7. Dəstəkləyici mühitin yaradılması - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Dəstəkləyici mühitin yaradılması -

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Dəstəkləyici mühitin yaradılması o deməkdir ki, məktəbdə təlimin keyfiyyəti yalnız dərsin məzmunu ilə deyil, həmin dərsin hansı şəraitdə baş verməsi ilə də müəyyən olunur. Məktəb elə təşkil edilməlidir ki, şagird burada öyrənə bilsin, özünü təhlükəsiz hiss etsin, müəllim və yoldaşları ilə sağlam münasibət qura bilsin, resurslardan istifadə edə bilsin, yaradıcı fəaliyyətə qoşulsun və gündəlik təhsil prosesində özünü kənarda qalmış deyil, prosesin içində hiss etsin. Bu baxımdan dəstəkləyici mühit maddi-texniki şəraitin, sağlam mənəvi-psixoloji iqlimin, təhlükəsizliyin, yaradıcı imkanların və pedaqoji münasibət mədəniyyətinin birliyidir.

Bu pedaqoji tələb çox vacibdir. Çünki yaxşı yazılmış proqram, peşəkar müəllim və düzgün planlaşdırılmış dərs belə, uyğun mühit olmadıqda gözlənilən nəticəni tam vermir. Şagird özünü gərgin, sıxılmış, qorxmuş, alçaldılmış və ya kənarda qalmış hiss edirsə, onun diqqəti, inamı, marağı və öyrənmə gücü zəifləyir. Əksinə, məktəbdə münasibətlər hörmət üzərində qurulursa, qaydalar aydındırsa, resurslar işləkdirsə, müəllim səhvə öyrənmə imkanı kimi yanaşırsa, uşaq daha rahat öyrənir, daha fəal iştirak edir və nəticə də yüksəlir. Deməli, dəstəkləyici mühit təlimin kənarında dayanan əlavə bir məsələ deyil; təlimin keyfiyyətini daşıyan əsas şərtlərdən biridir.

Dəstəkləyici mühit anlayışının məzmunu

Dəstəkləyici mühit yalnız məktəbin təmiz, səliqəli və baxımlı görünməsi demək deyil. Məktəbin binası yaxşı ola bilər, sinif otaqları təmirli ola bilər, amma əgər sinifdə uşaqların fikri ələ salınırsa, səhvə görə alçaldılırsa, müəllim kobud danışırsa, şagirdlər arasında təhqir və kənarlaşdırma varsa, belə məktəbdə dəstəkləyici mühitdən danışmaq olmaz. Xarici görünüş vacibdir, amma təkbaşına kifayət etmir.

Dəstəkləyici mühit intizamın zəiflədilməsi də deyil. Bəzən belə düşünülür ki, uşağı dəstəkləmək üçün bütün tələbləri yumşaltmaq, hər davranışı görməzdən gəlmək, qayda və məsuliyyəti arxa plana keçirmək lazımdır. Bu, doğru yanaşma deyil. Dəstəkləyici mühit qaydasızlıq yaratmır. Əksinə, qaydanı aydınlaşdırır, münasibəti sağlamlaşdırır, tələbi isə qorxu və təzyiq üzərində yox, aydınlıq və ədalət üzərində qurur.

Dəstəkləyici mühit yalnız problem yarananda xatırlanan məsələ də deyil. Məktəbdə dava düşəndə, şagird dərsdən yayınanda, valideyn narazılıq edəndə və ya zorakılıq halı görünəndə bu mövzuya qayıtmaq gecikmiş reaksiya olur. Dəstəkləyici mühit əvvəldən qurulmalı, gündəlik iş mədəniyyətinə çevrilməlidir. O, ayrıca kampaniya yox, məktəbin daimi pedaqoji xətti olmalıdır.

Zəruri infrastrukturun təmin edilməsi nə deməkdir?

Dəstəkləyici mühitin görünən tərəfi zəruri infrastrukturdan başlayır. Məktəbdə işıqlı, havalandırılan, təhlükəsiz və səliqəli sinif otaqları, işlək mebel, uyğun sanitar şərait, su, istilik, elektrik, tədris avadanlığı, kitab və mənbə, praktik iş üçün minimum vasitələr, hərəkət və istirahət üçün münasib sahə olmalıdır. Bunlar sadə görünə bilər, amma öyrənməyə birbaşa təsir edir. Şagird qaranlıq, havasız, sıx və narahat otaqda uzun müddət diqqətini qorumaqda çətinlik çəkir. Müəllim də belə şəraitdə keyfiyyətli dərs qura bilmir.

Amma infrastruktur yalnız “var” və “yoxdur” məsələsi deyil. Daha vacib sual budur: mövcud resurslardan necə istifadə olunur? Məktəbdə kitabxana varsa, ondan yalnız formal istifadə edilməməlidir; şagirdlər həqiqətən ora yönəldilməlidir. Kompüter otağı varsa, o, yalnız qapalı saxlanılan avadanlıq olmamalıdır; dərs və layihə işinə qoşulmalıdır. Laboratoriya varsa, o, yalnız siyahıda görünməməli, praktik tədrisə xidmət etməlidir. İdman zalı varsa, orada təhlükəsiz və planlı fəaliyyət qurulmalıdır. Deməli, infrastrukturun dəyəri onun mövcudluğunda yox, təlimə təsirində görünür.

Məktəb rəhbərliyi burada bir vacib məsələni həmişə nəzərdə saxlamalıdır: resursun mövcudluğu ilə resursa çıxış eyni şey deyil. Bəzən məktəbdə resurs var, amma bütün siniflər ondan eyni dərəcədə istifadə etmir. Birinci növbədə oxuyan siniflərlə ikinci növbədə oxuyan siniflər arasında fərq yaranır. Bəzən daha fəal müəllimlərin sinifləri resursdan istifadə edir, digərləri isə kənarda qalır. Dəstəkləyici mühit o zaman yaranır ki, məktəb mövcud imkanları ədalətli və planlı şəkildə bütün şagirdlərin öyrənməsinə xidmət etdirə bilsin.

Sağlam mənəvi-psixoloji mühitin qurulması nə deməkdir?

Dəstəkləyici mühitin ən həssas və ən vacib tərəfi sağlam mənəvi-psixoloji iqlimdir. Bu o deməkdir ki, məktəbdə münasibətlər hörmət, ədalət, etibar və pedaqoji nəzakət üzərində qurulur. Şagird bilir ki, o, burada alçaldılmayacaq, ələ salınmayacaq, damğalanmayacaq və səhv etdiyinə görə prosesdən kənara atılmayacaq. Müəllim bilir ki, onun söz tonu, reaksiyası və sinifdə yaratdığı atmosfer təlimin nəticəsinə birbaşa təsir edir.

Məktəb praktikasında bu mühit ilk növbədə müəllimin davranışında görünür. Müəllim şagirdin səhvini necə qarşılayır? Cavabı zəif olanda onunla necə danışır? İradı ümumi təhqir dili ilə verir, yoxsa konkret və işgüzar formada? Şagirdin fikrinə dözümlə yanaşır, yoxsa yalnız öz dediyinin təkrarını qəbul edir? Bunlar xırda detal deyil. Dəstəkləyici mühit çox vaxt məhz bu cür gündəlik münasibətlərdən qurulur.

Sağlam mənəvi-psixoloji mühit o demək deyil ki, sinifdə heç vaxt çətinlik yaşanmasın. Əsas məsələ odur ki, çətinlik yarandıqda ona necə yanaşılır. Məsələn, şagird cavab verməkdə çətinlik çəkir. Müəllim onu sinifin qarşısında utandırırsa, bu, uşaqda qorxu yaradır. Müəllim isə eyni vəziyyətdə “fikrində düzgün istiqamət var, amma bir hissəni yenidən düşünək” deyirsə, uşaq prosesdə qalır. Dəstəkləyici mühitin əsas gücü də buradadır: uşaq səhv etdikdə də öyrənmədən uzaqlaşmır.

Burada şagirdlərarası münasibətlər də ayrıca önəm daşıyır. Sinifdə lağ, təhqir, kənarlaşdırma, qrupçuluq və damğalama varsa, bu, təkcə davranış problemi deyil, həm də öyrənmə problemidir. Çünki belə sinifdə bir çox şagird susmağa, gizlənməyə və iştirakdan qaçmağa başlayır. Məktəb bu cür halları “uşaqların öz işidir” deyib ötürməməlidir. Sinif rəhbəri, müəllim, psixoloq və rəhbərlik belə siqnalları vaxtında görməli və qarşısını almalıdır.

Yaradıcı təhsil şəraitinin yaradılması nə deməkdir?

Dəstəkləyici mühit yalnız qoruyan və rahatlaşdıran mühit deyil. O, həm də inkişaf etdirən və yaradıcılığa yol açan mühit olmalıdır. Yaradıcı təhsil şəraiti o deməkdir ki, məktəb şagirdin yalnız veriləni yadda saxlaması ilə kifayətlənmir; ona düşünmək, fərqli yanaşma göstərmək, izah etmək, təqdim etmək, araşdırmaq, müqayisə aparmaq və yeni məhsul yaratmaq üçün imkan verir.

Məktəb praktikasında yaradıcı şərait ilk növbədə dərsin quruluşunda görünür. Müəllim yalnız bir düzgün cavab gözləyirsə, uşağın yaradıcı düşünməsi zəifləyir. Amma o, eyni məsələnin fərqli həll yollarını qəbul edirsə, sualları daha açıq qoyursa, təqdimat və layihəyə yer verirsə, şagird özünü daha sərbəst və mənalı şəkildə göstərə bilir. Ədəbiyyat dərsində personajın davranışı üzərində fərqli mövqe qurmaq, tarix dərsində hadisəni müxtəlif baxış bucağından şərh etmək, riyaziyyatda alternativ həll yolu tapmaq, coğrafiyada məlumatı fərqli təqdimat formasında göstərmək — bunların hamısı yaradıcı mühitin nümunələridir.

Yaradıcı şərait yalnız çox istedadlı və parlaq görünən uşaqlar üçün qurulmamalıdır. Bu, çox vacib məsələdir. Bəzən məktəbdə yaradıcı fəaliyyətlər yalnız seçilmiş bir qrup şagirdin ətrafında dövr edir. Halbuki yaradıcı mühit o zaman yaranır ki, müxtəlif tip uşaqlar özünü fərqli formalarda göstərə bilsin. Kimsə təqdimatda, kimsə model hazırlamada, kimsə yazıda, kimsə qrup işində açılır. Müəllim və rəhbərlik bu fərqliliyə yer verəndə məktəb daha canlı və daha dəstəkləyici olur.

Təhlükəsiz təhsil şəraitinin təmin edilməsi nə deməkdir?

Təhlükəsiz təhsil şəraiti həm fiziki, həm də psixoloji təhlükəsizliyi əhatə edir. Fiziki təhlükəsizlik dedikdə bina, sinif otağı, pilləkən, məktəb həyəti, laboratoriya, idman sahəsi, elektrik və avadanlıqla bağlı risklərin minimuma endirilməsi başa düşülür. Uşaq məktəbdə öz sağlamlığı və həyatı baxımından təhlükədə olmamalıdır. Bu, dəstəkləyici mühitin əsas şərtidir.

Amma təhlükəsizlik bununla bitmir. Psixoloji təhlükəsizlik də ən az fiziki təhlükəsizlik qədər vacibdir. Şagird sinifdə və məktəbdə təhqir, lağ, təzyiq, zorakılıq, kənarlaşdırma və ya kibertəzyiq qorxusu ilə yaşamamalıdır. O, sual verəndə, cavab verəndə, səhv edəndə və ya öz fikrini bildirəndə təhlükə hiss etməməlidir. Əgər uşaq “burada səhv etsəm güləcəklər” hissi ilə yaşayırsa, o məktəb formal olaraq təhlükəsiz görünə bilər, amma pedaqoji baxımdan təhlükəsiz deyil.

Təhlükəsiz mühit qaydalarla da bağlıdır. Məktəbdə davranış qaydaları aydın, ardıcıl və ədalətli olmalıdır. Zorakılıq və təhqir halları gizlədilməməli, “böyüyərlər, düzələr” yanaşması ilə ötürülməməlidir. Erkən siqnallar vaxtında görünməli, reaksiya sistemli və pedaqoji olmalıdır. Dəstəkləyici mühit burada yalnız hadisəyə cavab vermir, hadisənin yaranmaması üçün əvvəlcədən şərait qurur.

Müəllim üçün metodiki nəticələr

Dəstəkləyici mühitin yaradılması müəllim üçün sadəcə “uşaqlara yaxşı davranmaq” demək deyil. Bu, dərsi və sinfi elə qurmaq deməkdir ki, şagird öyrənə bilsin, iştirak etsin, cəhd etsin və özünü məktəbin içində hiss etsin. Müəllim ilk növbədə sinifdə münasibət dilinə diqqət etməlidir. Kobudluq, etiketləmə, alçaldıcı müqayisə və ümumi damğalayıcı ifadələr dəstəkləyici mühiti dağıdır.

Müəllim səhvə yanaşmanı dəyişməlidir. Səhv öyrənmənin təbii hissəsi kimi qəbul olunanda uşaq prosesdə qalır. Müəllim sinifdə yalnız fəal və güclü uşaqlara yox, sakit və tərəddüd edən uşaqlara da iştirak imkanı yaratmalıdır. Cavab formalarını dəyişmək, cüt və qrup işi, yazılı qısa fikir, kiçik təqdimat, praktik tapşırıq kimi üsullardan istifadə etmək bu baxımdan faydalıdır.

Müəllim resurslardan məqsədli istifadə etməlidir. Əlində olan vasitə təlimi canlandırırsa, onu işə çevirməlidir. Dərs yalnız izah üzərində qalmamalı, müşahidə, tətbiq, düşünmə və özünüifadə imkanları ilə zənginləşdirilməlidir. Eyni zamanda müəllim sinifdə nəzarəti qorumaqla dəstəyi birləşdirməyi bacarmalıdır. Qayda ilə münasibət, tələb ilə hörmət, intizam ilə etibar birlikdə işləməlidir.

Məktəb rəhbərliyi üçün təşkilati nəticələr

Direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün dəstəkləyici mühit məktəbin əsas keyfiyyət göstəricilərindən biridir. Məktəbdə bina və otaqların vəziyyəti, resursların istifadəsi, təhlükəsizlik qaydaları, psixoloji iqlim, zorakılığa və təhqirə reaksiya, yaradıcı fəaliyyət imkanları, müəllim-şagird münasibətləri və ümumi məktəb atmosferi rəhbərlik səviyyəsində daim izlənməlidir.

Rəhbərlik yalnız maddi şəraitlə kifayətlənməməlidir. O baxmalıdır ki, məktəbdə uşaqlar özünü necə hiss edir, siniflərdə psixoloji rahatlıq varmı, müəllimlər şagirdə necə reaksiya verirlər, resurslar bütün şagirdlər üçün real işləyirmi, yaradıcı və təhlükəsiz mühit yalnız kağız üzərindədir, yoxsa gündəlik işdə də görünür. Məktəb rəhbərliyi bu sahədə təşəbbüskar olmalı, qaydaları aydınlaşdırmalı, risk siqnallarını vaxtında görməli və dəstəkləyici mühiti məktəb siyasətinə çevirməlidir.

Situasiyalarla baxaq

Bir sinifdə müəllim dərs boyu yalnız ən fəal iki-üç şagirdlə işləyir. Digər uşaqlar ya susur, ya da sadəcə dinləyir. Formal olaraq dərs keçirilib. Amma burada dəstəkləyici mühit zəifdir. Çünki sinifdə iştirak üçün geniş və təhlükəsiz sahə yoxdur. Müəllim cavab formalarını dəyişdirib daha çox uşağı prosesə qoşduqda mühit də dəyişir.

Başqa bir vəziyyətdə bir şagird lövhədə səhv cavab verir və sinif gülür. Müəllim buna reaksiya vermir. Bu, sadə görünə bilər, amma həmin uşaq üçün dərs artıq psixoloji baxımdan təhlükəsiz yer olmur. Dəstəkləyici mühitdə müəllim belə halları ötürmür, sinif qaydasını xatırladır və səhvi öyrənmə imkanı kimi təqdim edir.

Bir məktəbdə kitabxana, kompüter və digər resurslar var, amma onlardan yalnız müəyyən müəllimlər və müəyyən siniflər istifadə edir. Digər uşaqlar üçün resurslar formal mövcuddur, real deyil. Rəhbərlik istifadə qaydasını yenidən qurur, resursları planlı şəkildə daha geniş açır. Bu halda infrastruktur həqiqətən dəstəkləyici mühitin bir hissəsinə çevrilir.

Başqa bir nümunədə məktəbdə tədbirlər və təqdimatlar həmişə eyni uşaqlarla keçirilir. Sakit, çəkingən və ya özünü başqa formada ifadə edən uşaqlar görünmür. Müəllim və rəhbərlik fərqli təqdimat formaları — qrup çıxışı, yazılı təqdimat, model hazırlama, layihə işi, qısa çıxış və sərgi kimi yollar açır. Bu zaman yaradıcı mühit daha ədalətli və daha dəstəkləyici olur.

Dəstəkləyici mühitin yaradılması ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu tələbə görə təhsilin keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdırılması üçün zəruri infrastruktur təmin edilməli, sağlam mənəvi-psixoloji mühit qurulmalı, yaradıcı və təhlükəsiz təhsil şəraiti yaradılmalıdır.

Bu, sadəcə rahat məktəb demək deyil. Bu, öyrənməyə dayaq olan məktəb deməkdir. Elə məktəb ki, orada resurs işləyir, münasibət sağlamdır, təhlükəsizlik qorunur, yaradıcılığa yer var və uşaq özünü məktəbin içində hiss edir. Dəstəkləyici mühit məhz belə bütöv məktəb mədəniyyətinin adıdır.