2. Təhsildə bərabər imkanların yaradılması -Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblərin

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər - Təhsildə bərabər imkanların yaradılması

Təhsildə bərabər imkanların yaradılması o deməkdir ki, məktəb hər bir şagird üçün öyrənməyə başlamaq, dərsdə iştirak etmək, müəllimi anlamaq, tapşırığı yerinə yetirmək, sual vermək, cavab vermək, irəliləmək və nəticə göstərmək üçün ədalətli şərait yaratmalıdır. Burada əsas məsələ yalnız hamıya eyni münasibət göstərmək deyil. Əsas məsələ odur ki, heç bir şagird öyrənmə imkanından kənarda qalmasın. Məktəb elə işləməlidir ki, sinifdə daha fəal olan uşaq da, çəkingən uşaq da, mövzunu tez qavrayan da, əlavə izaha ehtiyacı olan da təlim prosesinə real şəkildə daxil ola bilsin.

Bu tələbi sadə dillə belə başa düşmək olar: məktəbdə hamıya eyni parta, eyni dərslik, eyni lövhə və eyni vaxt ayrılması hələ öz-özünə bərabər imkan yaratmır. Bərabər imkan o zaman yaranır ki, həmin resurslar və həmin təlim prosesi hər bir uşağın öyrənməsinə xidmət etsin. Sinifdə eyni dərs gedə bilər, amma bütün uşaqlar eyni tempdə, eyni üsulla və eyni rahatlıqla öyrənmir. Ona görə müəllim və məktəb rəhbərliyi üçün əsas sual belə olmalıdır: məktəbdə hamı üçün öyrənməyə çıxış varmı?

Bu məsələdə iki xətt birlikdə görünməlidir. Birinci xətt odur ki, məktəb mövcud təhsil infrastrukturuna uyğun olaraq bütün şagirdlər üçün eyni təlim şəraiti yaratmalıdır. Yəni sinif otaqları, dərs saatı, müəllim diqqəti, resurslardan istifadə, əlavə məşğələ, kitabxana, laboratoriya, kompüter və digər imkanlar müəyyən qrupun imtiyazına çevrilməməlidir. İkinci xətt isə odur ki, təhsil prosesi uşaqların meyil-marağına və potensial imkanlarına uyğun tənzimlənməlidir. Yəni hamı üçün öyrənməyə giriş eyni dərəcədə açıq olmalı, amma həmin öyrənmə yolu uşaqların fərqli xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır. Məhz bu iki xətt birləşəndə təhsildə bərabər imkan anlayışı məktəb həyatı üçün real məna qazanır.

Məktəb praktikasında bu tələb ən çox sinif daxilində görünür. Müəllim mövzunu izah edir, sual verir, tapşırıq yazır. Formal baxımdan hamı üçün eyni dərs gedir. Amma dərsin içində diqqətlə baxanda fərqlər görünür. Bir uşaq mövzunu dərhal tutur, başqası eyni mövzu üçün iki əlavə nümunəyə ehtiyac duyur. Bir şagird yazılı tapşırıqda özünü yaxşı göstərir, amma lövhədə cavab verməyə çəkinir. Digəri danışanda fəaldır, amma dəftərlə işləyərkən ləngiyir. Üçüncü şagirdin marağı praktik işlərədir, dördüncü şagird isə daha çox oxu və dinləmə üzərindən öyrənir. Bu fərqləri görmədən “hamıya eyni dərs keçdim” demək mümkün olsa da, “hamı üçün bərabər imkan yaratdım” demək mümkün olmur.

Burada müəllimin rolu çox vacibdir. Müəllim bütün uşaqlardan eyni nəticəni eyni şəkildə gözləməməlidir. O, mövzunu elə qurmalıdır ki, sinifin müxtəlif qrupları ona qoşula bilsin. Məsələn, izah təkcə danışıqla yox, nümunə ilə, sxemlə, qısa praktik işlə, sual-cavabla və möhkəmləndirmə ilə də dəstəklənə bilər. Bu zaman dərsin məzmunu dəyişmir, amma mövzuya çıxış yolu genişlənir. Təhsildə bərabər imkanların yaradılması çox vaxt məzmundan çox, məzmuna çıxış yolunun düzgün qurulması ilə bağlı olur.

Bu prinsip təkcə zəif nəticə göstərən şagirdlərlə bağlı deyil. Bəzən məktəbdə bu anlayış yalnız geridə qalan uşaqlara əlavə dəstək vermək kimi başa düşülür. Əslində isə məsələ bundan daha genişdir. Təhsildə bərabər imkan deməkdir ki, əlavə izaha ehtiyacı olan uşaq da dəstək görsün, daha yüksək potensialı olan uşaq da inkişaf imkanından məhrum qalmasın. Sinifdə orta səviyyə naminə yalnız “hamını birtəhər aparmaq” yanaşması bərabər imkan deyil. Əgər daha sürətli və yaradıcı işləyən uşaq daim gözləməli olur, əlavə inkişaf tapşırığı almırsa, bu da imkanın tam təmin olunmaması deməkdir. Yəni bərabər imkan yalnız geridə qalanı çəkmək deyil, hər bir uşağın öz inkişaf yolunu açmaqdır.

Təhsildə bərabər imkan nə demək deyil?

Bu anlayışın daha aydın başa düşülməsi üçün əvvəlcə bir neçə yanlış yanaşmanı aradan qaldırmaq lazımdır.

Təhsildə bərabər imkanların yaradılması hamıya eyni tapşırıq vermək demək deyil. Çünki eyni tapşırıq hamı üçün eyni dərəcədə əlçatan olmaya bilər. Sinifdə elə şagird var ki, həmin tapşırığı bir dəfə izahla yerinə yetirir, elə şagird də var ki, eyni tapşırıq üçün daha çox nümunə, dəstək və zaman istəyir.

Bu anlayış hamıya eyni qaydanı tətbiq etməklə də bitmir. Məktəbdə qayda hamı üçün eyni olmalıdır, amma şagirdin həmin qayda daxilində öyrənməyə çıxışı da təmin edilməlidir. Məsələn, sual vermək hamının haqqıdır, amma yalnız cəsarətli və fəal uşaqlar danışa bilirsə, sakit və çəkingən uşaqlar isə susursa, formal olaraq eyni qayda var, real olaraq isə imkan bərabər deyil.

Bu anlayış yalnız “hamıya eyni münasibət” göstərmək də deyil. Yaxşı müəllim bilir ki, bəzən ədalət eyni davranmaqdan yox, uşağın ehtiyacını düzgün görməkdən keçir. Eyni sinifdə kimsə sadə izaha, kimsə daha çox praktikaya, kimsə əlavə danışıq imkanı, kimsə isə sakit və təhlükəsiz öyrənmə mühitinə ehtiyac duyur. Müəllim bunları görmürsə, sinifdə zahiri bərabərlik yarana bilər, amma pedaqoji baxımdan real bərabər imkan yaranmaz.

Müəllim bərabər imkanı dərsdə necə yaradır?

Bu sualın cavabı çox praktikdir. Müəllim dərsdə bərabər imkanı ilk növbədə izah formalarını zənginləşdirməklə yaradır. Mövzu yalnız bir üsulla təqdim olunanda sinifin bir hissəsi dərsdən kənarda qala bilər. Danışıq, yazı, lövhə nümunəsi, sxem, qısa praktik fəaliyyət, sual-cavab və möhkəmləndirmə birlikdə istifadə olunanda daha çox şagird dərsə qoşulur.

İkinci yol cavab vermə və iştirakı təşkil etmə üsuludur. Əgər dərsdə həmişə eyni iki-üç şagird cavab verirsə, o zaman sinifdə formal fəallıq var, amma bərabər iştirak yoxdur. Müəllim bəzən gözləmə vaxtını artırmalı, əvvəl cütlərlə müzakirə verib sonra cavab almalı, yazılı qısa cavab üsulundan istifadə etməli, sakit uşaqlara da fikrini demək üçün şərait yaratmalıdır. Bərabər imkanın bir göstəricisi də budur: dərsdə kimin səsi eşidilir?

Üçüncü yol tapşırığın quruluşudur. Müəllim tapşırığı elə seçməlidir ki, sinifin hamısı onu başlaya bilsin, amma daha yüksək səviyyəli düşünməyə hazır olan uşaqlar üçün də əlavə meydan açılsın. Pilləli tapşırıq, seçimli tapşırıq, əlavə nümunə, fərqli çətinlik dərəcələri olan işlər bu baxımdan faydalıdır. Məqsəd dərsi parçalayıb ayrı-ayrı dərslər qurmaq deyil; məqsəd eyni mövzu daxilində müxtəlif uşaqlar üçün öyrənmə qapısını açıq saxlamaqdır.

Dördüncü yol vaxtında dəstəkdir. Müəllim mövzunu anlamaqda çətinlik çəkən şagirdi dərsin sonunda yox, prosesin gedişində görməlidir. Uşaq hansı hissədə dayandı, nəyi başa düşmədi, nə üçün tapşırığı yarımçıq qoydu, niyə cavab vermədi — bunları vaxtında görmək bərabər imkanın mühüm hissəsidir. Çünki sonradan verilən cəza və ya yalnız zəif nəticənin qeydə alınması problemi həll etmir.

Beşinci yol maraq və potensialı görməkdir. Hər uşaq eyni mövzuya eyni münasibət göstərmir. Kimsə təqdimatla, kimsə praktik işlə, kimsə oxu ilə, kimsə müzakirə ilə daha yaxşı açılır. Müəllim sinifdə yalnız görünən fəallığı yox, görünməyən potensialı da izləməlidir. Bəzən dərsdə az danışan, amma çox diqqətlə işləyən şagird var. Bəzən çox danışan, amma dərin işləməyən şagird var. Bərabər imkan bu fərqi görməyi tələb edir.

Məktəb rəhbərliyi bərabər imkanı necə izləyir?

Bu məsələ yalnız müəllimin yaxşı niyyəti ilə həll olunmur. Məktəb rəhbərliyi də bu istiqamətdə məqsədli işləməlidir. Direktor və tədris üzrə direktor müavini ilk növbədə məktəbdə resurslara çıxışın necə qurulduğunu izləməlidir. Kompüter otağı, laboratoriya, kitabxana, əlavə hazırlıq, dərnək, layihə və müsabiqə imkanları eyni uşaqların ətrafında dövr edirsə, burada imkanın bərabərliyi zəifləyir.

Rəhbərlik dərs müşahidələrində yalnız müəllimin mövzunu izah etməsinə baxmamalıdır. O həm də izləməlidir ki, sinifdə bütün şagirdlər öyrənməyə qoşula bilirmi, cavab verənlər eyni qrupdurmu, tapşırıq sinfin hamısı üçün əlçatandırmı, sakit şagirdlərin də iştirakı görünürmü, zəif nəticə göstərən uşaqlar üçün dərsdaxili dəstək varmı, daha yüksək potensialı olan uşaqlar üçün əlavə inkişaf xətti açılırmı.

Qiymətləndirmə nəticələrinin təhlili də bu baxımdan aparılmalıdır. Məktəb yalnız orta göstəriciyə baxmaqla kifayətlənməməlidir. Hansı siniflər geri qalır, hansı qruplar dərsdən qopur, hansı uşaqlar uzun müddət eyni səviyyədə qalır, hansı uşaqlar potensialının altında nəticə göstərir — bunlar görünməlidir. Çünki bərabər imkan bəzən dərs vaxtı yox, nəticə təhlilində üzə çıxır.

Məktəb rəhbərliyi üçün başqa bir vacib məsələ əlavə dəstəyin təşkilidir. Əlavə məşğələlər, məsləhət saatları, fərdi müşahidə, valideynlə əlaqə və resurs bölgüsü yalnız yüksək nəticə verən qruplara xidmət etdikdə məktəbdə görünməyən ədalətsizlik yaranır. Güclü siniflərlə işləmək asan görünə bilər, amma məktəbşünas baxışla əsas peşəkarlıq müxtəlif imkanlı uşaqlar üçün sistem qurmaqdır.

Meyil-maraq və potensial imkan niyə ayrıca nəzərə alınmalıdır?

Bu tələb yalnız “zəif şagirdə dəstək” demək deyil. Burada iki mühüm anlayış var: meyil-maraq və potensial imkan.

Meyil-maraq o deməkdir ki, uşaq hansı fəaliyyətə daha həvəslə qoşulur, hansı üsulla daha yaxşı öyrənir, hansı mövzuya daha canlı reaksiya verir. Müəllim bunu görmədən dərsi canlı qura bilməz. Maraq öyrənmənin mühüm hərəkətverici qüvvəsidir. Şagirdin marağı nəzərə alınanda onun iştirakı artır, tapşırığa münasibəti dəyişir, öyrənməyə inamı möhkəmlənir.

Potensial imkan isə hazırkı nəticədən daha geniş inkişaf ehtimalını ifadə edir. Bəzən uşaq hələ yüksək nəticə göstərmir, amma onun düşünmə, müşahidə, nitq, yaradıcılıq və ya praktik iş bacarığında açıq potensial görünür. Bəzən də əksinə, uşaq müəyyən nəticə göstərir, amma inkişafı dayanıb, əlavə çağırış almır. Məktəb üçün vacib olan təkcə görünən nəticəni ölçmək deyil, həm də görünən nəticənin arxasında hansı inkişaf imkanının dayandığını görməkdir.

Situasiyalarla baxaq

Təsəvvür edək ki, V sinifdə bütün uşaqlara eyni həcmdə ev tapşırığı verilib. Bir qrup onu vaxtında və düzgün yerinə yetirib, bir qrup yarımçıq gətirib, bir qrup isə ümumiyyətlə hazırlamayıb. Müəllim yalnız nəticəyə baxıb “hamıya eyni tapşırıq vermişdim” deyə bilər. Amma burada bərabər imkan məsələsi müəllimin həmin nəticənin səbəblərinə baxması ilə başlayır. Mövzu sinifdə kifayət qədər aydınlaşdırılıbmı? Tapşırığın həcmi və çətinliyi sinfin hamısı üçün münasib idimi? Əlavə izaha ehtiyacı olan uşaq vaxtında görüldümü? Burada müəllimin işi yalnız yoxlamaq yox, əvvəlcədən hazırlamaq və sonradan dəstək verməkdir.

Başqa bir situasiya: məktəbdə fənn aylığı keçirilir, təqdimat və çıxış üçün uşaqlar seçilir. Həmişə eyni fəal, danışığı güclü, özünü rahat göstərən uşaqlar önə çıxır. Sakit, çəkingən, amma hazırlıqlı və bacarıqlı uşaqlar kənarda qalır. Formal baxımdan “hamıya imkan var” deyilir. Amma real imkan yalnız görünən fəallara açıq olubsa, bu artıq bərabər imkan deyil. Məktəb burada potensialı axtarmağı, sakit uşaqlara hazırlıq verməyi, onlara da görünmək üçün şərait yaratmağı bacarmalıdır.

Bir başqa vəziyyətdə müəllim dərsdə sual verir və həmişə eyni uşaqlar cavab verir. Sinifdə sakitlik var, dərs ritmlidir, müəllim də dərsdən razıdır. Amma sinfin yarısı susursa, bu dərsdə öyrənməyə çıxış hamı üçün bərabər deyil. Müəllim bəzən üsulu dəyişməli, hamını düşünməyə daxil edən formaya keçməlidir. Bu, sinfi ləngitmək yox, dərsi ədalətli etməkdir.

Təhsildə bərabər imkanların yaradılması ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu tələb məktəbdə zahiri eyniliyi deyil, öyrənməyə ədalətli çıxışı nəzərdə tutur. Məktəb hər bir şagird üçün resurslara, təlimə, dəstəyə, iştiraka və inkişafa real yol açmalıdır. Müəllim sinifdə fərqləri görməli, təlimi həmin fərqləri nəzərə alaraq qurmalı, rəhbərlik isə bu yanaşmanı məktəbin ümumi iş sisteminə çevirməlidir. Onda “bərabər imkan” yalnız sənəddə yazılan bir ifadə kimi qalmır; dərsdə, qiymətləndirmədə, müşahidədə, resurs bölgüsündə və məktəbin gündəlik həyatında görünən real pedaqoji keyfiyyətə çevrilir.