8. İnklüzivlik - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

İnklüzivlik -

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

İnklüzivlik o deməkdir ki, fiziki, psixi, intellektual xüsusiyyətlərindən və sağlamlıq imkanlarından asılı olmayaraq hər bir uşaq üçün təhsil real mənada əlçatan olmalıdır. Burada söhbət yalnız uşağın məktəbə qəbul edilməsindən getmir. Əsas məsələ onun məktəbdə öz yerini tapması, dərsdə iştirak etməsi, müəllimin izahını anlaya bilməsi, tapşırığı yerinə yetirməsi, uyğun dəstək alması və öz inkişafını göstərə bilməsidir. İnklüziv yanaşma məktəbin uşağa “bizdə oxuya bilərsən” deməsi ilə tamamlanmır; məktəb eyni zamanda “sən burada öyrənə, iştirak edə və irəli gedə bilərsən” şəraitini yaratmalıdır.

Sadə dillə desək, inklüzivlik məktəbdə heç bir uşağın görünmədən kənarda qalmaması deməkdir. Bəzi uşaqların hərəkətində, bəzilərinin diqqətində, bəzilərinin ünsiyyətində, bəzilərinin qavrama sürətində, bəzilərinin sağlamlıq vəziyyətində fərq olur. Məktəb bu fərqləri problem kimi yox, pedaqoji reallıq kimi qəbul etməlidir. İnklüziv məktəb uşağı dəyişməyə çalışmır; öyrənmə mühitini uşağın öyrənməsinə uyğunlaşdırmağa çalışır. Burada əsas fikir budur: uşağın fərqli olması onun təlimdən kənarda qalması üçün səbəb olmamalıdır.

İnklüzivlik anlayışının məzmunu

İnklüzivlik məktəbdə təhsilə çıxışın, təlimdə iştirakın, uyğun dəstəyin və real irəliləyiş imkanının bütün uşaqlar üçün təmin edilməsidir. Bu anlayış bir neçə mühüm xətti birləşdirir. Birinci xətt əlçatanlıqdır. İkinci xətt iştiraktır. Üçüncü xətt dəstəkdir. Dördüncü xətt isə inkişaf və irəliləyişdir. Bu dörd xətt birlikdə qurulmadıqda inklüzivlik yalnız kağız üzərində qalır.

Məsələn, uşaq məktəbə gəlirsə, amma sinifdə özünü ifadə edə bilmirsə, əlçatanlıq tam deyil. Uşaq sinifdə oturursa, amma tapşırığa qoşula bilmirsə, iştirak tam deyil. Uşaq çətinlik yaşayırsa, amma ona uyğun metodik kömək göstərilmirsə, dəstək tam deyil. Uşaq uzun müddət eyni yerdə qalır və irəliləyiş görünmürsə, inklüziv təhsil hədəfi də tam yerinə yetirilmir. Deməli, inklüzivlik yalnız “məktəbdə olmaq” deyil; “məktəbdə öyrənə bilmək” deməkdir.

İnklüzivliyin mahiyyəti

İnklüzivlik yalnız sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün ayrıca qayğı göstərmək demək deyil. Bu anlayış daha genişdir. Buraya hərəkət məhdudiyyəti olan uşaqlar da daxildir, diqqət və qavrama çətinliyi yaşayan uşaqlar da, emosional gərginliyi yüksək olan uşaqlar da, şifahi ifadədə çətinlik çəkən, amma yazıda açılan uşaqlar da daxildir. Yəni inklüzivlik məktəbdə fərqliliyin görünməsi və nəzərə alınması ilə bağlıdır.

İnklüzivlik tələblərin aşağı salınması da deyil. Müəllim uşağın öyrənmə yolunu uyğunlaşdırır, amma öyrənmə məqsədindən imtina etmir. Məqsəd uşağı təlimdən azad etmək yox, onu təlimə daxil etməkdir. Bəzən bu daha sadə izah, daha çox nümunə, daha qısa mərhələlər, vizual dəstək, əlavə vaxt, fərqli cavab forması və ya daha yaxın izləmə ilə mümkün olur. Bu, güzəşt deyil; pedaqoji uyğunlaşdırmadır.

İnklüzivlik yalnız fiziki giriş məsələsi də deyil. Məktəbdə pandus ola bilər, amma dərsin dili, tapşırığın forması və iştirak imkanları uşağa uyğun deyilsə, təhsil tam əlçatan sayılmaz. Eyni qayda əksinə də keçərlidir: müəllim çox həssas və dəstəkləyici ola bilər, amma məktəbin fiziki şəraiti uşağın hərəkətinə mane olursa, inklüzivlik yenə natamam qalır. Deməli, bu anlayış fiziki, pedaqoji və münasibət yönlü mühitin birlikdə düşünülməsini tələb edir.

Fiziki əlçatanlıq nə deməkdir?

Fiziki əlçatanlıq o deməkdir ki, uşaq məktəbə, sinfə, məktəb həyətinə, sanitar qovşağa, kitabxanaya, laboratoriyaya, idman və fəaliyyət sahələrinə təhlükəsiz və rahat şəkildə daxil ola bilsin. Bu xətt çox zaman yalnız bina ilə əlaqələndirilir, amma məsələ bununla bitmir. Uşağın sinifdə oturma yeri, lövhəni görməsi, müəllimi eşitməsi, dərs materialına çatması, fasilələrdən istifadə etməsi də fiziki əlçatanlığın tərkib hissəsidir.

Məsələn, bir şagird sinfə hər gün gecikərək daxil olur, çünki sinif yerləşimi onun hərəkəti üçün uyğun deyil. Başqa bir şagird lövhəni yaxşı görmür, amma həmişə arxa partada oturur. Başqa bir uşaq tez yorulur, amma dərsin və tapşırığın tempi onun vəziyyətini nəzərə almır. Bu halların hər biri göstərir ki, uşaq məktəbdədir, amma məktəb tam əlçatan deyil. İnklüziv yanaşma belə maneələri vaxtında görməyi və aradan qaldırmağı tələb edir.

Fiziki əlçatanlıq resurslardan istifadəyə də aiddir. Kompüter otağı, kitabxana, laboratoriya, idman zalı yalnız mövcud olmaqla deyil, həqiqətən istifadə olunmaqla dəyər qazanır. Əgər bu resurslar yalnız müəyyən siniflər və ya müəyyən qruplar üçün işləyirsə, burada da inklüzivlik zəifləyir. Məktəb resursları bütün uşaqlar üçün real imkan yaratmalıdır.

Pedaqoji əlçatanlıq nə deməkdir?

Pedaqoji əlçatanlıq o deməkdir ki, müəllimin izahı, tapşırığın quruluşu, sualvermə tərzi, cavab forması və qiymətləndirmə yanaşması şagirdin öyrənməsinə imkan versin. Eyni mövzu bütün uşaqlara eyni şəkildə çatmır. Biri vizual nümunə ilə daha yaxşı anlayır, biri danışıqla, biri qısa mərhələli işlə, biri praktik fəaliyyətdə daha rahat açılır. Müəllim bütün sinfi yalnız bir üsulla aparırsa, bəzi uşaqlar prosesdən kənarda qala bilər.

Məsələn, müəllim mövzunu uzun və sürətli şəkildə izah edir. Bir qrup uşaq onu rahat tutur, başqa bir qrup isə ortada itir. Müəllim bunu bəzən diqqətsizlik və ya istəksizlik kimi qəbul edir. Halbuki problem çox vaxt izah formasının hər kəs üçün uyğun olmamasıdır. Eyni mövzu qısa mərhələlərlə, nümunə, sxem, təkrar yoxlama və kiçik tapşırıqla verildikdə daha çox uşaq prosesə qoşula bilir. Bu, məzmunu sadələşdirmək deyil; öyrənməyə giriş yolunu uyğunlaşdırmaqdır.

Pedaqoji əlçatanlıq cavab formasında da görünür. Bəzi uşaqlar şifahi cavabda çətinlik çəkir, amma yazıda özünü daha yaxşı göstərir. Bəzi uşaqlar isə əksinə, danışaraq daha rahat açılır. Müəllim yalnız bir cavab formasını qəbul edirsə, bəzi uşaqların real imkanını görməyə bilər. İnklüziv yanaşma burada da çeviklik tələb edir.

Psixi və intellektual xüsusiyyətlərin nəzərə alınması

İnklüzivlik psixi və intellektual xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasını ayrıca tələb edir. Bu o deməkdir ki, uşağın diqqəti, yaddaşı, qavrama tempi, emosional sabitliyi, gərginliyə reaksiyası, tapşırıqla işləmə ritmi və informasiya ilə davranış forması müəllim üçün görünən olmalıdır. Bütün uşaqlar eyni sürətlə düşünmür, eyni şəkildə xatırlamır, eyni tempdə cavab vermir.

Məsələn, bir şagird uzun izahdan sonra əsas hissəni unudur, amma qısa və mərhələli tapşırıqda daha yaxşı işləyir. Başqa biri dərsdə danışmır, amma müəllimlə fərdi söhbətdə mövzunu aydın izah edə bilir. Üçüncü şagird yazılı tapşırıqda zəif görünür, amma praktik fəaliyyətdə mövzunu daha yaxşı mənimsəyir. Müəllim bu fərqləri görmürsə, bəzi uşaqları haqsız olaraq “zəif”, “istəksiz” və ya “passiv” kimi qiymətləndirə bilər. İnklüziv yanaşma isə uşağın davranışının arxasındakı öyrənmə ehtiyacını görməyi tələb edir.

Burada əsas məsələ uşağa bəhanə tapmaq deyil. Əsas məsələ onun öyrənmə yolunu doğru qurmaqdır. Uşağın ritmi, düşünmə forması və reaksiyası görüldükdə ona uyğun dəstək də daha düzgün seçilir.

Təlimdə iştirak nə deməkdir?

İnklüzivlikdə iştirak sadəcə sinifdə oturmaq demək deyil. İştirak o deməkdir ki, şagird dərsdə düşünür, cavab verir, sual soruşur, tapşırığa qoşulur, qrup işində yer alır, müəllimlə pedaqoji əlaqədə qalır və prosesdən kənara düşmür. Formal iştirakla real iştirak eyni şey deyil.

Məsələn, bir şagird bütün dərs boyu sakit oturur. Müəllim bunu problem saymır, çünki uşaq “mane olmur”. Amma o nə danışır, nə yazır, nə də tapşırığa həqiqətən qoşulur. Bu halda uşaq məktəbdədir, amma təlimdə deyil. Başqa bir halda şagird cüt işində qısa fikir bildirir, sonra yazılı cavabla özünü göstərir, daha sonra şifahi bölüşməyə keçir. Bu, real iştiraka aparan inkişaf yoludur.

İştirak üçün psixoloji təhlükəsizlik də vacibdir. Uşaq səhv etdiyinə görə lağa qoyulursa və ya daim özünü başqaları ilə müqayisədə zəif hiss edirsə, o, dərsdən çəkilir. Müəllim cavab vermək üçün təhlükəsiz yollar yaratmalıdır: cüt müzakirə, qısa yazılı fikir, kiçik qrup işi, mərhələli suallar və s. Bu, inklüziv iştirakın praktiki yoludur.

İrəliləyiş nə deməkdir?

İnklüzivlikdə ən vacib məsələlərdən biri irəliləyişin düzgün başa düşülməsidir. İrəliləyiş yalnız yüksək bal almaq deyil. Uşaq əvvəlki vəziyyətinə nisbətən nəsə qazanırsa, bu, real tərəqqidir. Bəzən bu tərəqqi çox böyük görünmür, amma pedaqoji baxımdan çox qiymətlidir.

Məsələn, bir şagird əvvəllər heç nə yazmırdı, indi qısa da olsa cümlə qura bilir. Başqa bir şagird əvvəllər müzakirəyə qoşulmurdu, indi qısa fikir bildirir. Üçüncü uşaq tapşırığı yalnız köməklə yerinə yetirirdi, indi onun bir hissəsini müstəqil edə bilir. Bunlar bal artımı kimi görünməyə bilər, amma real inkişafdır. İnklüziv məktəb məhz bu cür tərəqqini görə bilir və dəyərli sayır.

Müəllim və rəhbərlik yalnız yekun nəticəyə baxanda bu incə irəliləyişləri itirə bilər. Ona görə inklüziv təhsildə uğur anlayışı daha geniş qurulmalıdır: çıxış var, iştirak var, dəstək var və irəliləyiş görünür.

Müəllim üçün metodiki nəticələr

İnklüzivlik müəllimdən ilk növbədə sinfə “hamı eyni cür öyrənir” yanaşması ilə baxmamağı tələb edir. Müəllim izah formasını zənginləşdirməli, tapşırığı mərhələləşdirməli, şifahi, yazılı, vizual və praktik üsulları birlikdə işlətməli, sinifdə müxtəlif tip uşaqlar üçün giriş yolları yaratmalıdır. Burada əsas məqsəd dərsi parçalamaq deyil; eyni təlim məqsədinə fərqli uşaqların qoşula bilməsini təmin etməkdir.

Müəllim çətinlik çəkən uşağa yalnız nəticəyə görə yox, prosesə görə baxmalıdır. O soruşmalıdır: bu uşaq harada dayandı, niyə dayandı, ona nə cür kömək etmək olar? Bu sual müəllimi etiketi yox, ehtiyacı görməyə aparır. “İstəmir”, “bacarmır”, “yenə etmədi” tipli yanaşmalar öyrənməni bağlayır. “Bu hissəni necə uyğunlaşdıraq?”, “başqa yolla yoxlayaq”, “kiçik addımla başlayaq” yanaşması isə təlimi açır.

Müəllimin dili də burada çox vacibdir. Uşağı damğalayan, müqayisə edən və alçaldan ifadələr onu təlimdən uzaqlaşdırır. Konkret, dəstəkləyici, amma aydın və tələbkar dil isə uşağı prosesdə saxlayır. İnklüziv müəllim nəzarəti zəiflətmir, sadəcə nəzarəti dəstəklə birləşdirir.

Məktəb rəhbərliyi üçün təşkilati nəticələr

İnklüzivlik məktəb rəhbərliyi üçün ayrıca və çox ciddi təşkilati məsələdir. Bu, bir müəllimin yaxşı niyyəti ilə həll olunacaq iş deyil. Direktor və tədris üzrə direktor müavini məktəbdə hansı uşaqların görünmədən kənarda qaldığını, hansı maneələrin onların iştirakı və irəliləyişinə təsir etdiyini, hansı resursların və yanaşmaların uyğunlaşdırılmalı olduğunu davamlı izləməlidir.

Burada bir neçə sual əsas olmalıdır. Məktəbə fiziki giriş bütün uşaqlar üçün həqiqətən mümkündürmü? Siniflərin yerləşimi, oturma düzəni, resurslardan istifadə və əlavə dəstək mexanizmləri bütün uşaqlar üçün işləyirmi? Müəllimlər bu sahədə metodiki baxımdan dəstəklənirmi? Valideynlərlə əlaqə düzgün qurulurmu? Məktəbdə fərqliliyə münasibət necədir: problem kimi, yoxsa nəzərə alınmalı reallıq kimi?

Rəhbərlik inklüzivliyi ayrıca sənəd dili kimi yox, məktəbin gündəlik idarəetmə məntiqinə çevirməlidir. Əlavə dəstək, resurs bölgüsü, dərs müşahidəsi, müəllimlərlə metodik söhbət, şagird davranışının izlənilməsi və valideynlə iş bu baxışla qurulduqda inklüzivlik real sistemə çevrilir.

Situasiyalarla baxaq

Bir şagird arxa partada oturur və lövhəni tam görmür. Müəllim onun diqqətsiz olduğunu düşünür. Halbuki burada problem davranış yox, əlçatanlıqdır. Oturma yerinin dəyişdirilməsi və uyğun dəstək uşağın dərsə qoşulmasını dərhal yaxşılaşdıra bilər.

Başqa bir sinifdə müəllim mövzunu uzun və sürətli izah edir. Bir neçə uşaq izahın ortasında əlaqəni itirir. Sonra həmin uşaqlar zəif nəticə göstərir. Müəllim əvvəl bunu istəksizlik kimi qiymətləndirir, sonra izahı mərhələləşdirir, sxem və qısa yoxlama əlavə edir. Nəticədə həmin uşaqlar daha yaxşı qoşulmağa başlayır. Bu, pedaqoji əlçatanlığın sadə nümunəsidir.

Bir şagird şifahi cavabda çətinlik çəkir, buna görə müəllim onu zəif hesab edir. Sonra yazılı tapşırıqda həmin uşağın mövzunu yaxşı anladığı görünür. Müəllim cavab formalarını genişləndirəndə uşağın real potensialı görünür. Bu, inklüziv yanaşmanın vacib nümunəsidir.

Məktəbdə tədbirlərdə həmişə eyni uşaqlar çıxış edir. Danışıqda çətinliyi olan, amma model hazırlamaqda və ya yazılı təqdimatda güclü olan uşaq heç vaxt görünmür. Məktəb fərqli çıxış formaları açanda həmin uşaq da prosesin görünən iştirakçısına çevrilir. Bu, inklüzivliyin yaradıcı tərəfidir.

Bir uşaq əvvəllər dərsdə heç nə yazmırdı. Müəllim ona tapşırığı kiçik hissələrə bölərək verir, qısa və konkret geribildirim verir, sonra yenidən yoxlayır. Bir müddət sonra uşaq qısa cümlələrlə də olsa yazmağa başlayır. Bu, böyük nəticə kimi görünməyə bilər, amma real irəliləyişdir və inklüziv məktəb məhz bunu görməlidir.

İnklüzivlik ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu prinsipə görə fiziki, psixi, intellektual xüsusiyyətlərindən və sağlamlıq imkanlarından asılı olmayaraq təhsil bütün uşaqlar üçün əlçatan olmalıdır. Amma bu əlçatanlıq yalnız məktəbə daxil olmaq demək deyil; təlimdə iştirak etmək, dəstək almaq, irəliləmək və nəticə göstərə bilmək deməkdir.

İnklüziv məktəb uşağı sistemə uyğunlaşdırmağa çalışmır. O, sistemi uşağın öyrənməsinə uyğunlaşdırır. Müəllim fərqləri görür və buna uyğun işləyir. Rəhbərlik bu fərqləri məktəbin təşkilati işinə çevirir. O zaman inklüzivlik yalnız sənəddə yazılan prinsip kimi qalmır; dərsdə, münasibətdə, resursda və məktəbin gündəlik həyatında görünən real təhsil keyfiyyətinə çevrilir.