Erkən yaş dövrü (3–6 yaş): fizioloji, psixoloji və şəxsiyyət inkişafının əsas xüsusiyyətləri

Erkən yaş dövrü (3–6 yaş): fizioloji, psixoloji və şəxsiyyət inkişafının əsas xüsusiyyətləri

Erkən yaş dövrü 3 yaşdan 6 yaşadək olan mərhələni əhatə edir. Bu dövr uşağın həyatında sadəcə “bağça illəri” deyil. Məhz bu mərhələdə bədən sürətlə möhkəmlənir, nitq açılır, duyğular və davranış formaları aydınlaşır, oyun həyatın mərkəzinə keçir, “mən özüm” xətti güclənir və sonrakı məktəb həyatının görünməyən təməli qurulur. Beş yaşdan altı yaşadək mərhələ ayrıca məktəbəhazırlıq qrupu kimi götürülür və bu da həmin dövrün məktəbə keçid baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Bu yaşın əsas xüsusiyyəti ondadır ki, inkişaf bütün sahələr üzrə eyni anda gedir. Uşaq həm böyüyür, həm danışır, həm soruşur, həm qaçır, həm də başqaları ilə münasibət qurmağı öyrənir. O, ətraf aləmi təkcə eşitməklə və görməklə yox, toxunmaqla, hərəkət etməklə, sınamaqla, təkrar etməklə, oynamaqla dərk edir. Ona görə bu dövrə yalnız fizioloji və ya yalnız psixoloji baxışla yanaşmaq yetərli deyil; burada bədən, duyğu, nitq, təfəkkür, münasibət və davranış bir-birinə sıx bağlıdır.

Müəllim və valideyn üçün ən vacib məqam budur: 3–6 yaşlı uşaq nə “hələ balacadır, heç nə başa düşmür” mərhələsindədir, nə də “kiçik şagird kimi davranmalıdır” mərhələsində. O, öz inkişaf məntiqi olan, xüsusi yanaşma tələb edən həssas bir yaşdadır. Bu yaşda düzgün qurulan mühit uşağın sonrakı təlimə münasibətini, özünəinamını, sosial davranışını və məktəbə hazırlıq səviyyəsini ciddi şəkildə müəyyənləşdirir.

    Fizioloji xüsusiyyətlər

Erkən yaş dövründə uşağın bədənində mühüm dəyişikliklər baş verir. Boy artır, bədən proporsiyaları tədricən dəyişir, əzələ gücü artır, hərəkətlərin koordinasiyası dəqiqləşir. Beş yaşa yaxın uşağın fəaliyyət formaları daha rəngarəng olur, amma buna baxmayaraq əl və ayaq əzələlərində, skelet sistemində tam bərkimə prosesi başa çatmır. Buna görə bu yaşda uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaq, yaşa uyğun olmayan mebel, ağır statik yük və fasiləsiz yazı-yönlü məşğələlər düzgün yanaşma sayılmır.

Bu dövrdə iri motorika və xırda motorika yanaşı inkişaf edir. Uşaq qaçmaq, hoppanmaq, sürünmək, dırmanmaq, müvazinət saxlamaq, top atıb-tutmaq kimi hərəkətlərdə xeyli irəliləyir. Eyni zamanda əl barmaqlarının işi də tədricən dəqiqləşir. Bu, sonradan qələm tutmaq, kəsmək, yapışdırmaq, düymələmək, oyuncaqları yığmaq, xırda əşyaları seçmək kimi bacarıqlar üçün baza yaradır. Erkən yaş dövründə əl fəaliyyəti ilə bağlı zəngin təcrübə verilmədən uşağın məktəbə hazır olmasını gözləmək real deyil.

Sinir sistemi bu yaşda fəal inkişaf etsə də, özünüidarə tam formalaşmır. Uşaq tez coşa, tez yorula, bir fəaliyyətdən başqa fəaliyyətə keçərkən çətinlik çəkə, emosional reaksiya ilə cavab verə bilər. Bu, “naz” və ya “intizamsızlıq” kimi yox, yaş xüsusiyyəti kimi başa düşülməlidir. Uşağın fəaliyyəti ritmik qurulmadıqda, hərəkət, oyun, danışıq, müşahidə və sakit iş növbələnmədikdə o, daha tez dağılır və davranış gərginliyi artır.

Erkən yaş dövründə hərəkət sadəcə enerji boşaltmaq vasitəsi deyil, inkişafın özüdür. Bu yaşda uşağın gün ərzində kifayət qədər hərəkət etməsi, açıq havada olması, qaçması, tullaması, balans saxlaması, musiqi və ritmlə hərəkət etməsi həm bədən, həm də psixi inkişaf üçün vacibdir. Hərəkətin azalması, uzun müddət oturma və ekran qarşısında passiv qalma uşağın yuxusuna, əhvalına, diqqətinə və öyrənmə keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. 3–4 yaş üçün gün ərzində ən azı 180 dəqiqə müxtəlif növ fiziki fəallıq, ekran vaxtının məhdudlaşdırılması və keyfiyyətli yuxu tövsiyə olunur.

Bu yaşda sağlamlıq baxımından həssas nöqtələr də unudulmamalıdır. Uşağın qaməti, oturuşu, görmə yükü, qidalanması, yuxusu, gigiyena vərdişləri və təhlükəsizlik davranışı erkən yaşdan formalaşır. Burada məqsəd sadəcə uşağı qorumaq deyil; onu öz bədəninə və təhlükəsizliyinə qarşı şüurlu etməkdir. Özünü yumaq, süfrə davranışına əməl etmək, təhlükəli vəziyyətləri ayırd etmək, sadə gigiyena qaydalarını vərdişə çevirmək də bu dövrün fizioloji inkişaf xəttinə daxildir.

                                           Psixoloji xüsusiyyətlər

Erkən yaş dövründə psixoloji inkişaf çox sürətli və çoxqatlı gedir. Uşaq dünyanı əsasən konkret təcrübə üzərindən dərk edir. O, eşitdiyini, gördüyünü, toxunduğunu, oynadığını və yaşadığını daha yaxşı mənimsəyir. Buna görə bu yaşda canlı söz, əyani material, hərəkət, təkrar, oyun və müşahidə abstrakt izahdan daha güclü təsir göstərir. Uşaq ətraf aləmi hissləri və fəaliyyəti ilə öyrənir.

Diqqət əvvəlcə daha çox qeyri-ixtiyari xarakter daşıyır. Maraqlı, rəngli, yeni və emosional cəhətdən cəlbedici olan şey uşağın diqqətini tez çəkir. Lakin yaş artdıqca ixtiyari diqqətin ilkin formaları da yaranır. Beş yaşa yaxın uşaq hekayə, rəsm, əl işi və ya qaydalı fəaliyyət zamanı 5–10 dəqiqə diqqətini saxlaya bilir. Bu o deməkdir ki, bu yaşda diqqəti inkişaf etdirmək mümkündür, amma uşağın yaş imkanından artıq uzunmüddətli, hərəkətsiz, monoton fəaliyyət ondan gözlənilməməlidir.

Nitq bu mərhələnin ən sürətlə inkişaf edən sahələrindəndir. Üç yaşlı uşaq artıq qarşılıqlı qısa söhbətə girə bilir, “kim?”, “nə?”, “harada?”, “niyə?” tipli suallar verir, şəkildə nə baş verdiyini deyir və nitqi çox vaxt başqaları tərəfindən anlaşılır. Dörd yaşa yaxın cümlələr uzanır, gün ərzində baş verən hadisə haqqında danışmaq, mahnı və ya hekayədən hissələri xatırlamaq, sadə suallara cavab vermək güclənir. Beş yaşda isə uşaq iki hadisəli hekayə qura bilir, kitab və mətn haqqında sadə suallara cavab verir, söhbəti davam etdirir, qafiyəni hiss edir və dil üzərində daha şüurlu işləməyə başlayır.

Qavrayış, hafizə və təfəkkür də bu yaşda yeni mərhələyə keçir. Uşaq rəngləri, formaları, ölçüləri, məkan münasibətlərini daha aydın ayırmağa başlayır. Tanış hekayədə növbəti hadisəni deyə bilir, sadə ardıcıllığı saxlayır, ümumiləşdirmənin ilkin formalarını göstərir, bəzən səbəb-nəticə əlaqələrini qurmağa çalışır. Beş-altı yaşa yaxınlaşdıqca hərf və səs fərqini hiss etməsi, heca-söz-cümlə quruluşunu qavraması, 10 dairəsində sadə say və əməliyyat məntiqinə yaxınlaşması, məkan-zaman müqayisələri aparması görünür. Burada əsas məsələ uşağın düşüncəsini mexaniki öyrətmək yox, onu müşahidə, danışma, müqayisə və nəticə çıxarmağa cəlb etməkdir.

Emosional inkişaf bu yaşda çox canlıdır. Uşaq sevincini də, incikliyini də, qorxusunu da açıq göstərir. Eyni zamanda başqasının emosiyasını anlamaq qabiliyyəti də tədricən yaranır. Dörd yaşa yaxın dostunun incik olduğunu hiss edib onu ovutmaq, “köməkçi” olmaq istəmək, müəyyən mühitə uyğun davranışı dəyişmək kimi əlamətlər görünür. Beş yaşda qaydaya əməl etmək, növbə gözləmək və sadə ev tapşırıqlarında iştirak etmək daha aydın görünür. Bu, erkən yaş dövründə empatiya, qayda qəbulu və sosial davranışın ilkin təməllərinin formalaşdığını göstərir.

İradə və özünənəzarət isə hələ inkişafın başlanğıc mərhələsindədir. Uşaq nəyisə çox istəyə, amma gözləməkdə çətinlik çəkə bilər; qaydanı anlayar, amma hər dəfə yerinə yetirə bilməz; başqasını sevər, amma oyuncağını bölüşməkdə çətinlik çəkər. Bu ziddiyyətlər normaldır. Erkən yaş dövründə məqsəd uşağın bütün emosiyalarını boğmaq deyil, onları idarə etməyin sadə yollarını öyrətməkdir: gözləmək, seçmək, sözlə demək, kömək istəmək, üzr istəmək, birgə qaydaya əməl etmək.

  Şəxsiyyətin inkişaf xətti

Erkən yaş dövründə şəxsiyyət hazır formada görünmür, amma onun bünövrəsi məhz burada qoyulur. Uşaq ilk dəfə özünü başqalarından ayırmağa, “mən”ini hiss etməyə, öz istəyini bildirməyə, seçmək və qərar vermək istəməyə başlayır. “Mən özüm” xətti çox vaxt böyüklərə inad kimi görünür. Əslində isə bu, mənlik hissinin və ilkin müstəqilliyin formalaşmasıdır. Bu yaşda hər şeyin uşağın əlindən alınması da, hər şeyin özbaşına buraxılması da yanlış yoldur. Sağlam inkişaf dəstəklənən müstəqilliklə gedir.

Davranış və münasibətlər sahəsində də əsas dəyişikliklər bu dövrdə başlayır. Növbə gözləmək, paylaşmaq, xahiş etmək, təşəkkür etmək, oyundan sonra yığışdırmaq, başqasının sözünü kəsməmək, sadə qaydalara əməl etmək kimi gündəlik davranış formaları sonradan xarakterə çevrilən vərdişlərin ilkin qatıdır. Uşaq davranışı məhz bu xırda, təkrarlanan gündəlik təcrübələrdə öyrənir. Ona görə erkən yaş dövründə tərbiyə nəsihətlə yox, mühit, nümunə, təkrar və münasibət dili ilə qurulur.

Dəyərlər də bu yaşda ilkin formada görünür. Uşaq yaxşılıq, kömək, ədalət, qayda, növbə, diqqət, qayğı kimi anlayışları əvvəlcə termin kimi yox, yaşayış təcrübəsi kimi mənimsəyir. Böyüklər uşağa necə danışırsa, necə dinləyirsə, necə reaksiya verirsə, uşaq da münasibətin dilini oradan götürür. O, əvvəlcə tərbiyə haqda eşitmir; tərbiyəni yaşayır. Buna görə erkən yaş dövründə böyüklərin davranış üslubu uşağın şəxsiyyət inkişafında həlledici rol oynayır.

Motivasiya da bu yaşda yaxın mənaya bağlı olur. Uşaq uzaq nəticəyə görə yox, marağa, qəbul olunmağa, oyunun davam etməsinə, özünü bacarıqlı hiss etməyə, böyüyün isti münasibətinə görə fəaliyyət göstərir. Deməli, erkən yaşda “etməlisən” dili təkbaşına işləmir. Uşaq niyə etməli olduğunu hiss etməlidir. Maraqlı, mənalı və iştirakçı olduğu fəaliyyətə daha asan qoşulur. Bu da müəllim və valideyn üçün mühüm siqnaldır: erkən yaşda motivasiyanı quru tələb deyil, münasibət və təşkilat yaradır.

                    Aparıcı fəaliyyət və məktəb həyatı ilə əlaqə

Erkən yaş dövrünün aparıcı fəaliyyəti oyundur. Oyun bu yaşda sadəcə əyləncə deyil; nitqin, təxəyyülün, qayda qəbulunun, sosial davranışın, rola girməyin, gözləməyin, bölüşməyin, razılaşmağın və özünüifadənin əsas mühitidir. Oyun zamanı uşaq həm reallığı təqlid edir, həm də onu öz düşüncəsinə uyğun yenidən qurur. Rollu oyunda o, müəllim, həkim, ana, sürücü, satıcı, qəhrəman ola bilir; bununla da sosial dünyanı mənimsəməyə başlayır. Oyun erkən yaş dövründə şüurun, psixi funksiyaların və şəxsiyyətin inkişafına xidmət edir.

Məktəb həyatı ilə əlaqədə bu çox vacib nəticə verir: məktəbə hazırlıq mini-birinci sinif deyil. Məktəbə hazırlıq ilk növbədə dinləmək, anlamaq, qaydaya əməl etmək, növbə gözləmək, sadə tapşırığı sonadək çatdırmaq, oyunda rol götürmək, başqası ilə işləmək, öz fikrini demək, sual vermək, hərf-səs fərqini hiss etmək, say və məkan-zaman anlayışına yaxınlaşmaq, gigiyena və özünəxidmət bacarıqlarını nümayiş etdirmək deməkdir. Beş-altı yaş mərhələsi məhz bu keçidə xidmət edir. Bu baxımdan məktəbəhazırlıq qrupunda ən düzgün yol oyunu aradan qaldırmaq yox, oyunu daha məqsədyönlü və inkişafetdirici qurmaqdır. Hərəkətli oyunlar, dil oyunları, qurma-yaratma, rollu səhnəciklər, hekayə və təsviri fəaliyyət, ritm və musiqi, sadə qaydalı kollektiv oyunlar uşağın həm psixoloji, həm sosial, həm də idraki hazırlığını gücləndirir. Erkən yaşda öyrənmə sevinclə və maraqla bağlananda sonrakı məktəb motivasiyası da daha sağlam qurulur.

                         Müəllim və valideyn üçün praktik yanaşmalar

Bu dövrdə müəllim və valideynin ilk işi uşağın yaşına uyğun ritm qurmaqdır. Uşaqdan saatlarla sakit oturmağı yox, qısa və mənalı fəaliyyətlərdə iştirak etməyi gözləmək lazımdır. Hərəkət, oyun, danışıq, müşahidə, əl işi, musiqi, sakitləşmə və açıq hava bir-birini tamamlamalıdır. Ritm düzgün qurulanda uşaq daha az dağılır, daha rahat dinləyir və özünü daha təhlükəsiz hiss edir.

İkinci vacib xətt nitq mühitidir. Uşaqla çox danışmaq, sual vermək, onun cavabını gözləmək, hekayə oxumaq, şəkil üzərindən danışdırmaq, baş verən hadisəni sözlə ifadə etdirmək, mahnı və qafiyələrdən istifadə etmək lazımdır. Uşağın nitqini düzəltməyin ən sağlam yolu onu susdurmaq yox, daha çox danışdırmaqdır. Onun sözünü kəsmək, yerinə danışmaq, “sus, sonra danışarsan” dili ilə böyütmək erkən yaşda nitqin təbii inkişafına kömək etmir.

Üçüncü yanaşma seçim və sadə məsuliyyətdir. “Əvvəl bunu edək, yoxsa bunu?”, “oyundan sonra kim yığışdırmağa kömək edəcək?”, “sən payla, mən düzüm” kimi kiçik seçimlər uşağın həm müstəqilliyini, həm də qayda içində sərbəstliyini gücləndirir. Beş yaşlı uşağın kiçik ev işlərində, qrup tapşırıqlarında, sadə növbətçilikdə və özünəxidmət fəaliyyətində iştirakı onun şəxsiyyət inkişafı üçün çox dəyərlidir.

Dördüncü yanaşma müşahidə və fərdiliyə hörmətdir. Hər uşaq eyni tempdə danışmır, eyni tempdə diqqət saxlamır, eyni şəkildə sosiallaşmır. Biri nitqdə güclü olur, biri hərəkətdə, biri qurub-yaratmada, biri sakit müşahidədə. Müəllim və valideyn uşağı başqaları ilə müqayisə etmədən, onun inkişaf trayektoriyasını izləməlidir. Bu yaşda əsas sual “hamı kimi edirmi?” yox, “ötən aya nisbətən necə inkişaf edib?” sualıdır.

Beşinci yanaşma davranışla işləmə tərzidir. Bu yaşda sərt etiketləmə çox zərərlidir. “Dəcəl”, “tənbəl”, “ərköyün”, “sözə baxmır” kimi damğalar uşağın özünüqavrayışına mənfi təsir edir. Daha doğru yol konkret davranışı adlandırmaqdır: “oyuncağı atmaq olmaz”, “indi gözləmək lazımdır”, “sözlə de”, “bir də cəhd et”. Uşaq davranış qaydasını anlamalı, amma şəxsiyyətinə zərbə almamalıdır.

                                 Tipik risklər və səhv yanaşmalar

Erkən yaş dövründə ən böyük səhvlərdən biri uşağı vaxtından əvvəl akademikləşdirməkdir. Bəzən böyüklər məktəbə hazırlığı yalnız yazı, xətt, rəqəm və iş vərəqi ilə ölçürlər. Halbuki bu yaşda əsas hazırlıq diqqət, nitq, özünənəzarət, qayda qəbulu, birgəfəaliyyət, oyun, maraq, əl motorikası və sadə düşünmə əməliyyatlarının formalaşmasıdır. Uşaq bunlarsız erkən hərf və rəqəm öyrənsə belə, məktəbə həqiqi mənada hazır olmaya bilər. Bu nəticə praktik olaraq inkişafın yaşa uyğun təşkilindən çıxır.

İkinci səhv oyunu ikinci plana atmaqdır. Oyun erkən yaş dövründə “mükafat” deyil, inkişafın əsas sahəsidir. Oyun vaxtını daraltmaq, hər şeyi yalnız formal məşğələyə çevirmək, uşağın sərbəst oyununun yerini tam böyükiidarəli məşğələ ilə doldurmaq nitq, təxəyyül, sosial davranış və özünənəzarətin təbii inkişafına mane ola bilər.

Üçüncü səhv həddən artıq nəzarət və ya tam etinasızlıqdır. Bəzi böyüklər uşağın hər addımını idarə etməyə çalışır, bəziləri isə sərhəd qoymadan hər şeyi onun ixtiyarına buraxır. Hər iki yanaşma problemlidir. Bu yaşda uşaq həm sevgi, həm aydın qayda, həm də seçim istəyir. Sərhədsiz azadlıq da, nəfəs verməyən nəzarət də onun təhlükəsizlik hissini və davranış sabitliyini pozur.

Dördüncü səhv ekranın canlı ünsiyyətin yerini tutmasıdır. Uzun ekran vaxtı uşağın hərəkətini, yuxusunu, qarşılıqlı danışığını, oyununu və diqqət tərzini zəiflədə bilər. Erkən yaşda uşağın daha çox danışmağa, oynamağa, hərəkət etməyə, toxunmağa, qurmağa və böyüklə canlı münasibətdə olmağa ehtiyacı var. Ekran bunu əvəz etmir.

Beşinci səhv inkişaf siqnallarını vaxtında görməməkdir. Nitqdə ciddi ləngimə, sosial ünsiyyətdə çətinlik, həddən artıq passivlik, çox güclü davranış dağınıqlığı, gözlə təmasdan yayınma, sadə qaydalara ümumiyyətlə qoşula bilməmə, motor və ya qavrayış sahəsində açıq gerilik varsa, “böyüyəndə düzələr” deyib gözləmək düzgün deyil. Erkən müşahidə və vaxtında dəstək bu dövrdə xüsusilə vacibdir.

Erkən yaş dövrü 3–6 yaş arasındakı adi keçid mərhələsi deyil. Bu, uşağın bədəninin möhkəmləndiyi, nitqinin sürətlə açıldığı, duyğularının sosial məna qazandığı, “mən” hissinin gücləndiyi, oyunun aparıcı fəaliyyətə çevrildiyi və sonrakı məktəb həyatının dərin təməlinin qoyulduğu bir dövrdür. Bu yaşda uşağın inkişafına düzgün yanaşmaq onun gələcək təlim uğuruna, özünəinamına, ünsiyyətinə və davranış mədəniyyətinə birbaşa təsir edir. Bu dövrün əsas pedaqoji nəticəsi sadədir: uşağı məktəb yükünə tələsdirmək yox, onu məktəbə və həyata yetişdirmək lazımdır. Bunun yolu hərəkəti, oyunu, nitqi, münasibəti, qaydanı, seçimi, müşahidəni və mərhələli inkişafı birlikdə görməkdən keçir. Erkən yaşda sağlam başlanğıc verən müəllim və valideyn əslində sonrakı illərin ən mühüm işini artıq görmüş olur.