5. İnkişafyönümlülük - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

İnkişafyönümlülük -

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

İnkişafyönümlülük o deməkdir ki, məktəb şagirdin bugünkü nəticəsinə son qərar kimi yox, növbəti inkişaf mərhələsinin başlanğıcı kimi baxır. Şagirdin təhsil nailiyyətləri sadəcə qeydə alınmır, təhlil olunur, həmin təhlildən çıxan nəticələr əsasında onun inkişaf perspektivi müəyyənləşdirilir və buna uyğun kompleks tədbirlər həyata keçirilir. Başqa sözlə, inkişafyönümlülük məktəbdə “qiymət qoymaq” məntiqindən “irəli aparmaq” məntiqinə keçməkdir.

Sadə dillə desək, müəllim və məktəb rəhbərliyi belə düşünməlidir: şagird hazırda nəyi bilir, nəyi bacarır, nədə çətinlik çəkir, bu çətinliyin səbəbi nədir, hansı dəstəklə növbəti mərhələyə keçə bilər? Burada nəticə yalnız yekun göstərici deyil. Nəticə müəllim üçün düşünmək, məktəb üçün qərar vermək, şagird üçün isə inkişaf etmək imkanıdır. İnkişafyönümlü yanaşma məhz bu baxışı tələb edir.

Bu pedaqoji tələb ona görə vacibdir ki, eyni nəticə həmişə eyni məna daşımır. İki şagird eyni bal ala bilər, amma birinin problemi mövzunu anlamaqda, digərinin problemi tətbiq etməkdə, üçüncüsünün problemi fikrini yazılı şəkildə ifadə etməkdə, dördüncüsünün isə diqqət və iş tempində ola bilər. Əgər müəllim yalnız qiymətə baxırsa, bu fərqləri görmür. Əgər nəticəni təhlil edirsə, onda həm problemi, həm də inkişaf yolunu daha aydın görür.

İnkişafyönümlülük nə demək deyil?

İnkişafyönümlülük sadəcə yoxlama keçirmək, qiymət yazmaq, orta bal çıxarmaq və nəticəni hesabatda göstərmək demək deyil. Bu, məlumat toplamaqdır, amma hələ inkişafyönümlü yanaşma deyil. İnkişafyönümlülük üçün nəticə mütləq növbəti pedaqoji addıma çevrilməlidir.

Bu yanaşma yalnız zəif nəticə göstərən şagirdlərlə məşğul olmaq da deyil. Bəzən məktəbdə belə düşünülür ki, inkişafyönümlü iş yalnız geri qalan uşaqlara əlavə məşğələ keçməkdən ibarətdir. Halbuki bu yanaşma daha genişdir. Burada həm çətinlik yaşayan uşağın dəstəklənməsi, həm orta səviyyədə qalan uşağın irəli aparılması, həm də yüksək potensiallı şagirdin inkişafının dayanmasının qarşısının alınması nəzərdə tutulur.

İnkişafyönümlülük bir dəfəlik müdaxilə də deyil. Yəni şagird zəif nəticə göstərdi, bir dəfə əlavə izah verildi, məsələ bağlandı — bu, yetərli sayılmamalıdır. İnkişafyönümlü məktəbdə iş mərhələli və dövri olur: nəticə görünür, təhlil edilir, tədbir görülür, təsir yenidən yoxlanılır, lazım gələrsə yanaşma dəyişdirilir.

Təhsil nailiyyəti nədir?

İnkişafyönümlü baxışda təhsil nailiyyəti yalnız jurnal qiyməti deyil. Təhsil nailiyyəti şagirdin mövzunu nə dərəcədə başa düşdüyünü, onu tətbiq edib-etmədiyini, cavabını əsaslandırıb-əsaslandırmadığını, yazılı və şifahi ifadə imkanını, praktiki tapşırığı yerinə yetirmə səviyyəsini, müzakirədə iştirakını, işə yanaşmasını və ümumi irəliləyiş dinamikasını da əhatə edir.

Məsələn, bir şagird riyaziyyatda cavabı düzgün tapır, amma həll yolunu izah edə bilmir. Başqa biri qaydanı bilir, amma yeni situasiyada ondan istifadə edə bilmir. Üçüncü şagird tarix dərsində faktları yadda saxlayır, amma səbəb-nəticə əlaqəsini qura bilmir. Bunların hamısı fərqli tip nailiyyət və fərqli tip çətinlikdir. Ona görə müəllim nəticəyə yalnız “düz” və “səhv” kimi yox, daha dərin baxmalıdır.

Təhsil nailiyyətlərinin təhlili nə deməkdir?

Təhlil o deməkdir ki, müəllim nəticəyə baxıb dərhal nəticə çıxarmır, əvvəlcə səbəbi axtarır. Şagird mövzunu başa düşməyib, yoxsa anlayıb, amma tətbiq edə bilməyib? Tapşırığın şərtini düzgün oxumayıb, yoxsa məzmunu bilməyib? Fikrini başa düşür, amma yazıya köçürə bilmir, yoxsa ümumiyyətlə düşüncə xətti zəifdir? Çətinlik hamıda eyni səbəbdəndir, yoxsa hər qrupda başqa cürdür? İnkişafyönümlü baxış məhz bu sualları verməyi tələb edir.

Məsələn, riyaziyyat müəllimi kəsrlərlə bağlı yoxlama işi keçirir və sinfin yarısı zəif nəticə göstərir. Əgər o, sadəcə “mövzu zəif mənimsənilib” deyirsə, bu ümumi qeyddir, amma təhlil deyil. Təhlil o zaman başlayır ki, müəllim cavab vərəqlərinə baxır və görür: bir qrup şagird müqayisə qaydasını başa düşməyib, bir qrup ortaq məxrəci tapmaqda səhv edib, bir qrup isə tələskənlikdən sadə hesablamada yanılıb. İndi artıq problem aydındır və müdaxilə dəqiq qurula bilər.

Azərbaycan dili dərsində də yazı işləri üzərində eyni baxış lazımdır. Şagirdlərin yazıları zəifdirsə, müəllim ümumi şəkildə “yazı zəifdir” deməklə kifayətlənməməlidir. O baxmalıdır: orfoqrafiya zəifdir, yoxsa mətnin quruluşu? Fikrin inkişafı zəifdir, yoxsa əlaqələndirmə? Mövqe var, amma əsaslandırma yoxdur, yoxsa əsaslandırma var, amma nitq səliqəsizdir? Təhlil məhz bu fərqləri görünən edir.

İnkişaf perspektivi necə müəyyən olunur?

İnkişaf perspektivi o deməkdir ki, müəllim şagirdə yalnız hazırkı səviyyəsi ilə baxmır, onun növbəti mərhələdə nəyi bacarmalı olduğunu da müəyyənləşdirir. Bu, çox vacib pedaqoji baxışdır. Çünki məktəbin işi yalnız mövcud vəziyyəti qiymətləndirmək yox, inkişaf istiqamətini qurmaqdır.

Məsələn, VI sinifdə bir şagird mətni oxuyur, amma əsas fikri çıxarmaqda çətinlik çəkir. Başqa bir şagird əsas fikri çıxarır, amma əsaslandıra bilmir. Üçüncü şagird isə əsaslandırır, amma yazılı şəkildə fikrini zəif ifadə edir. Bu uşaqların hər biri üçün inkişaf perspektivi fərqlidir. Birinci şagird üçün anlama, ikinci üçün əsaslandırma, üçüncü üçün yazılı ifadə xətti qurulmalıdır. Yəni növbəti addım hamı üçün eyni olmur.

İnkişaf perspektivini müəyyənləşdirmək müəllimin belə düşünməsi deməkdir: “Bu şagird hazırda buradadır. Onu bir addım irəli aparmaq üçün ən düzgün hədəf nədir?” Bu yanaşma çox vacibdir, çünki bəzən müəllim ya çox ümumi hədəf qoyur, ya da uşağın real səviyyəsini nəzərə almadan yüksək tələblə çıxış edir. İnkişafyönümlü yanaşmada hədəf aydın, real və növbəti mərhələni göstərən olmalıdır.

Kompleks tədbirlər nə deməkdir?

İnkişafyönümlülükdə “kompleks tədbirlər” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu o deməkdir ki, aşkar olunan problemə qarşı tək bir addımla yox, bir-birini tamamlayan tədbirlər sistemi ilə cavab verilməlidir. Yəni zəif nəticə görünüb sadəcə bir dəfə əlavə dərs keçmək inkişafyönümlü yanaşma sayılmır. Burada daha düşünülmüş və mərhələli iş lazımdır.

Kompleks tədbirlər adətən belə bir məntiqdə qurulur:
aşkar etmə → təhlil etmə → qruplaşdırma → müdaxilə → geribildirim → yenidən yoxlama

Məsələn, VII sinifdə tarix dərsində məlum olur ki, şagirdlər hadisənin səbəb və nəticəsini qarışdırırlar. Müəllim əvvəlcə bunu qısa diaqnostik tapşırıqla dəqiqləşdirir. Sonra bir qrupla səbəb-nəticə sxemi qurur, digər qrupla nümunə üzərində müqayisə aparır, daha sonra müzakirə və qısa yazılı cavablarla bacarığı möhkəmləndirir. Növbəti dərsdə yenidən baxır ki, irəliləyiş varmı. Əgər istənilən nəticə alınmırsa, yanaşma dəyişir. Bu artıq inkişafyönümlü və kompleks yanaşmadır.

Azərbaycan dili dərsində yazı quruluşu zəifdirsə, müəllim sadəcə “yenidən yazın” deməklə kifayətlənməməlidir. O, əvvəlcə nümunə mətn üzərində giriş, əsas hissə və nəticəni ayırd etməli, sonra plan qurma üzərində iş aparmalı, daha sonra kiçik hissələrlə yazı məşqləri verməli və şagirdin öz mətnini yenidən işləməsinə imkan yaratmalıdır. Bundan sonra isə yenidən yoxlamalıdır ki, dəyişiklik baş veribmi.

Deməli, kompleks tədbir o deməkdir ki, problem görünür, səbəb açılır, uyğun dəstək verilir, nəticə yenidən yoxlanılır və lazım gəlsə iş davam etdirilir.

Müəllim üçün inkişafyönümlü yanaşma nə deməkdir?

Müəllim üçün inkişafyönümlülük ilk növbədə dərsə “yoxlama” yox, “irəli aparma” baxışı ilə yanaşmaq deməkdir. O, dərsin sonunda yalnız kimlərin düzgün cavab verdiyini görməməlidir. O həm də şagirdin harada dayandığını, nədə çətinlik çəkdiyini, hansı üsulla daha yaxşı açıldığını, dəstək veriləndə nə qədər irəlilədiyini görməlidir.

Belə müəllim dərsdə qısa diaqnostik suallardan, mini tapşırıqlardan, yazılı qısa cavablardan, müşahidə qeydlərindən, qrup işi nəticələrindən və şifahi əsaslandırmadan istifadə edir. Məqsəd qiymət toplamaq deyil; öyrənmənin gedişini görməkdir. Bu, müəllimə dərsi real vəziyyətə uyğun tənzimləməyə imkan verir.

Geribildirim burada çox mühüm yer tutur. İnkişafyönümlü müəllim şagirdə yalnız “düzdür” və ya “səhvdir” demir. O bildirir ki, hansı hissə alınıb, hansı hissə üzərində işləmək lazımdır, növbəti dəfə nəyə diqqət etməlidir. Belə geribildirim şagird üçün inkişaf istiqamətini aydınlaşdırır və onu prosesin aktiv iştirakçısına çevirir.

Müəllim üçün əsas suallar bunlardır:
Bu şagird nəyi bilir?
Nədə çətinlik çəkir?
Bu çətinliyin səbəbi nədir?
Onu hansı dəstəklə irəli aparmaq olar?
Növbəti mərhələdə ondan nə gözləmək lazımdır?

Məktəb rəhbərliyi üçün inkişafyönümlü baxış

Direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün inkişafyönümlülük məktəbin ümumi iş mədəniyyəti ilə bağlı məsələdir. Məktəb yalnız nəticə toplamalı deyil, həmin nəticələrlə işləməlidir. Buraxılış, summativ və formativ qiymətləndirmə, gündəlik müşahidə, iştirak səviyyəsi, yazılı və şifahi işlər — bütün bunlar qərarvermə materialı olmalıdır.

Rəhbərlik belə suallar verməlidir:
Hansı siniflərdə hansı bacarıq zəifdir?
Problem konkret mövzudadır, yoxsa ümumi öyrənmə davranışında?
Hansı qruplara əlavə dəstək lazımdır?
Hansı müəllim metodik baxımdan dəstəyə ehtiyac duyur?
Görülən tədbirin təsiri sonradan necə ölçülür?

İnkişafyönümlü məktəbdə nəzarət sadəcə yoxlama olmur. O, korrektə və dəstək mexanizminə çevrilir. Tədris üzrə direktor müavini yalnız hesabat toplamır; nəticələri təhlil edir, müəllimlərlə birlikdə çıxış yolu axtarır, inkişaf üçün məqsədli addımlar planlaşdırır. Direktor da məktəbin ümumi nəticələrinə yalnız statistik göstərici kimi baxmır; dinamikanı, zəif və güclü sahələri, müdaxilənin təsirini və gələcək hədəfləri izləyir.

Burada mühüm cəhət odur ki, inkişafyönümlü baxış yalnız zəif nəticəyə reaksiya vermir. Əvvəlki mərhələ ilə müqayisədə irəliləyiş varsa, bu da görünməlidir. Çünki inkişaf yalnız yekun nəticə ilə yox, dinamika ilə də ölçülür.

Situasiyalar və nümunələr

Situasiya 1. KSQ nəticəsi
VIII sinifdə KSQ nəticələri zəifdir. Müəllim yalnız orta balı qeyd edib növbəti mövzuya keçir. İnkişafyönümlü yanaşmada isə suallar üzrə təhlil aparılır: hansı tapşırıq növlərində daha çox səhv var, hansı bacarıq zəifdir, hansı şagird qrupları eyni çətinliyi yaşayır. Sonra buna uyğun dəstək xətti qurulur.

Situasiya 2. Eyni səhv təkrarlanır
Azərbaycan dili yazı işlərində eyni şagirdlər aylarla giriş–əsas hissə–nəticə quruluşunu düzgün qura bilmir. Əgər müəllim hər dəfə yalnız zəif qiymət yazırsa, inkişafyönümlülük yoxdur. Əgər o, model mətnlərlə işləyir, plan qurma üzərində ayrıca dayanır, hissələrlə yazı məşqi etdirir və sonradan yenidən yoxlayırsa, artıq inkişaf xətti qurulub.

Situasiya 3. Dərsdə iştirak zəifdir
Ədəbiyyat dərsində bir qrup şagird daim susur. Müəllim bunu “passivlik” kimi qəbul edib keçə bilər. İnkişafyönümlü yanaşmada isə bu, inkişaf obyekti sayılır. Müəllim əvvəlcə cütlərlə müzakirə verir, sonra qısa yazılı fikir alır, daha sonra şifahi paylaşım təşkil edir. Beləliklə, iştirak tədricən inkişaf etdirilir.

Situasiya 4. Güclü şagirdin inkişafı dayanıb
Bir şagird bütün tapşırıqları asanlıqla yerinə yetirir. Müəllim bunu kifayət hesab edir. Halbuki inkişafyönümlü yanaşmada bu da diqqət tələb edir. Çünki şagird əlavə çağırış almırsa, onun inkişafı dayanır. Bu halda müəllim ona əsaslandırma, araşdırma, alternativ həll yolu və ya təqdimat tələb edən tapşırıqlar verməlidir.

Situasiya 5. Məktəb rəhbərliyinin baxışı
Tədris üzrə direktor müavini aylıq nəticə təhlilində görür ki, bir neçə sinifdə riyaziyyat üzrə nəticə aşağıdır. O, bunu sadəcə qeyd etmir. Müəllimlə görüşür, zəifliyin mövzu və ya bacarıq səviyyəsində nədən qaynaqlandığını araşdırır, əlavə dəstək, təkrar izah və qısa təkrar yoxlama planlaşdırır. Bu, inkişafyönümlülüyün məktəb idarəçiliyindəki formasıdır.

İnkişafyönümlülük ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu prinsipə görə şagirdlərin təhsil nailiyyətləri sadəcə qiymətləndirilməməli, təhlil edilməli, həmin təhlildən çıxan nəticələr əsasında onların inkişaf perspektivləri müəyyənləşdirilməli və buna uyğun kompleks tədbirlər həyata keçirilməlidir.

Bu yanaşmada nəticə son nöqtə deyil. Nəticə müəllim üçün düşünmək, məktəb üçün qərar vermək, şagird üçün irəli getmək imkanıdır. Yaxşı müəllim nəticəni görür, səbəbi axtarır, növbəti addımı qurur. Yaxşı məktəb nəticəni toplayır, təhlil edir, dəstək verir, yenidən baxır. İnkişafyönümlülük məhz bu çevrənin adıdır: görmək, anlamaq, planlaşdırmaq, müdaxilə etmək və yenidən izləmək.