4. Şagirdyönümlülük - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Şagirdyönümlülük -

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Şagirdyönümlülük o deməkdir ki, məktəbdə təlim və tərbiyə işi müəllimin rahat dərs keçməsi, proqramın formal icrası və ya yalnız mövzunun çatdırılması üçün deyil, bilavasitə şagirdin öyrənməsi, inkişafı, marağı, tələbatı, istedadı və şəxsiyyət kimi formalaşması üçün qurulur. Bu yanaşmada əsas sual “müəllim bu gün nə dedi?” olmur. Əsas sual “şagird bu gün nə qazandı, nədə iştirak etdi, nəyi anladı, nəyi bacardı, harada özünü göstərə bildi?” olur.

Şagirdyönümlülük məktəbin bütün fəaliyyətinə aid yanaşmadır. Bu, yalnız dərsin aparılma üsulu ilə bağlı məsələ deyil. Buraya müəllimin sual vermə tərzi, tapşırığın quruluşu, qiymətləndirməyə baxışı, şagirdlə danışıq tonu, sinifdə iştirakın təşkili, əlavə dəstəyin verilməsi, istedadlı uşaqların görünməsi, tədbirlərə seçim meyarı, hətta məktəbin gündəlik münasibət mədəniyyəti də daxildir. Məktəb həqiqətən şagirdyönümlü olduqda, şagird özünü sadəcə nəzarət olunan deyil, görülən, eşidilən, dəstəklənən və inkişaf etdirilən tərəf kimi hiss edir.

Bu yanaşmanı sadə məktəb dili ilə belə ifadə etmək olar: məktəbin mərkəzində dərs mövzusu yox, həmin mövzu vasitəsilə formalaşan şagird dayanır. Mövzu vacibdir, proqram vacibdir, nəticə vacibdir. Amma bunların hamısı şagird üçün qurulmalıdır. Əgər məktəbdə bütün iş görülür, amma şagirdin real ehtiyacı, marağı, çətinliyi və inkişaf yolu görünmürsə, orada şagirdyönümlülük hələ tam formalaşmayıb.

Şagirdyönümlülük nə demək deyil?

Şagirdyönümlülük intizamın zəiflədilməsi deyil. Bu, müəllimin tələbi azaltması və ya “uşaq necə istəyir, elə də olsun” yanaşması da deyil. Şagirdyönümlü dərsdə tələb var, qayda var, məsuliyyət var. Sadəcə bu tələb və qayda şagirdi susdurmaq, sıxışdırmaq və qorxutmaq üçün deyil, onu inkişaf etdirmək üçün işləyir.

Şagirdyönümlülük bütün uşaqlara eyni tapşırıq verib sonra hamıdan eyni nəticə gözləmək də deyil. Çünki sinifdə uşaqlar eyni deyil. Onların hazırkı səviyyəsi, öyrənmə tempi, marağı, güclü tərəfi və çətinliyi fərqlidir. Müəllim bu fərqləri görmürsə, formal baxımdan hamıya eyni yanaşa bilər, amma pedaqoji baxımdan şagirdyönümlü ola bilməz.

Şagirdyönümlülük yalnız fəal, danışan və göz qabağında olan uşaqlarla işləmək də deyil. Bəzən sinifdə həmişə eyni iki-üç uşaq cavab verir, tədbirlərdə həmişə eyni uşaqlar görünür, müsabiqələrə həmişə eyni uşaqlar hazırlanır. Bu, zahirdə fəallıq yaradır, amma şagirdyönümlülük yaratmır. Çünki sinfin sakit, çəkingən, özünü dərhal göstərə bilməyən, amma potensialı olan hissəsi kölgədə qalır.

Şagirdyönümlülük müəllimin dərsi rahat keçməsi üçün qurulan sistem də deyil. Bəzən dərs çox sakit, səliqəli və sürətli gedir, amma bu, hələ keyfiyyət demək deyil. Müəllim danışır, eyni şagirdlər cavab verir, mövzu bitir, tapşırıq yazılır. Kənardan baxanda hər şey qaydasında görünür. Amma şagirdlərin bir hissəsi dərsin içində olmur. Şagirdyönümlülük məhz bu görünməyən boşluğu aradan qaldırmağa çalışır.

Şagirdin mənafeyinin müdafiəsinə yönəlmə

Şagirdyönümlülüyün ilk və ən vacib xəttlərindən biri şagirdin mənafeyinin müdafiəsidir. Məktəb uşağın öyrənmək hüququnu, fikrini bildirmək haqqını, ləyaqətini, təhlükəsizliyini və ədalətli münasibət görmək ehtiyacını qorumalıdır. Şagirdin mənafeyi qorunmadıqda təlim formal olaraq davam edə bilər, amma onun daxilində öyrənməyə inam zəifləyər.

Bu xətt məktəb həyatında ən çox sinif daxilində görünür. Müəllim sual verir, şagird səhv cavab verir. Bir yanaşmada müəllim onu sərt şəkildə dayandırır, sinifin qarşısında utandırır, “neçə dəfə demişəm” kimi ifadə işlədir. Digər yanaşmada müəllim səhvi öyrənmə imkanı kimi götürür, “burada maraqlı məqam var, gəlin birlikdə baxaq” deyir. Hər iki halda mövzu eyni ola bilər, amma ikinci halda şagirdin mənafeyi qorunur. Çünki o, susdurulmur, öyrənmə prosesində qalır.

Mənafeyin müdafiəsi o deməkdir ki, müəllim sinifdə uşağı damğalamır, onu davamlı şəkildə başqası ilə müqayisə etmir, çətinlik çəkən uşağı “zəif”, fəal uşağı “problemli”, sakit uşağı “passiv” kimi etiketləmir. Şagirdyönümlü məktəbdə uşaq haqqında hökm verilmir, onunla işlənir.

Bu xətt direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün də vacib göstəricidir. Məktəbdə elə münasibət mühiti qurulmalıdır ki, şagird müəllimdən, dərsdən və məktəbdən qorxmasın. O, yanlış cavab verəndə də prosesdən kənara atılmayacağını hiss etsin. Təhlükəsizlik təkcə fiziki təhlükəsizlik deyil; pedaqoji və psixoloji təhlükəsizlik də ən az onun qədər vacibdir.

Təhsil tələbatlarının ödənilməsinə yönəlmə

Şagirdyönümlülüyün ikinci mühüm tərəfi şagirdin təhsil tələbatlarının nəzərə alınmasıdır. Sinifdə bütün uşaqlar eyni vaxtda, eyni formada, eyni səviyyədə öyrənmir. Biri tez qavrayır, biri əlavə izaha ehtiyac duyur. Biri praktik işlə yaxşı açılır, biri mətnlə, biri müzakirə ilə, biri yazılı tapşırıqla. Müəllim bunları görmürsə, təlim yalnız proqramın icrasına çevrilir.

Məsələn, V sinifdə müəllim yeni mövzunu izah edir və sonra hamıya eyni həcmdə ev tapşırığı verir. Ertəsi gün sinfin bir hissəsi işi rahat yerinə yetirib, bir hissəsi yarımçıq gətirib, bir hissəsi isə ümumiyyətlə etməyib. Şagirdyönümlü müəllim bu vəziyyətdə yalnız nəticəyə baxmır. O əvvəlcə özünə sual verir: mövzu hamı üçün aydın olmuşdumu, tapşırıq səviyyəyə uyğun idimi, dərsdə çətinlik çəkən uşaqlar vaxtında görüldümü, izah üçün kifayət qədər nümunə verildimi? Bu suallar çox vacibdir. Çünki şagirdin təhsil tələbatı məhz burada görünür.

Təhsil tələbatlarını nəzərə almaq müəllimin dərsdə müxtəlif izah yollarından istifadə etməsini də tələb edir. Mövzu yalnız bir üsulla təqdim olunanda sinfin bir hissəsi geri qala bilər. Amma müəllim mövzunu danışıqla, nümunə ilə, sxemlə, qısa müzakirə ilə, praktik tapşırıqla və möhkəmləndirmə ilə dəstəkləyəndə daha çox uşaq dərsə qoşulur. Bu, mövzunu asanlaşdırmaq deyil. Bu, öyrənməyə çıxışı genişləndirməkdir.

Burada bir vacib məqam da var: şagirdin təhsil tələbatını nəzərə almaq yalnız zəif nəticə göstərən uşaqlarla bağlı deyil. Orta və yaxşı nəticə göstərən, amma müəyyən sahədə boşluğu olan uşaqlar da görünməlidir. Bəzən şagird ümumi qiymət baxımından pis görünmür, amma fikrini şifahi ifadə etməkdə, yazılı əsaslandırmada, mətn anlamaqda və ya qrup işində çətinlik çəkir. Şagirdyönümlü müəllim bu cür incə fərqləri də hiss etməlidir.

İstedadların reallaşdırılmasına yönəlmə

Şagirdyönümlülük yalnız geridə qalanı görmək deyil, irəli gedəni də dayandırmamaqdır. Sinifdə elə uşaqlar olur ki, onlar mövzunu tez qavrayır, yaradıcı düşünür, fərqli həll yolu təklif edir, təqdimatda və ya praktik işdə daha güclü görünür. Bu uşaqlar yalnız “işi tez bitirən” kimi qəbul edilirsə, onların potensialı tam istifadə olunmur.

İstedadın reallaşdırılması o deməkdir ki, məktəb uşağın güclü tərəfini vaxtında görsün və onu inkişaf etdirmək üçün imkan yaratsın. Bir uşaq nitqdə yaxşıdırsa, ona təqdimat imkanı verilməlidir. Başqa biri müşahidədə və tədqiqatda güclüdürsə, layihə işi ilə daha yaxşı aça bilər. Digəri riyazi düşüncədə güclüdürsə, onu yalnız tapşırıq həll edən şagird kimi yox, araşdıran və əsaslandıran şagird kimi inkişaf etdirmək lazımdır.

Məktəb həyatında bu məsələ çox vaxt düzgün qurulmur. Məsələn, tədbir və müsabiqələr üçün həmişə eyni uşaqlar seçilir. Yaxşı danışan, rahat görünən, artıq tanınan uşaqlar önə çıxır. Halbuki sakit, utancaq, amma düşüncəsi güclü olan uşaqlar da var. Şagirdyönümlü məktəb yalnız “hazır görünəni” seçməməlidir. O, görünməyən potensialı da axtarmalıdır.

İstedadın reallaşdırılması üçün bəzən böyük mexanizm lazım olmur. Müəllim dərsdə fərqli tipli tapşırıqlar verə, kiçik təqdimatlar təşkil edə, araşdırma işi təklif edə, əlavə oxu və müşahidə tapşırıqları ilə uşağın güclü tərəfini hərəkətə gətirə bilər. Məktəb rəhbərliyi isə bu işi yalnız olimpiada və yarış çərçivəsində yox, ümumi inkişaf xətti kimi görməlidir.

Şəxsiyyətin formalaşmasına yönəlmə

Şagirdyönümlülüyün ən dərin qatlarından biri budur. Məktəb yalnız məlumat ötürən yox, şəxsiyyət formalaşdıran mühitdir. Uşaq burada özünə münasibəti, başqası ilə davranışı, qaydaya baxışı, işə yanaşması, məsuliyyət hissi, əməkdaşlıq mədəniyyəti, seçimin nəticəsini görmək bacarığı ilə formalaşır.

Bu formalaşma ayrıca nəsihət saatı ilə baş vermir. Əsas formalaşma gündəlik dərs və münasibət içində baş verir. Məsələn, qrup işində bir şagird yoldaşına imkan vermir, hər şeyi özü edir. Müəllim buna diqqət edib işi elə qurursa ki, hər kəsin rolu olsun, burada əməkdaşlıq tərbiyə olunur. Şagird səhv edir və bunu ört-basdır etməyə çalışırsa, müəllim cəza dili ilə yox, dürüstlük və öyrənmə dili ilə yanaşırsa, burada məsuliyyət formalaşır. Ədəbiyyat dərsində personajın seçimi üzərində müzakirə gedirsə, tarix dərsində qərarın cəmiyyətə təsiri soruşulursa, biologiya dərsində sağlam davranışa dair düşüncə qurulursa, burada şəxsiyyət formalaşır.

Şagirdyönümlü məktəbdə uşağın davranışı yalnız problem yarananda xatırlanmır. Onun müsbət tərəfləri də görünür. Dərsdə ardıcıl işləyən, qrupda dinləməyi bacaran, çətinlikdə kömək istəyən, məsuliyyətlə tapşırıq yerinə yetirən uşaq da dəyərli sayılır. Şəxsiyyət yalnız parlaq çıxışla deyil, gündəlik münasibətlə də formalaşır.

Müəllim üçün metodiki nəticələr

Şagirdyönümlü müəllim dərsi yalnız izah üzərində qurmur. O, dərsdə şagirdin iştirakını planlaşdırır. Mövzu elə təqdim olunur ki, şagird dinləsin, düşünsün, cavab versin, əsaslandırsın, tətbiq etsin, müzakirə aparsın, lazım gəldikdə səhvini görüb düzəltsin. Müəllim şagirdin çətinlik çəkdiyi yeri vaxtında görməli və eyni zamanda onun güclü tərəfini də hiss etməlidir.

Belə müəllim qiymətləndirməyə də fərqli baxır. O yalnız düzgün cavaba yox, cavabın necə qurulduğuna da diqqət yetirir. Şagird nədə dayandı, dəstək veriləndə nə qədər irəlilədi, hansı tip tapşırıqda özünü daha yaxşı göstərdi, nə zaman fəallaşdı — bunlar da onun üçün vacib olur.

Şagirdyönümlü yanaşmada müəllim bütün dərsi özü danışan tərəf kimi aparmır. O, bələdçi, istiqamətverici, təşkilatçı, müşahidəçi və dəstəkləyici rolunda çıxış edir. Bu, müəllimin rolunu azaltmır. Əksinə, onu daha peşəkar edir. Çünki burada dərsi sadəcə aparmaq yox, uşağın öyrənməsini görmək və yönəltmək əsas olur.

Məktəb rəhbərliyi üçün izləmə baxışı

Direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün şagirdyönümlülük real məktəb keyfiyyət göstəricisidir. Dərs müşahidəsində yalnız müəllimin mövzunu izah etməsi izlənməməlidir. Bu da baxılmalıdır: dərsdə şagirdlər necə iştirak edir, cavab verənlər həmişə eyni uşaqlardırmı, tapşırıqlar sinfin hamısı üçün mənalıdırmı, zəif və güclü şagird qrupları görünürmü, fərqli səviyyələrə uyğun yanaşma varmı, sakit uşaqlar üçün də iştirak imkanları açılırmı?

Məktəb rəhbərliyi əlavə məşğələlərə, layihələrə, tədbirlərə və resurslardan istifadəyə də bu baxışla yanaşmalıdır. Əgər məktəbdə yalnız bir qrup uşaq daim görünür, daim seçilir, daim əlavə imkan alırsa, burada şagirdyönümlülük tam deyil. Əgər məktəbdə çətinlik yaşayan uşaqların təhsil tələbatı görünmürsə, yenə bu prinsip zəifləyir.

Rəhbərlik qiymətləndirmə nəticələrinə baxarkən də sadəcə orta göstərici ilə kifayətlənməməlidir. Hansı uşaqlar kənarda qalır, hansı uşaqlar potensialının altında nəticə göstərir, hansı siniflərdə iştirak zəifdir, hansı fənlərdə uşaqlar özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkir — bunlar da görünməlidir. Şagirdyönümlülük ancaq sinifdə yox, məktəb idarəçiliyində də yaşamalıdır.

Situasiyalarla baxaq

Riyaziyyat dərsində müəllim faiz mövzusunu keçir. Sadəcə qaydanı yazdırmaq əvəzinə belə bir vəziyyət qurur: “İki mağazada eyni məhsul var, amma endirim faizi fərqlidir. Hansı halda seçim daha sərfəlidir?” Şagirdlər hesablayır, cavabını izah edir, müqayisə aparır. Burada mövzu həyatla bağlanır. Şagird yalnız qaydanı öyrənmir, seçimini əsaslandırmağı da öyrənir.

Azərbaycan dili dərsində müəllim qrammatik qaydanı izah etdikdən sonra şagirdlərə məktəb rəhbərliyinə qısa müraciət, elan və ya təşəkkür mətni yazdırır. Şagird burada dili sadəcə qayda kimi deyil, real ünsiyyət vasitəsi kimi işlətməyə başlayır. O, fikrini necə deməli olduğunu düşünür, sözə məsuliyyətlə yanaşır.

Ədəbiyyat dərsində müəllim “əsərin mövzusu nədir?” sualında dayanmır. O soruşur: “Qəhrəman niyə belə davrandı? Başqa cür davrana bilərdimi?” Şagirdlər mövqe bildirir, əsaslandırır, razılaşır və ya razılaşmır. Burada uşağın düşüncəsi, münasibəti və dəyər baxışı işləyir.

Biologiya dərsində müəllim sağlam qidalanma mövzusunu keçərkən sadəcə anlayışları izah etmir. O, uşaqlardan bir günlük qida rejimini təhlil etməyi xahiş edir. Şagird mövzunu öz həyatı ilə bağlayır, seçimlərinə baxır, nəticə çıxarır. Bu, şagirdin real tələbatına və şəxsiyyət kimi formalaşmasına xidmət edir.

Bir məktəbdə təqdimat üçün həmişə eyni uşaqlar seçilir. Şagirdyönümlü rəhbərlik və müəllim burada sual verir: başqa uşaqlar niyə görünmür, onlara hazırlanmaq imkanı verilibmi, sakit uşaqlar üçün də özünügöstərmə yolu varmı? Bu sual veriləndən sonra məktəb uşaqlara kiçik təqdimat, qrup çıxışı, yazılı təqdimat və layihə vasitəsilə görünmək imkanı yaradır. Məhz burada şagirdyönümlülük məktəb siyasətinə çevrilir.

Şagirdyönümlülük ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu prinsipə görə təhsil fəaliyyəti bilavasitə şagirdin mənafeyinin qorunmasına, təhsil tələbatlarının ödənilməsinə, istedadlarının üzə çıxmasına və şəxsiyyət kimi formalaşmasına yönəlməlidir. Məktəbdə görülən hər işin mərkəzində proqramın özü yox, proqram vasitəsilə inkişaf edən şagird dayanmalıdır.

Yaxşı dərs o dərsdir ki, şagird orada yalnız qulaq asmır; düşünür, iştirak edir, sual verir, tətbiq edir, özünü göstərir, məsuliyyət daşıyır və tədricən böyüyür. Yaxşı məktəb də o məktəbdir ki, yalnız nəticə göstərən deyil, şagirdini görən, anlayan və inkişaf etdirən məktəb olsun. Şagirdyönümlülük məhz bu baxışın adıdır.