil seçimi;

• 4. fənlər üzrə dərs saatları;

• 5. qruplara bölünmə şərtləri;

• 6. dərsdənkənar məşğələ saatları;

• 7. müəllimlərin ixtisası və mövcud dərs yükü;

• 8. vakant və əvəzləmə tələb edən saatlar;

• 9. kabinet, laboratoriya və avadanlıq imkanları;

• 10. əvvəlki ilin akademik, davamiyyət və monitorinq nəticələri.

Burada əsas məsələ məlumatların müxtəlif siyahı və cədvəllərdə toplanması deyil. Həmin məlumatlar bir-biri ilə müqayisə edilməli və idarəetmə qərarına çevrilməlidir. Məsələn, tədris planında laboratoriya işi nəzərdə tutulursa, yalnız saatın hesablanması kifayət deyil; laboratoriyanın işləkliyi və təhlükəsizliyi də qiymətləndirilməlidir. Normativ sənəd, statistik məlumat və məktəbin real imkanı arasında uyğunluq yaradıldıqda hazırlıq hüquqi baxımdan əsaslandırılmış, praktik baxımdan isə icra oluna bilən xarakter daşıyır.

 Ötən tədris ilinin nəticələrinin və məktəbin baza vəziyyətinin təhlili

Yeni tədris ilinin fəaliyyət istiqamətləri ötən ilin nəticələrinin obyektiv təhlilinə əsaslanmalıdır. Məktəbin əvvəlki ildə hansı nəticəni əldə etdiyini, hansı problem və risklərlə qarşılaşdığını müəyyən etmədən yeni hədəflər seçməsi formal planlaşdırmaya səbəb olur. Təhlil yalnız ümumi müvəffəqiyyət faizinin, əlaçıların sayının və buraxılış nəticələrinin təqdim edilməsi demək deyil. Əsas məsələ nəticələrin səbəblərini, müxtəlif göstəricilər arasındakı əlaqəni və müdaxilə tələb edən istiqamətləri müəyyənləşdirməkdir.

Tədris işləri üzrə direktor müavini aşağıdakı məlumatları müqayisəli şəkildə öyrənməlidir:

1.  sinif və fənlər üzrə illik nəticələr;

2.  buraxılış imtahanlarının nəticələri;

3.  məktəbdaxili qiymətlərlə xarici qiymətləndirmə nəticələri arasındakı fərqlər;

4.  diaqnostik, cari və summativ qiymətləndirmələr;

5.  şagird davamiyyəti və gecikmələr;

6. sinifdən-sinfə keçirilmə göstəriciləri;

7.  ayrı-ayrı müəllim və paralellər üzrə nəticə fərqləri;

8.  dərsdinləmə və məktəbdaxili nəzarət nəticələri;

9.  metodik tədbirlərin təsiri;

10. valideyn müraciətləri və tədrislə bağlı şikayətlər;

11.  risk qrupuna daxil olan şagirdlərlə görülmüş işlərin nəticələri.

Məsələn, VII siniflərdə riyaziyyat nəticələrinin aşağı olması görünən problemdir. Lakin idarəetmə üçün vacib olan həmin nəticənin nədən yarandığını müəyyən etməkdir. Səbəb əvvəlki siniflərdən qalan bilik boşluqları, davamiyyət, tapşırıqların yalnız reproduktiv səviyyədə qurulması, müəllim dəyişikliyi, siniflərin komplektləşdirilməsi və ya metodik dəstəyin zəifliyi ola bilər.

Bu səbəbdən hər mühüm istiqamət aşağıdakı məntiqlə təhlil edilməlidir:

fakt → müqayisə → problem → mümkün səbəb → risk → müdaxilə → ölçüləcək nəticə

Təhlilin nəticəsi analitik arayışda yalnız “nəticə aşağıdır” formasında təqdim edilməməlidir. Arayışda problemin əhatə dairəsi, sübutu, ehtimal edilən səbəbi, təklif olunan tədbir və nəticənin necə ölçüləcəyi göstərilməlidir. Məsələn, “VIII siniflərdə oxuyub-anlama zəifdir” əvəzinə belə yazılması daha məqsədəuyğundur: “VIII siniflər üzrə qiymətləndirmə nəticələrində şagirdlərin faktı tapmaq tapşırıqlarında nəticəsi qənaətbəxş, nəticə çıxarma və fikri əsaslandırma tapşırıqlarında isə aşağıdır. Dərs müşahidələrində açıq və tətbiqyönlü sualların məhdud olduğu müəyyən edilib. Yeni tədris ilinin ilk iki ayında birgə planlaşdırma, tapşırıq nümunələrinin hazırlanması və altı həftədən sonra təkrar ölçmə təşkil edilməlidir”. Belə yanaşma təhlili hesabatdan çıxararaq real idarəetmə alətinə çevirir.

      Yeni tədris ili üzrə məktəb hədəflərinin müəyyənləşdirilməsi

Məktəbin yeni tədris ili üzrə hədəfləri ümumi və ölçülməsi mümkün olmayan ifadələrdən ibarət olmamalıdır. “Təhsilin keyfiyyətini yüksəltmək”, “davamiyyəti yaxşılaşdırmaq” və “müəllimlərin peşəkarlığını artırmaq” kimi ifadələr fəaliyyət istiqamətini göstərsə də, konkret nəticəni və ölçmə üsulunu müəyyən etmir.

 Məktəbin İnkişaf Planı məktəbin mövcud vəziyyətini obyektiv qiymətləndirməsinə, əsas ehtiyaclarını müəyyənləşdirməsinə və həmin ehtiyaclara uyğun ölçülə bilən hədəflər seçməsinə xidmət edir. Bu yanaşmada yalnız hansı nəticəyə çatmaq istənildiyi deyil, həmin nəticəyə aparan fəaliyyətlər, məsul şəxslər, icra müddətləri, tələb olunan resurslar və nəticənin hansı göstəricilərlə ölçüləcəyi də əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Məlumatların toplanması və təhlili problemin real səbəblərini görməyə, metodik və təşkilati dəstək tədbirlərini düzgün planlaşdırmağa imkan verir. Görülmüş işlərin nəticəsi aralıq və yekun ölçmələrlə qiymətləndirilməli, gözlənilən dəyişiklik baş vermədikdə fəaliyyət planına zəruri düzəlişlər edilməlidir. Beləliklə, Məktəbin İnkişaf Planı formal sənəd deyil, məktəbin mövcud vəziyyətdən hədəflənən nəticəyə doğru sistemli və nəzarət olunan inkişafını təmin edən idarəetmə vasitəsidir.

Hər məktəb hədəfi aşağıdakı komponentləri əhatə etməlidir:

1.  baza göstəricisi;

2.  konkret problem;

3.  hədəf nəticə;

4.  ölçmə göstəricisi;

5.  görüləcək fəaliyyət;

6.  məsul şəxs;

7. tələb olunan resurs;

8.  icra müddəti;

9.  aralıq monitorinq;

10. yekun qiymətləndirmə.

Məsələn, “riyaziyyat nəticələri yüksəldilsin” əvəzinə belə hədəf qoyula bilər: “VII siniflərdə tətbiqyönlü riyaziyyat tapşırıqları üzrə orta nəticə birinci yarımilin sonunadək baza göstəricisi ilə müqayisədə ən azı 10 faiz bəndi artırılsın”. Bu hədəfə çatmaq üçün birgə dərs planlaşdırılması, nümunə tapşırıqların hazırlanması, qarşılıqlı dərsdinləmə, zəif şagirdlərlə əlavə iş və altı həftədən bir qısa ölçmə nəzərdə tutula bilər. Məktəb bütün problemləri eyni tədris ilində həll etməyə çalışmamalıdır. Hədəflər məktəbin ən mühüm və nəticələrə daha çox təsir göstərən problemlərinə uyğun seçilməlidir. Çoxsaylı, lakin resursla təmin olunmayan hədəflər rəhbərliyi və müəllimləri formal hesabatlığa yönəldir. Hədəflərin müəyyənləşdirilməsində müəllimlərin iştirakı da vacibdir. Müəllim yalnız hazır tapşırığın icraçısı kimi deyil, problemin səbəbini və praktik həllini müəyyən edən peşəkar tərəf kimi prosesə cəlb edilməlidir. Beləliklə, yeni tədris ilinin hədəfi məktəbin arzu etdiyi ümumi vəziyyəti deyil, konkret müddətdə əldə etməli olduğu ölçülə bilən dəyişikliyi göstərməlidir.

        Şagird kontingentinin və sinif komplektlərinin dəqiqləşdirilməsi

Şagird kontingenti bütün sonrakı tədris və resurs hesablamalarının başlanğıc nöqtəsidir. Şagird sayı və tərkibi  qeyri-dəqiq olduqda sinif komplektləri, müəllim ehtiyacı, dərs saatları, dərslik sayı, otaqlar və dərs cədvəli də düzgün müəyyən edilə bilməz.

Tədris işləri üzrə direktor müavini yeni qəbul olunan, yerdəyişmə edən, məktəbdən gedən, sinifdə qalan və xüsusi təhsil qərarı olan şagirdlər üzrə məlumatları dəqiqləşdirməlidir. Elektron məlumatlarla şagirdlərin şəxsi işləri və faktiki vəziyyət arasında uyğunluq təmin olunmalıdır. Məktəb sənədlərinin aparılması və saxlanılması qaydalarına görə şagirdin şəxsi işi onun məktəbdə təhsil aldığı müddətdə aparılır, məktəb dəyişdikdə isə müəyyən olunmuş qaydada yeni məktəbə göndərilir. Bu səbəbdən kontingentin dəqiqləşdirilməsi yalnız statistik deyil, eyni zamanda hüquqi və sənədləşmə məsələsidir.

Hər sinif üzrə aşağıdakı məlumatların vahid cədvəldə göstərilməsi məqsədəuyğundur:

1.  faktiki şagird sayı;

2. tədris dili;

3.  xarici dil seçimi;

4.  qruplara bölünmə ehtiyacı;

5.  dərslik və resurs ehtiyacı;

6.  xüsusi təhsil və fərdi dəstək ehtiyacı olan şagirdlər;

7.  əvvəlki ildə davamiyyət problemi yaşamış şagirdlər;

8.  sinif otağı və mebel ehtiyacı;

10.  sinif rəhbəri haqqında məlumat.

Sinif komplektlərinin formalaşdırılması zamanı yalnız şagird sayı deyil, məktəbin otaq imkanları, növbəlilik, müəllim təminatı və təhlükəsizlik şəraiti də nəzərə alınmalıdır. Əlavə sinif yaratmaq qərarı yalnız şagirdlərin bölünməsi deyil, həmin sinif üçün müəllim, otaq, dərslik və cədvəl imkanlarının yaradılması deməkdir. Şagird sayı və tərkibi haqqında məlumatların dəqiqləşdirilməsi yalnız tədris ili başlamazdan əvvəl aparılan birdəfəlik iş kimi qəbul edilməməlidir. Tədris ilinin ilk həftələrində məktəbə yeni qəbul, yerdəyişmə, məktəbdən ayrılma və faktiki davamiyyətlə bağlı dəyişikliklər baş verə bilər. Buna görə elektron sistemdəki məlumatlar, şagirdlərin şəxsi işləri və siniflər üzrə faktiki iştirak göstəriciləri yenidən müqayisə edilməlidir. Aşkar olunan dəyişikliklərin sinif komplektlərinə, müəllimlərin dərs yükünə, dərs bölgüsünə, dərs cədvəlinə, dərslik təminatına və sinif otaqlarının istifadəsinə təsiri qiymətləndirilməlidir. Məsələn, müəyyən sinifdə şagird sayının əvvəlcədən nəzərdə tutulduğundan çox olması əlavə mebel, dərslik, otaq və ya qruplara bölünmə ehtiyacı yarada bilər. Şagird sayının azalması isə əvvəl aparılmış bəzi hesablamalara və resurs bölgüsünə yenidən baxılmasını tələb edə bilər.

Tədris işləri üzrə direktor müavini şagird sayı və tərkibində baş verən dəyişiklikləri sistemləşdirməli, məktəb direktoruna təqdim etməli və bu dəyişikliklərin tədrisin təşkilinə təsiri barədə əsaslandırılmış təkliflər hazırlamalıdır. Zəruri hallarda dərs cədvəli, resurs bölgüsü və digər təşkilati qərarlar qüvvədə olan tələblərə uyğun şəkildə yenilənməlidir. Beləliklə, şagird sayı və tərkibi haqqında məlumatların yenilənməsi yalnız siyahılarda düzəliş aparmaq deyil. Bu, məktəbin faktiki vəziyyəti ilə tədris, kadr və maddi-texniki planlaşdırma arasında uyğunluğu qorumağa xidmət edən davamlı idarəetmə prosesidir.

Sentyabrın ilk həftələrində faktiki iştirak, yerdəyişmələr və elektron məlumatlar yenidən müqayisə edilməli, dəyişikliklərin dərs bölgüsünə və resurslara təsiri qiymətləndirilməlidir. Deməli, kontingentin dəqiqləşdirilməsi hazırlığın ayrıca bir statistik mərhələsi deyil, tədris planından maddi-texniki təminata qədər bütün qərarların əsasını təşkil edən məlumat sistemidir.

   Tədris planının tətbiqi, dərs və dərsdənkənar məşğələ saatlarının hesablanması

Tədris planı məktəbdə fənlərin və həftəlik saatların müəyyənləşdirilməsinin əsas normativ bazasıdır. Tədris işləri üzrə direktor müavini yeni tədris ili üçün məktəbə şamil edilən planı və “Tədris planına dair qeydlər”i birlikdə öyrənməlidir. Yalnız cədvəldə göstərilən saatların götürülməsi kifayət deyil. Tədris dili, məktəbin növü, təmayül, qruplara bölünmə, xüsusi proqramlar və dərsdənkənar məşğələlərlə bağlı şərtlər də yoxlanılmalıdır.

Saatların hesablanması aşağıdakı ardıcıllıqla aparılmalıdır:

1.    tətbiq edilən tədris planının müəyyən edilməsi;

2.    hər sinif üzrə fənn və həftəlik saatların çıxarılması;

3.    paralellərin sayının nəzərə alınması;

4.    qruplara bölünmə şərtlərinin yoxlanılması;

5.    fənlər üzrə ümumi dərs saatlarının hesablanması;

6.    dərsdənkənar məşğələ saatlarının ayrıca göstərilməsi;

7.    müəllim və vakant saat ehtiyacının müəyyənləşdirilməsi;

8.    məlumatların təkrar yoxlanılması;

9.    hesablamaların məktəb direktoruna təqdim edilməsi.

Tədris işləri üzrə direktor müavininin məktəb üzrə müvafiq fənlərə ayrılan dərs və dərsdənkənar məşğələ saatlarını müəyyən etməsi həmin saatların müəllimlər arasında bölüşdürülməsi demək deyil. Müavin təsdiq olunmuş plan, faktiki sinif sayı və tətbiq edilən şərtlər əsasında məktəb üzrə saatların hesablanmasını aparır.

Dərsdənkənar məşğələ əsas dərsdən, dərnəkdən və məktəbdaxili tədbirdən fərqləndirilməlidir. Qüvvədə olan qaydada dərsdənkənar məşğələ şagirdlərin meyil, maraq və qabiliyyətlərinə uyğun olaraq biliklərinin genişləndirilməsinə, yaradıcılıq qabiliyyətinin inkişafına və peşəyönümünə xidmət edən məşğələ forması kimi müəyyən edilir. Məktəbin özü tərəfindən müəyyən edilən dərsdənkənar məşğələnin proqramı aidiyyəti təhsilverənlər tərəfindən hazırlanmalı, metodiki şurada müzakirə edilməli və direktor tərəfindən təsdiq olunmalıdır. Məşğələlər pedaqoji şuranın qərarı əsasında direktorun təsdiq etdiyi cədvəllə aparılır, müəllim direktorun əmri ilə müəyyən edilir, mövzu və davamiyyət jurnalda qeyd olunur, şagirdlərə qiymət yazılmır. Ümumi rəhbərlik və nəzarət isə müvafiq əmrlə direktor müavinlərindən birinə həvalə edilir.

 Dərsdənkənar məşğələlərin təşkili ayrı-ayrı qərar və sənədlərin təsadüfi hazırlanması ilə deyil, bir-birini tamamlayan mərhələlər əsasında həyata keçirilməlidir. Proses aşağıdakı ardıcıllıqla qurulmalıdır:

ehtiyacın müəyyən edilməsi → saatların hesablanması → proqramın hazırlanması → metodiki şurada müzakirə → pedaqoji şuranın qərarı → direktorun təsdiqi və əmri → cədvəlin hazırlanması → məşğələnin icrası → jurnalın aparılması → yarımillik və illik qiymətləndirmə

İlk mərhələdə şagirdlərin maraq, meyil və öyrənmə ehtiyacları, məktəbin müəllim və maddi-texniki imkanları, eləcə də əvvəlki tədris ilinin nəticələri öyrənilməlidir. Dərsdənkənar məşğələ yalnız ayrılmış saatdan istifadə etmək məqsədilə deyil, konkret pedaqoji ehtiyacın qarşılanması üçün təşkil edilməlidir. Sonra qüvvədə olan tədris planı və ona dair qeydlər əsasında dərsdənkənar məşğələlərə ayrılan saatların sayı müəyyənləşdirilməlidir. Tədris işləri üzrə direktor müavini məktəb üzrə saatları hesablamalı, istiqamətlər, siniflər və mümkün müəllim təminatı barədə məlumatları məktəb direktoruna təqdim etməlidir.

Məşğələnin proqramı aidiyyəti təhsilverən tərəfindən hazırlanmalıdır. Proqramda məqsəd, gözlənilən nəticələr, mövzular, saat bölgüsü, istifadə ediləcək üsullar, resurslar və fəaliyyətin nəticələrinin qiymətləndirilməsi yolları göstərilməlidir. Proqram formal sənəd deyil, müəllimin məşğələni hansı istiqamətdə və ardıcıllıqla həyata keçirəcəyini müəyyən edən praktik fəaliyyət planı olmalıdır. Hazırlanmış proqram metodiki şurada müzakirə edilməlidir. Müzakirə zamanı proqramın şagirdlərin ehtiyaclarına, ayrılmış saatlara, məktəbin imkanlarına və gözlənilən nəticələrə uyğunluğu qiymətləndirilməlidir. Aşkar edilən uyğunsuzluqlar aradan qaldırıldıqdan sonra məsələ pedaqoji şuranın müzakirəsinə təqdim olunmalıdır.

Pedaqoji şuranın qərarından sonra proqram və məşğələ cədvəli məktəb direktoru tərəfindən təsdiq edilməli, məşğələni aparacaq müəllim, ümumi rəhbərliyi və nəzarəti həyata keçirəcək məsul şəxs direktorun əmri ilə müəyyənləşdirilməlidir. Əmrdə fəaliyyətin istiqaməti, icra müddəti, məsul şəxslər və nəzarət mexanizmi aydın göstərilməlidir. Məşğələlər təsdiq edilmiş proqram və cədvəl üzrə aparılmalıdır. Müəllim hər məşğələnin mövzusunu, keçirilmə tarixini və şagirdlərin davamiyyətini müvafiq jurnalda qeyd etməlidir. Jurnaldakı məlumatlarla proqram, cədvəl və faktiki fəaliyyət arasında uyğunluq qorunmalıdır.

Yarımilin və tədris ilinin sonunda fəaliyyət yalnız keçirilmiş məşğələlərin sayı ilə qiymətləndirilməməlidir. Şagirdlərin iştirakı, marağı, əldə etdiyi bilik və bacarıqlar, proqramın icra vəziyyəti, yaranmış problemlər və növbəti dövr üçün ehtiyaclar təhlil edilməlidir. Nəticələr əsasında proqramın davam etdirilməsi, təkmilləşdirilməsi, istiqamətinin dəyişdirilməsi və ya yeni dəstək tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsi barədə qərar qəbul olunmalıdır. Beləliklə, dərsdənkənar məşğələnin təşkili saatın ayrılması ilə başlayıb jurnalın doldurulması ilə bitən texniki proses deyil. Bu, ehtiyacın müəyyən edilməsindən nəticələrin qiymətləndirilməsinə qədər davam edən planlaşdırılmış, sənədləşdirilmiş və nəzarət olunan pedaqoji fəaliyyətdir.

Saat hesablamalarının nəticəsində məktəb üzrə hər fənni, sinfi, dərs və dərsdənkənar məşğələ saatını əks etdirən vahid cədvəl hazırlanmalıdır. Bu cədvəl dərs bölgüsü üçün əsas məlumat mənbəyi olmalıdır.

           Dərs bölgüsünün aparılması və səlahiyyətlərin fərqləndirilməsi

Dərs bölgüsü müəllimlərin əmək fəaliyyəti, siniflərdə tədrisin keyfiyyəti və məktəbdə peşəkar münasibətlər baxımından həssas idarəetmə qərarıdır. Bu səbəbdən dərs bölgüsündə qərarverici, hazırlayan və icranı rəsmiləşdirən şəxslərin rolu qarışdırılmamalıdır. Dərs bölgüsünü məktəb direktoru aparır. Tədris işləri üzrə direktor müavini isə direktorun tapşırığı əsasında dərs bölgüsündə iştirak edir, məktəb üzrə dərs və dərsdənkənar məşğələ saatlarını hesablayır, müəllimlər və vakant saatlar barədə məlumat hazırlayır, təkliflər verir və qəbul edilmiş bölgünün rəsmiləşdirilməsini təmin edir.

Tədris işləri üzrə direktor müavini dərs bölgüsündən əvvəl aşağıdakı məlumatları direktora təqdim etməlidir:

1.  fənlər üzrə ümumi dərs saatları;

2.  dərsdənkənar məşğələ saatları;

3.  müəllimlərin ixtisası;

4.  mövcud dərs yükü;

5.  əmək münasibətlərinin vəziyyəti;

6.  vakant və əvəzlənməsi tələb olunan saatlar;

7.  sinif və paralellərin xüsusiyyətləri;

8. qruplara bölünən dərslər;

9. tədrisdə varislik və davamlılıq;

10.  uzunmüddətli məzuniyyət və digər gözlənilən dəyişikliklər.

Məktəb direktoru bölgü apararkən müəllimlərin şəxsi istəklərini dinləyə bilər, lakin qərar yalnız bu istəklərə əsaslanmamalıdır. Müəllimin ixtisası, əmək hüquqları, tədris təcrübəsi, sinfin pedaqoji ehtiyacları, şagirdlərin mənafeyi və məktəbdə tədrisin davamlılığı əsas meyar olmalıdır. Dərs bölgüsünün şəffaflığı bütün müəllimlərin arzusunun təmin olunması deyil. Şəffaflıq tətbiq edilən meyarların aydın, qərarların əsaslandırılmış və oxşar hallara yanaşmanın ardıcıl olması deməkdir. Məsələn, yalnız yüksək nəticəli siniflərin eyni müəllimə verilməsi digər siniflərdə tədris keyfiyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Məktəb direktoru müəllim resursunu yalnız fərdi nəticələrə deyil, bütün məktəbin ehtiyacına uyğun idarə etməlidir. Dərs bölgüsü aparıldıqdan sonra müavin həmin bölgünün dərs cədvəlinə, müəllimlərin yük cədvəllərinə, jurnallara və digər sənədlərə düzgün tətbiqini yoxlamalıdır.

Bu mərhələnin əsas səlahiyyət formulu belədir:

müavin hesablayır, məlumat hazırlayır, bölgüdə iştirak edir, təklif verir və rəsmiləşməni təşkil edir; direktor yekun dərs bölgüsünü aparır və qərarı qəbul edir.

                        Dərs cədvəlinin hazırlanması və tətbiqi

Dərs cədvəli məktəbdə tədris prosesinin gündəlik təşkilini müəyyən edən əsas idarəetmə sənədidir. Cədvəl müəllimin harada dərs deyəcəyini göstərməklə yanaşı, şagirdlərin gündəlik yükünə, yorğunluğuna, kabinetlərdən istifadəyə və təlimin keyfiyyətinə təsir edir. Tədris işləri üzrə direktor müavini dərs cədvəlinin layihəsini direktorun apardığı dərs bölgüsü əsasında hazırlamalıdır. Cədvəldə tədris planı, siniflər, müəllimlər, qruplar, kabinetlər və məktəbin növbəliliyi vahid sistemdə əlaqələndirilməlidir.

Dərs cədvəli hazırlanarkən aşağıdakı meyarlar nəzərə alınmalıdır:

1. şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri;

2.  fənlərin məzmun və çətinlik səviyyəsi;

3. gündəlik dərs yükünün tarazlığı;

4.  müəllimlərin dərs yükü;

5.  qruplara bölünən dərslər;

6. laboratoriya və xüsusi kabinetlər;

7.  növbəlilik;

8.  dərsdənkənar məşğələlərin vaxtı;

9.  müəllim və şagirdlər üçün əsassız boşluqların azaldılması.

Müəllimlərin şəxsi imkanları və əsaslandırılmış ehtiyacları nəzərə alına bilər. Lakin cədvəlin əsas məqsədi müəllimlər üçün fərdi rahatlıq yaratmaq deyil, şagirdlərin sağlamlığına, təlimin ardıcıllığına və məktəbin ümumi iş rejiminə uyğun təşkilati şərait qurmaqdır.

İlkin layihə hazırlandıqdan sonra aşağıdakı uyğunluqlar ayrıca yoxlanılmalıdır:

1.  tədris planı ilə cədvəl;

2. dərs bölgüsü ilə cədvəl;

3. müəllim yükü ilə cədvəl;

4. kabinet imkanları ilə cədvəl;

5.qrup dərsləri arasında uyğunluq;

6.  dərs və dərsdənkənar məşğələlərin ardıcıllığı.

Cədvəlin təsdiq edilməsi işin sonu hesab olunmamalıdır. İlk iki həftə ərzində onun faktiki işləkliyi izlənməlidir. Müəllim çatışmazlığı, kontingent dəyişməsi, kabinet nasazlığı və ya şagird yükü ilə bağlı problem müəyyən edilərsə, səbəb təhlil edilməli və əsaslandırılmış korrektə aparılmalıdır. Dərs cədvəli yalnız texniki baxımdan səhvsiz deyil, pedaqoji baxımdan səmərəli və məktəbin real imkanlarına uyğun olmalıdır.

                    Müəllimlərin yeni tədris ilinə metodik hazırlığı

Yeni tədris ilinə hazırlıq yalnız məktəb rəhbərliyinin sənədləşmə və təşkilati fəaliyyətindən ibarət deyil. Müəllim tədrisin əsas pedaqoji icraçısı kimi yeni sinif, proqram, təlim nəticələri və şagird ehtiyacları üzrə əvvəlcədən hazırlıq aparmalıdır.

Müəllim yeni tədris ili başlamazdan əvvəl:

1. tədris edəcəyi sinif və dərs yükünü dəqiqləşdirməli;

2.  qüvvədə olan fənn proqramını öyrənməli;

3.  dərslik və metodik resurslarla tanış olmalı;

4.  təqvim-tematik planını hazırlamalı;

5.  əvvəlki nəticələri təhlil etməli;

6.  sinfin ilkin xüsusiyyətləri barədə məlumat toplamalı;

7.  diaqnostik qiymətləndirmə vasitələri hazırlamalı;

8.  fərqli səviyyəli şagirdlər üçün yanaşmaları müəyyənləşdirməli;

9.  kabinet və avadanlıq ehtiyacını rəhbərliyə təqdim etməlidir.

Təqvim-tematik plan müəllimin il ərzində hansı mövzunu, hansı ardıcıllıqla və neçə saat ərzində tədris edəcəyini göstərən işlək metodik sənəd olmalıdır. Planın yalnız dərslikdəki səhifələr əsasında qurulması və ya əvvəlki ilin planının dəyişiklik edilmədən köçürülməsi düzgün deyil.

Tədris işləri üzrə direktor müavini planın proqram, saat, tədris təqvimi, praktiki və laborator fəaliyyətlərlə uyğunluğunu yoxlamalıdır. O, müəllimin əvəzinə plan hazırlamamalı, lakin aşkar olunan uyğunsuzluğun mahiyyətini izah etməli və düzəlişi təkrar yoxlamalıdır.

Müəllim də rəhbərliyin verdiyi hər tapşırığa formal sənəd təqdim etməklə yanaşmamalıdır. Təqvim-tematik plan, qiymətləndirmə vasitəsi və metodik fəaliyyət faktiki dərsə və şagird nəticələrinə təsir göstərməlidir. Bu mərhələnin yekununda müəllimin hazırlığı yalnız sənədlərinin tamlığı ilə deyil, dərsin məqsədini, sinfin ehtiyacını və nəticəni necə ölçəcəyini bilməsi ilə qiymətləndirilməlidir.

             Diaqnostik və məktəbdaxili qiymətləndirmənin təşkili

Diaqnostik qiymətləndirmənin məqsədi şagirdə qiymət yazmaq deyil, onun yeni tədris ilinə hansı bilik və bacarıq səviyyəsi ilə başladığını müəyyən etməkdir. Bu məlumat müəllimə təkrar, fərqləndirmə və dəstək tədbirlərini düzgün planlaşdırmağa imkan verir.

 Diaqnostik qiymətləndirmə nəticəsində aşağıdakılar müəyyən edilə bilər:

1. əvvəlki mövzulardan qalan bilik boşluqları;

2.  sinifdaxili səviyyə fərqləri;

3.  fərdi və qrup dəstəyinə ehtiyac;

4.  yüksək nəticəli şagirdlər üçün əlavə inkişaf imkanları;

5.  təkrar və möhkəmləndirmə tələb edən mövzular;

6.  müəllimin metod və tapşırıqları dəyişmək ehtiyacı.

Tədris işləri üzrə direktor müavini prosesin məktəb üzrə məqsədini və ümumi təşkilini əlaqələndirməli, müəllim isə fənnin xüsusiyyətlərinə uyğun vasitəni hazırlamalı, nəticələri təhlil etməli və tədris planına düzəliş etməlidir.Bütün fənlər üçün eyni tipli testin və eyni müddətin tələb edilməsi düzgün yanaşma deyil. Dil, riyaziyyat, incəsənət, fiziki tərbiyə və praktiki fənlərdə diaqnostika fərqli vasitələrlə aparıla bilər.

 Müasir metodik yanaşmalarda daxili qiymətləndirmə ayrı-ayrı yoxlama tədbirlərinin məcmusu kimi deyil, başlanğıc diaqnostikanı, cari müşahidəni, tematik qiymətləndirməni və məktəbdaxili monitorinqi birləşdirən davamlı proses kimi qəbul edilir. Bu prosesin əsas məqsədi yalnız şagirdin mövcud nəticəsini müəyyənləşdirmək deyil, onun öyrənmə çətinliklərini vaxtında aşkar etmək, tədris fəaliyyətini həmin ehtiyaclara uyğunlaşdırmaq və fərqləndirilmiş dəstək tədbirlərini planlaşdırmaqdır. Toplanmış məlumat müəllimin növbəti dərslərinin məzmununa, metod seçiminə və şagirdlərlə fərdi işinə təsir göstərməli, görülmüş tədbirlərdən sonra nəticələr yenidən qiymətləndirilməlidir. Beləliklə, daxili qiymətləndirmə nəzarət məqsədi daşıyan ayrıca fəaliyyət deyil, tədrisin təkmilləşdirilməsinə və şagird irəliləyişinin davamlı izlənilməsinə xidmət edən idarəetmə mexanizmidir.

Məktəbdaxili qiymətləndirmə aşağıdakı dövr əsasında qurulmalıdır:

başlanğıc vəziyyət → cari müşahidə → nəticələrin təhlili → müdaxilə → təkrar ölçmə → irəliləyişin qiymətləndirilməsi

Məsələn, diaqnostika nəticəsində şagirdlərin böyük hissəsinin kəsrlər mövzusunda çətinlik çəkdiyi müəyyən edilərsə, həmin nəticə yalnız cədvələ daxil edilməməlidir. Müəllim təkrar və möhkəmləndirmə fəaliyyəti planlaşdırmalı, metodik dəstək almalı və müəyyən müddətdən sonra eyni bacarıq yenidən ölçülməlidir. Qiymətləndirmə yalnız şagird haqqında məlumat deyil. O, müəllimin tədris üsulu, tapşırıqların keyfiyyəti və məktəbin metodik dəstək sistemi haqqında da məlumat verir.

     Metodik işin və müəllimlərin peşəkar inkişafının idarə edilməsi

Metodik iş məktəbdə tədbirlər təqvimi deyil, müəllimlərin real inkişaf ehtiyaclarına cavab verən peşəkar öyrənmə sistemi olmalıdır. Seminarların, açıq dərslərin və iclasların sayı metodik fəaliyyətin nəticəsini göstərmir.

Metodik ehtiyaclar aşağıdakı məlumatlar əsasında müəyyən edilə bilər:

1.  şagirdlərin qiymətləndirmə nəticələri;

2.  dərsdinləmə məlumatları;

3. müəllimlərin özünüqiymətləndirməsi;

4.  müəllim sorğuları;

5. metodbirləşmə müzakirələri;

6.  valideyn müraciətlərində təkrarlanan məsələlər;

7. məktəbin inkişaf hədəfləri;

8.  yeni proqram və resursların tətbiqi.

 Metodik fəaliyyət müəllimlərin yalnız nəzəri məlumatlandırılmasına deyil, onların dərsin planlaşdırılması, təlim üsullarının seçilməsi, qiymətləndirmə vasitələrinin hazırlanması və şagirdlərin öyrənmə çətinliklərinin aradan qaldırılması üzrə praktik bacarıqlarının inkişafına xidmət etməlidir. Bu fəaliyyət məktəb rəhbərliyi ilə pedaqoji heyətin əməkdaşlığı əsasında qurulmalı, müəllimlərin real ehtiyacları, dərs müşahidələrinin nəticələri və şagird nailiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Təcrübə mübadiləsi, birgə planlaşdırma, nümunə dərslər və metodik müzakirələr ayrıca tədbirlər kimi deyil, məktəbdə müəyyən edilmiş problemlərin həllinə yönəlmiş vahid inkişaf prosesinin mərhələləri kimi təşkil edilməlidir. Yalnız bu halda metodik dəstək formal fəaliyyət olmaqdan çıxaraq müəllimin peşəkar inkişafına və tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə real təsir göstərə bilər.

Metodik fəaliyyət aşağıdakı ardıcıllıqla qurulmalıdır:

problem → sübut → inkişaf ehtiyacı → metodik fəaliyyət → dərsdə tətbiq → müşahidə → nəticənin ölçülməsi

Məsələn, “oktyabr ayında açıq dərs keçirilsin” ifadəsi fəaliyyətin məqsədini göstərmir. Daha düzgün yanaşma belədir: “VI siniflərdə şagirdlərin əsaslandırılmış cavab vermə bacarığının inkişaf etdirilməsi üçün birgə planlaşdırma və nümunə dərs təşkil edilsin, nəticə altı həftədən sonra yazılı tapşırıqlarla müqayisə olunsun”. Metodik fəaliyyət bütün müəllimlər üçün eyni formada təşkil edilməməlidir. Yeni müəllim mentor dəstəyinə, təcrübəli müəllim yeni qiymətləndirmə və texnologiya bacarıqlarına, nəticəsi zəif olan müəllim isə daha intensiv müşahidə və birgə planlaşdırmaya ehtiyac duya bilər. Humanist yanaşma müəllimin çətinliyini görmək və ona dəstək vermək deməkdir. Lakin dəstək verilən müəllimin məsuliyyəti də aydın olmalı, razılaşdırılmış fəaliyyətlərin icrası izlənilməlidir. Metodik işin yekun nəticəsi keçirilmiş tədbir və yazılmış protokol deyil, müəllimin fəaliyyətində və şagirdin öyrənməsində müşahidə olunan müsbət dəyişiklik olmalıdır.

          Dərsdinləmə və inkişafyönlü məktəbdaxili nəzarət

Dərsdinləmə müəllimi cəzalandırmaq və formal nöqsan axtarmaq vasitəsi deyil. Onun məqsədi müəllimin real dərs fəaliyyətini müşahidə etmək, güclü tərəfləri və inkişaf sahələrini müəyyənləşdirmək və ehtiyacəsaslı metodik dəstək təşkil etməkdir.

 İnkişafyönlü dərsdinləmə müəllimin fəaliyyətinə yalnız yekun qiymət verilməsi deyil, onun peşəkar inkişaf ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsi və uyğun metodik dəstəyin təşkili prosesidir. Bu proses əvvəlcədən müəyyən edilmiş obyektiv meyarlar əsasında dərsin müşahidə olunmasını, faktların qeydə alınmasını, müəllimlə reflektiv müzakirənin aparılmasını və konkret inkişaf istiqamətlərinin razılaşdırılmasını əhatə etməlidir. Müəllimə verilən tövsiyələr ümumi ifadələrlə məhdudlaşmamalı, onun ehtiyaclarına, tədris etdiyi fənnin xüsusiyyətlərinə və müşahidə zamanı müəyyən edilmiş faktlara uyğunlaşdırılmalıdır. Razılaşdırılmış tədbirlərin sonrakı dərslərdə tətbiqi izlənilməli, təkrar müşahidə və nəticələrin müqayisəsi əsasında metodik dəstəyə zəruri düzəlişlər edilməlidir. Beləliklə, dərsdinləmə ayrı-ayrı yoxlama tədbiri deyil, müşahidə, refleksiya, dəstək, təkrar izləmə və inkişaf mərhələlərini birləşdirən davamlı peşəkar öyrənmə prosesinə çevrilir.

Dərsdinləmədən əvvəl aşağıdakılar müəyyən edilməlidir:

1.  müşahidənin məqsədi;

2.  hansı sinif və fənnin seçilmə səbəbi;

3. müşahidə ediləcək meyarlar;

4.  əvvəlki məlumat və tövsiyələr;

5.  müşahidənin müəllimə necə izah ediləcəyi.

Dərs zamanı ümumi qiymətləndirmə deyil, konkret faktlar qeyd edilməlidir. “Şagirdlər fəal deyildi” əvəzinə neçə şagirdin cavab verdiyi, hansı tapşırıqlarda iştirakın azaldığı və müəllimin hansı üsuldan istifadə etdiyi göstərilməlidir. Dərsdən sonra müəllimlə reflektiv söhbət aparılmalıdır. Əvvəlcə müəllimin öz dərsini necə qiymətləndirdiyi dinlənilməli, sonra faktlara əsaslanan rəy verilməlidir. Geribildirim müəllimin şəxsiyyətinə deyil, müşahidə edilən fəaliyyətə yönəlməlidir.

 Dərsdinləmə birdəfəlik müşahidə və ümumi rəy verməklə məhdudlaşmamalı, ardıcıl və inkişafyönlü proses kimi təşkil edilməlidir. Bu prosesin tam dövrü aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:

məqsədin müəyyənləşdirilməsi → dərsin müşahidəsi → faktların təhlili → reflektiv söhbət → 1–2 ölçülə bilən inkişaf hədəfinin razılaşdırılması → metodik dəstəyin göstərilməsi → təkrar müşahidə → nəticənin qiymətləndirilməsi

Əvvəlcə dərsdinləmənin hansı məqsədlə aparıldığı və hansı meyarların müşahidə ediləcəyi dəqiqləşdirilməlidir. Müşahidə zamanı müəllimin şəxsiyyəti deyil, dərsdə baş verən konkret fəaliyyətlər və faktlar qeydə alınmalıdır. Sonrakı mərhələdə müəllimlə reflektiv söhbət aparılmalı, güclü tərəflər və inkişaf tələb edən sahələr birlikdə müəyyən edilməlidir. Müzakirənin nəticəsində müəllim üçün ümumi və qeyri-müəyyən tövsiyələr deyil, müəyyən müddət ərzində həyata keçirilə bilən 1–2 konkret və ölçülə bilən inkişaf hədəfi razılaşdırılmalıdır. Həmin hədəflərə çatmaq üçün müəllimə uyğun metodik dəstək göstərilməli, müəyyən müddətdən sonra təkrar müşahidə aparılmalı və əvvəlki vəziyyətlə müqayisədə baş vermiş dəyişikliklər qiymətləndirilməlidir. Belə yanaşma dərsdinləməni sadəcə nəzarət tədbirindən müəllimin peşəkar inkişafına, tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və şagird nəticələrinin yaxşılaşdırılmasına xidmət edən davamlı metodik prosesə çevirir.  Məsələn, “fərqləndirilmiş təlimdən istifadə et” kimi ümumi tövsiyə əvəzinə “növbəti üç həftə ərzində hər dərsdə ən azı iki səviyyədə tapşırıq tətbiq edilməsi və növbəti müşahidədə nəticənin müqayisəsi” razılaşdırıla bilər.

Nəzarət yalnız dərsdinləmədən ibarət olmamalıdır. Qiymətləndirmə nəticələri, şagird dəftərləri, jurnallar, müəllimin planları və şagirdlərin iştirakı bir-biri ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməlidir. Yalnız bu halda nəzarət müəllimdə qorxu yaradan yoxlama deyil, məktəbdə peşəkar öyrənmə və keyfiyyətin yüksəldilməsi mexanizminə çevrilir.

  Tədris sənədlərinin hazırlanması və uyğunluğunun təmin edilməsi

Məktəb sənədləri tədris prosesinin hüquqi və təşkilati izini yaradır. Sənədləşmə tədrisdən ayrı görülən əlavə iş deyil; faktiki fəaliyyətin düzgün qeydə alınması və idarəetmə qərarlarının əsaslandırılmasıdır. Məktəb sənədlərinin aparılması qaydalarına görə sənədi aparmaq funksiyası həvalə olunan əməkdaş həmin sənədin düzgün tərtibi üçün bilavasitə məsuliyyət daşıyır. Sinif jurnalının düzgün aparılması və saxlanmasına isə direktor və tədris işləri üzrə direktor müavini birbaşa məsuliyyət daşıyırlar.

Yeni tədris ilinə hazırlıq zamanı aşağıdakı sənədlər arasında uyğunluq təmin edilməlidir:

1.  şagird kontingenti sənədləri;

2.  tədris planı;

3. saatların hesablanması cədvəli;

4.  dərs bölgüsü;

5.  müəllimlərin dərs yükü;

6.  dərs cədvəli;

7. təqvim-tematik planlar;

8. sinif jurnalları;

9.  dərsdənkənar məşğələ proqramı, əmri, cədvəli və jurnalı;

10. metodik fəaliyyət və nəzarət planları;

11.  buraxılan və əvəz edilən dərslərin uçotu.

Tədris işləri üzrə direktor müavini jurnalların siniflər və fənlər üzrə düzgün hazırlanmasını, bölüşdürülməsini və aparılmasına nəzarəti təşkil etməlidir. O, müəllimin əvəzinə jurnal doldurmamalı və sənədlərdə əsaslandırılmamış dəyişiklik aparmamalıdır. Jurnalın yoxlanılması yalnız yoxlama ərəfəsində və tədris ilinin sonunda aparılmamalıdır. Mövzular, tarixlər, davamiyyət, qiymətlər və faktiki dərs cədvəli sistemli şəkildə müqayisə edilməlidir. Sənəddə səhv aşkar edildikdə yalnız “düzəldilsin” qeydi ilə kifayətlənmək olmaz. Səhvin səbəbi müəyyən edilməli, qayda izah olunmalı və düzəlişin düzgün aparılması təkrar yoxlanılmalıdır. Məktəbdə sənədlərin çoxluğu deyil, sənədlərdəki məlumatların dəqiq, bir-biri ilə uyğun və faktiki fəaliyyəti əks etdirməsi əsas keyfiyyət göstəricisidir.

  Tədris işləri üzrə direktor müavini ilə təşkilatçının birgə fəaliyyəti

Şagirdin məktəbdə uğuru yalnız dərs nəticələrindən asılı deyil. Onun məktəbə uyğunlaşması, davamiyyəti, davranışı, sosial münasibətləri və özünü təhlükəsiz hiss etməsi də tədris nəticələrinə təsir göstərir.

Tədris işləri üzrə direktor müavini və təşkilatçı bir sıra istiqamətlər üzrə əməkdaşlıq etməlidir. Lakin onların funksiyaları fərqləndirilməlidir. Tədris müavini şagirdin akademik fəaliyyətinə və dərs prosesinə, təşkilatçı isə onun sosial, tərbiyəvi və məktəbdaxili münasibətlərinə daha çox diqqət yetirir.

Birgə fəaliyyətin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:

1.  yeni şagirdlərin adaptasiyası;

2.  davamiyyət və gecikmələrin izlənilməsi;

3.  risk qrupunun müəyyənləşdirilməsi;

4.  sinif rəhbərləri ilə əlaqəli iş;

5.  valideynlərlə əməkdaşlıq;

6.  məktəbdaxili qaydaların izahı;

7.  dərsdənkənar və sosial fəaliyyətlərin əlaqələndirilməsi.

Adaptasiya zamanı tədris müavini şagirdin dərs yükünü, akademik çətinliklərini və diaqnostik nəticələrini izləməlidir. Təşkilatçı isə məktəb qaydalarına, kollektivə və sosial münasibətlərə uyğunlaşmanı qiymətləndirməlidir. Psixoloq və sinif rəhbəri də ehtiyac olduqda prosesə cəlb edilməlidir.

Davamiyyətə nəzarətdə fənn müəllimi ilkin qeydiyyatı aparır, sinif rəhbəri səbəbi araşdırır, tədris müavini akademik təsiri təhlil edir, təşkilatçı isə sosial və davranış səbəblərinin araşdırılmasına kömək edir.

Risk qrupuna daxil etmə şagirdi damğalamaq məqsədi daşımamalıdır. Hər şagird üzrə problem, səbəb, tədbir, məsul şəxs, müddət və gözlənilən nəticəni göstərən fərdi fəaliyyət planı hazırlanmalıdır.

Valideyn yalnız problem yarandıqda məktəbə çağırılan şəxs kimi deyil, şagirdin inkişafı üzrə əməkdaşlıq tərəfi kimi qəbul edilməlidir. Bununla yanaşı, valideyn əməkdaşlığı məktəbin peşəkar və hüquqi qərarlarına əsassız müdaxilə kimi təqdim edilməməlidir. Bu birgə fəaliyyətin nəticəsində şagirdə yalnız qiymət və davamiyyət göstəricisi kimi deyil, akademik, sosial və emosional ehtiyacları olan şəxs kimi yanaşılmalıdır.

      Tədris və təsərrüfat işləri üzrə direktor müavinlərinin birgə fəaliyyəti

Tədris prosesinin keyfiyyəti məktəbin fiziki və texniki imkanlarından ayrılıqda qiymətləndirilə bilməz. İşıqlandırma, istilik, mebel, avadanlıq, laboratoriya və sanitariya şəraiti şagirdlərin sağlamlığına, davamiyyətinə və öyrənməsinə birbaşa təsir göstərir.

Səmərəli öyrənmə mühiti yalnız sinif otağının təmizliyi, mebelin yerləşdirilməsi və texniki avadanlıqların mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Bu mühit fiziki məkanı, müəllim və şagirdlərin istifadə etdiyi informasiya və tədris resurslarını, eləcə də məktəbdə formalaşan sosial-psixoloji münasibətləri vahid şəkildə əhatə edir. Sinif otağının işıqlandırılması, havalandırılması, temperaturu, mebelin şagirdlərin yaşına uyğunluğu və avadanlıqların işləkliyi onların sağlamlığına, diqqətinə və dərsdə iştirakına təsir göstərir. Dərsliklərin, rəqəmsal resursların və digər məlumat vasitələrinin əlçatanlığı isə şagirdlərin məlumat əldə etməsinə və müstəqil öyrənməsinə şərait yaradır. Bununla yanaşı, müəllim–şagird münasibətlərində hörmət, psixoloji təhlükəsizlik, əməkdaşlıq və şagirdin fikrini sərbəst ifadə edə bilməsi də təlimin məhsuldarlığını müəyyən edən mühüm amillərdir. Buna görə məktəb rəhbərliyi öyrənmə mühitini yalnız maddi-texniki hazırlıq baxımından deyil, fiziki, informasiya və sosial-psixoloji şəraitin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında qiymətləndirməlidir.

Tədris işləri üzrə direktor müavini aşağıdakı ehtiyacları müəyyən etməlidir:

1.  sinif otaqlarının sayı;

2. siniflərdə faktiki şagird sayı;

3.  növbəlilik;

4.  fənn kabinetlərinə ehtiyac;

5.  laboratoriya və kompüter otaqlarının istifadə qrafiki;

6.  xüsusi avadanlıq və resurs ehtiyacı;

7.  dərslik və metodik materialların sayı.

8. Təsərrüfat işləri üzrə direktor müavini isə aşağıdakı işləri təşkil etməlidir:

9. otaqların fiziki hazırlığı;

10. mebel və inventarın yerləşdirilməsi;

11. nasaz avadanlığın təmiri;

12. elektrik və işıqlandırma sistemləri;

13. su, istilik və havalandırma;

14. sanitariya və təmizlik;

15. yanğın təhlükəsizliyi;

16. giriş-çıxış və təxliyə yolları;

17. inventarın uçotu və qorunması.

Burada səlahiyyətlər qarışdırılmamalıdır. Tədris müavini kompüterin texniki təmirini həyata keçirmir; onun hansı dərslər üçün lazım olduğunu və nasazlığın tədrisə təsirini müəyyən edir. Təsərrüfat müavini isə texniki sazlığın təmin olunmasını təşkil edir. Birgə baxış zamanı yalnız avadanlığın sayı deyil, faktiki işləkliyi və təhlükəsizliyi yoxlanılmalıdır. Sinifdə interaktiv lövhənin olması onun tədrisdə istifadə oluna bilməsi demək deyil. Avadanlıq işlək, təhlükəsiz və müəllim üçün əlçatan olmalıdır.

Aşkar edilmiş problemlər risk səviyyəsinə görə qruplaşdırılmalıdır:

1.  kritik risk — həyat və sağlamlıq üçün təhlükə;

2.  yüksək risk — dərsin başlanmasına və davamlılığına maneə;

3.  orta risk — tədrisin keyfiyyətini zəiflədən problem;

4.  aşağı risk — fəaliyyəti dayandırmayan təşkilati çatışmazlıq.

 Məktəbdə aşkar edilən problem və çatışmazlıqlar təsadüfi və şifahi müdaxilələrlə deyil, ardıcıl idarəetmə mərhələləri əsasında aradan qaldırılmalıdır. Bu proses aşağıdakı qaydada təşkil edilməlidir:

problemin aşkarlanması → faktın sənədləşdirilməsi → risk səviyyəsinin qiymətləndirilməsi → prioritetin müəyyənləşdirilməsi → məsul şəxsin təyin edilməsi → icra müddətinin müəyyən olunması → tədbirin həyata keçirilməsi → təkrar yoxlama

İlk mərhələdə problem konkret faktlarla müəyyən edilməlidir. “Kabinet hazır deyil” və ya “avadanlıq işləmir” kimi ümumi ifadələr kifayət etmir. Problemin hansı otaqda, hansı avadanlıqda, nə vaxt və hansı təsirlə müşahidə edildiyi dəqiq göstərilməlidir. Sonra çatışmazlıq müvafiq qeyd, siyahı, arayış və ya baxış aktı ilə sənədləşdirilməlidir. Sənədləşdirmə problemin yalnız qeydə alınmasına deyil, onun icra və nəzarət prosesində izlənilməsinə imkan yaradır.

Növbəti mərhələdə risk qiymətləndirilməlidir. Şagirdlərin sağlamlığına və təhlükəsizliyinə təhlükə yaradan problem, dərsin başlanmasına mane olan texniki nasazlıq və ya tədrisin keyfiyyətini zəiflədən təşkilati çatışmazlıq eyni səviyyədə qiymətləndirilə bilməz. Buna görə problemlər vacibliyinə və mümkün nəticələrinə görə prioritetləşdirilməlidir. Hər problem üzrə əsas məsul şəxs, zəruri birgə icraçılar və real icra müddəti müəyyən olunmalıdır. “Aradan qaldırılsın” kimi ümumi tapşırıq əvəzinə kimin, hansı müddətdə və hansı nəticəni təmin etməli olduğu aydın göstərilməlidir. Tədbir həyata keçirildikdən sonra proses başa çatmış hesab edilməməlidir. Təkrar yoxlama aparılmalı, problemin faktiki olaraq aradan qaldırıldığı və görülmüş işin gözlənilən nəticəni verdiyi təsdiqlənməlidir. Əgər problem tam həll olunmayıbsa, səbəb yenidən təhlil edilməli və əlavə korrektə tədbirləri müəyyənləşdirilməlidir. Belə yanaşma məktəbdə problemlərin yalnız qeydə alınmasını deyil, onların məsuliyyətli, ölçülə bilən və nəzarət olunan qaydada həllini təmin edir. Bu əməkdaşlığın yekununda məktəb yalnız zahirən təmiz deyil, tədris, sanitariya və təhlükəsizlik baxımından istifadəyə hazır olmalıdır.

            İlk 30 gün üzrə monitorinq, risklərin idarə edilməsi və korrektə

Tədris ili başladıqdan sonra hazırlıq prosesi bitmiş hesab edilmir. İlk 30 gün əvvəl qəbul edilmiş qərarların praktikada necə işlədiyini göstərən sınaq və uyğunlaşdırma mərhələsidir.

Bu müddətdə aşağıdakı göstəricilər izlənilməlidir:

1.  faktiki şagird kontingenti;

2.  dərs bölgüsünün icrası;

3.  dərs cədvəlinin dəyişdirilmə sayı;

4.  təmin olunmamış dərs saatları;

5.  müəllim və şagird davamiyyəti;

6.  jurnal və sənədləşmə nöqsanları;

7.  diaqnostik nəticələr;

8.  dərslik çatışmazlığı;

9. adaptasiya problemi yaşayan şagirdlər;

10.  kabinet və texniki nasazlıqlar;

11.  müəllimlərin metodik dəstək ehtiyacları;

12. dərsdənkənar məşğələlərin fəaliyyəti.

Hər göstərici üzrə yalnız fakt qeydə alınmamalıdır. Faktın səbəbi, görüləcək tədbir, məsul şəxs, icra müddəti və təkrar yoxlama tarixi müəyyən edilməlidir. Məsələn, dərs cədvəlinin ilk iki həftədə altı dəfə dəyişdirilməsi yalnız texniki çətinlik kimi qəbul edilməməlidir. Bunun səbəbi dərs bölgüsündə, kontingent məlumatında, müəllim çatışmazlığında və ya kabinet planlaşdırılmasında ola bilər. Əsas səbəb aradan qaldırılmasa, dəyişikliklər davam edəcək.

1. Monitorinq üçün aşağıdakı suallar cavablandırılmalıdır:

2. Nəyi ölçürük?

3. Hansı meyarla ölçürük?

4. Məlumatı kim toplayır?

5. Məlumat nə vaxt təhlil olunur?

6. Nəticə hansı qərara çevriləcək?

7. Təkrar ölçmə nə vaxt aparılacaq?

8. Nəticə kimə və necə təqdim ediləcək?

Monitorinq yalnız direktor və müavinin məlumat toplaması kimi qurulmamalıdır. Müəllimlər də nəticələri görməli, səbəblərin müzakirəsində iştirak etməli və korrektə tədbirlərini bilməlidirlər.

İlk ayın sonunda məktəb rəhbərliyi qısa analitik hesabat hazırlamalıdır. Hesabatda aşağıdakılar göstərilməlidir:

Ø  hansı qərarlar işlək oldu;

Ø  hansı problemlər yarandı;

Ø  problemlərin səbəbləri nə idi;

Ø  hansı korrektələr aparıldı;

Ø  hansı risklər qalmaqdadır;

Ø  növbəti ay üzrə hansı tədbirlər görüləcək.

 Tədrisin idarə olunması yalnız dərs bölgüsü, cədvəl və sənədləşmədən ibarət deyil. Bu, məktəbin nəticələrinin təhlil edildiyi, inkişaf hədəflərinin müəyyənləşdirildiyi, müəllimlərin ehtiyaclarına uyğun metodik dəstəyin qurulduğu, şagird irəliləyişinin ölçüldüyü və qəbul olunmuş qərarların monitorinq yolu ilə korrektə edildiyi daxili keyfiyyət sistemidir. Yeni tədris ilinə hazırlıq zamanı məktəb direktoru ümumi rəhbərliyi həyata keçirir, səlahiyyətləri bölüşdürür, dərs bölgüsünü aparır, əsas qərarları qəbul edir və nəticəni yoxlayır.

Tədris işləri üzrə direktor müavini təsdiq edilmiş tədris planına və faktiki sinif komplektlərinə əsasən fənlər üzrə dərs və dərsdənkənar məşğələ saatlarını hesablayır, dərs bölgüsündə iştirak edir, direktora məlumat və təkliflər təqdim edir, dərs cədvəlini hazırlayır, metodik işi və nəzarəti əlaqələndirir, tədris sənədlərinin uyğunluğunu təmin edir.

Müəllim proqramı və sinfin ehtiyaclarını öyrənir, tədrisi planlaşdırır, diaqnostik və cari məlumatlardan istifadə edir, şagirdlərə uyğun metod seçir və öz fəaliyyətini nəticələr əsasında təkmilləşdirir.

Təşkilatçı şagirdlərin adaptasiyası, davamiyyəti, davranışı və sosial inkişafı üzrə tədris müavini, sinif rəhbərləri, psixoloq və valideynlərlə əlaqəli fəaliyyət göstərir.

Təsərrüfat işləri üzrə direktor müavini tədrisin aparılması üçün zəruri fiziki, texniki, sanitar və təhlükəsizlik şəraitini təmin edir. Tədris müavini isə həmin şəraitin pedaqoji ehtiyaclara uyğunluğunu müəyyənləşdirir.

Yeni tədris ilinə hazırlığın uğuru aşağıdakı praktik nəticələrlə ölçülməlidir:

1. dərslərin ilk gündən normal başlanması;

2.  şagird kontingentinin dəqiq olması;

3. dərs bölgüsünün əsaslandırılmış aparılması;

4.  dərs cədvəlinin işlək olması;

5.  müəllimlərin vəzifə və hədəfləri bilməsi;

6.  tədris resurslarının hazır vəziyyətdə olması;

7.  şagirdlərin ilkin ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsi;

8.  metodik dəstəyin konkret ehtiyaclara əsaslanması;

9.  dərsdinləmənin inkişaf hədəfinə çevrilməsi;

11.  monitorinq nəticələrinə əsasən korrektənin aparılması;

12.  təhlükəsiz və dəstəkləyici öyrənmə mühitinin yaradılması.

Yeni tədris ilinə hazırlıq ayrı-ayrı vəzifəli şəxslərin bir-birindən xəbərsiz gördüyü işlərin sadə cəmi deyil. Bu, məktəb direktorunun rəhbərliyi altında tədris, metodik, təşkilati, tərbiyəvi və təsərrüfat fəaliyyətlərinin ortaq hədəflər ətrafında əlaqələndirildiyi, nəticələrin ölçüldüyü və davamlı təkmilləşdirildiyi sistemli idarəetmə prosesidir.