9. Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi o deməkdir ki, məktəblə ailə arasında münasibət təsadüfi, epizodik və yalnız problem zamanı qurulan əlaqə kimi yox, uşağın təlimi, tərbiyəsi, davranışı, emosional vəziyyəti və inkişafı ilə bağlı məqsədli, sistemli və qarşılıqlı məsuliyyət daşıyan əməkdaşlıq kimi təşkil olunur. Bu yanaşmada valideyn məktəbin kənarında dayanan, yalnız qiymətə baxan, şikayət edən və ya çağırıldıqda gələn şəxs deyil. O, uşağın təhsil yolunda vacib məlumat, müşahidə, dəstək və tərəfdaşlıq daşıyan tərəfdir. Məktəb də valideyni yalnız övladına nəzarət etməli şəxs kimi görmür; onu uşağın inkişafı ilə bağlı proseslərdə məlumatlandırılan, dinlənilən və müəyyən məsələlərdə iştirak edən tərəfdaş kimi qəbul edir.

Sadə dillə desək, bu tələb məktəblə ailə arasında münasibətin “məcburi ünsiyyət” səviyyəsindən “mənalı əməkdaşlıq” səviyyəsinə qalxmasını tələb edir. Məktəb öz işini təkbaşına görməyə çalışdıqda da, valideyn məktəbdən yalnız nəticə tələb etdikdə də uşağın inkişafı bütöv görünmür. Uşaq bir tərəfdən məktəbdə, digər tərəfdən ailədə yaşayır. Məktəb onun dərsdə necə iştirak etdiyini, müəllimlə və siniflə münasibətini, təlimdə hansı çətinliklər yaşadığını görür. Valideyn isə onun evdəki rejimini, emosional halını, yorğunluğunu, həvəsini, diqqət dağınıqlığını, narahatlığını, oxu və tapşırıq vərdişlərini daha yaxından müşahidə edir. Bu iki müşahidə birləşəndə uşağın təlim və inkişaf mənzərəsi daha aydın görünür. Məhz buna görə məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi ümumi təhsilin təşkili üçün əlavə məsələ yox, əsas pedaqoji tələblərdən biri sayılır.

Məktəb-valideyn əlaqələrinin əsas mahiyyəti

Bu anlayışın mərkəzində üç əsas xətt dayanır: məlumatlılıq, əməkdaşlıq və birgə məsuliyyət. Məlumatlılıq o deməkdir ki, valideyn məktəbin işindən, sinfin ümumi gedişindən, uşağın təlim və davranış vəziyyətindən xəbərdar olur. Əməkdaşlıq o deməkdir ki, məktəb və ailə bir-birinə sadəcə məlumat ötürmür, həm də uşağın inkişafı üçün qarşılıqlı faydalı şəkildə işləyir. Birgə məsuliyyət isə o deməkdir ki, problem yarananda tərəflər bir-birini günahlandırmır; vəziyyəti birlikdə anlamağa və həll etməyə çalışır.

Burada ən vacib məqam budur: məktəb-valideyn əlaqəsi yalnız ünsiyyət deyil, məqsədli pedaqoji münasibətdir. Məktəb valideynə konkret və faydalı məlumat verir, valideyn də bu məlumatı uşağa dəstək vermək üçün istifadə edir. Valideyn məktəbə uşağın evdəki vəziyyəti ilə bağlı əhəmiyyətli müşahidə təqdim edir, məktəb isə bu məlumatı pedaqoji qərara çevirir. Belə olduqda münasibət formal yazışma və ya iclasdan çıxıb təlim-tərbiyə prosesinin işlək hissəsinə çevrilir.

Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi nə deməkdir?

Bu bənddə “tənzimlənmə” sözü xüsusilə vacibdir. Çünki söhbət sadəcə “əlaqə olsun” deməkdən getmir. Əlaqə məktəbdə düşünülmüş, aydın və ardıcıl qaydada qurulmalıdır. Yəni kim, hansı halda, nə zaman, hansı məlumatla, hansı məqsədlə və hansı formada valideynlə əlaqə qurur — bunlar aydın olmalıdır. Əks halda məktəb-valideyn münasibəti müəllimdən müəllimə dəyişir, bəzən çox sərt, bəzən həddən artıq qeyri-rəsmi, bəzən də tamamilə təsadüfi xarakter alır.

Tənzimlənmiş əlaqə o deməkdir ki, məktəbdə ümumi yanaşma var. Valideynin məlumatlandırılması, fərdi görüş, ümumi iclas, təlim nəticələri ilə bağlı geribildirim, davranış və davamiyyət məsələlərində mərhələli əlaqə, məktəb inkişafı ilə bağlı rəy toplama kimi istiqamətlər öz yerində və öz məqsədi ilə işləyir. Məktəb valideynlə nə üçün əlaqə qurduğunu özü dəqiq bilir. Valideyn də məktəbin ona niyə və nə barədə müraciət etdiyini aydın başa düşür. Bu aydınlıq etibarı artırır, qarışıqlığı azaldır.

Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi valideynin məktəbin peşəkar-pedaqoji fəaliyyətinə sərhədsiz müdaxiləsi demək deyil. Valideyn tərəfdaşdır, amma müəllimin və rəhbərliyin peşəkar rolunu əvəz etmir. Tədrisin məzmunu, qiymətləndirmənin aparılması, sinfin pedaqoji idarə olunması, dərsin metodik quruluşu və məktəbdaxili qərarlar normativ və peşəkar çərçivədə məktəbin səlahiyyətində qalır. Valideynin rolu bu prosesdə məlumat vermək, dəstək olmaq, rəy bildirmək, uşağın inkişafı ilə bağlı qərarların bəzi hissələrində iştirak etmək və məktəblə əməkdaşlıq qurmaqdır.

Bu anlayış yalnız şikayət mexanizmi də deyil. Bəzən məktəb-valideyn əlaqəsi yalnız mənfi hadisələrlə yada düşür: zəif qiymət, intizam problemi, gecikmə, davranış pozuntusu, tapşırığın yerinə yetirilməməsi. Belə olduqda valideyn məktəbə yaxınlaşmır, ondan yayınmağa başlayır. Məktəb də valideyni yalnız problem anında xatırlayan quruma çevrilir. Sağlam əlaqə isə bu yanaşmanı dəyişir. Məktəb valideynlə yalnız çətinlikləri deyil, irəliləyişi, müsbət dəyişikliyi, güclü tərəfləri və inkişaf üçün növbəti addımları da bölüşməlidir.

Bu anlayış formal iclas keçirməklə də tamamlanmır. Valideyn iclasa gəlir, müəllim ümumi danışır, valideyn dinləyir və gedir. Əgər görüşdən sonra nə dəyişəcəyi, valideynin nə edəcəyi, məktəbin nəyi davam etdirəcəyi, növbəti addımın nə olduğu aydın deyilsə, bu ünsiyyət formal olaraq baş verib, amma tənzimlənmiş və məqsədli əlaqəyə çevrilməyib.

Təhsil müəssisəsinin idarə edilməsində valideynin rolu

Valideynin məktəbin idarə edilməsində rolu çox vaxt yanlış başa düşülür. Burada söhbət valideynin məktəbi idarə etməsindən getmir. Söhbət ondan gedir ki, məktəb valideyni müəyyən idarəetmə və inkişaf məsələlərində fikir və rəy mənbəyi kimi nəzərə alsın. Valideyn məktəbin təhlükəsizlik mühiti, kommunikasiya səviyyəsi, məktəbin uşaqlara münasibəti, məktəbə bağlılıq hissi, tədbirlərin faydalılığı, məktəb-valideyn informasiya axınının keyfiyyəti barədə mühüm siqnallar daşıyır. Məktəb bu siqnalları topladıqda özünü daha yaxşı tanıyır.

Bu xəttin praktik mənası odur ki, məktəb valideynləri müəyyən məsələlər üzrə dinləməyi bacarmalıdır. Sorğular, ümumi görüşlər, məqsədli müzakirələr, müəyyən komissiya və ya məsləhətçi formatlar, inkişaf planı ilə bağlı rəy toplama kimi vasitələr burada faydalı ola bilər. Əsas məsələ yenə də sərhədlərin düzgün qurulmasıdır. Məktəb valideynin səsini eşidir, amma peşəkar qərarı emosional təzyiq altında vermir. Valideynin iştirakı məlumatlılıq və ictimai etibar yaradır, amma məktəbin peşəkar səlahiyyətini ləğv etmir.

Məktəb rəhbərliyi üçün burada əsas prinsip açıqlıq və ölçülülükdür. Məktəb öz fəaliyyətini qapalı sistem kimi aparmamalıdır. Eyni zamanda valideyn rəyini idarəetmənin yeganə istiqamətləndiricisinə də çevirməməlidir. Sağlam model odur ki, valideynin müşahidəsi məktəb üçün dəyərli siqnal olur, məktəb isə bu siqnalı peşəkar süzgəcdən keçirərək qərara çevirir.

Təlim-tərbiyə prosesində yaranan problemlərin aradan qaldırılmasında valideynin rolu

Bu bəndin ən praktik və ən işlək hissəsi məhz buradır. Çünki məktəb-valideyn əlaqəsinin real gücü çox vaxt problem yarandıqda üzə çıxır. Amma burada əsas fərq ondadır ki, problem valideynin üzərinə atılmır, valideynlə birlikdə anlaşılır.

Təlimdə marağın azalması, ev tapşırığının davamlı yerinə yetirilməməsi, davamiyyət və gecikmə, sinifdaxili münasibət, davranış çətinliyi, emosional gərginlik, oxu və yazı vərdişinin zəifliyi, ekran asılılığı, diqqət dağınıqlığı, məktəbə həvəsin itməsi kimi hallar çox vaxt yalnız sinifdə görünən tərəfi ilə dəyərləndirilir. Halbuki bu vəziyyətlərin arxasında ev rejimi, ailə gərginliyi, sağlamlıq problemi, yuxu çatışmazlığı, sosial münasibətlər, özünəinam itkisi və başqa səbəblər dayana bilər. Məktəb bu səbəbləri valideynin iştirakı olmadan hər zaman tam görə bilmir.

Məsələn, şagird dərsdə tez-tez yorğun görünür, tapşırıq üzərində dayanır, diqqəti tez dağılır. Məktəb bunu bəzən sadəcə laqeydlik kimi qəbul edir. Valideynlə məqsədli söhbətdə isə məlum olur ki, uşaq gec yatır, telefon və planşetdən uzun istifadə edir, səhər yeməyi yemədən məktəbə gəlir. Bu zaman problemə baxış dəyişir. Məktəb yalnız irad bildirmir; valideynlə birgə həll xətti qurur. Sinif rəhbəri, müəllim, lazım gəldikdə psixoloq və rəhbərlik birlikdə baxır: hansı addımlar atılmalıdır, evdə nə dəyişməlidir, məktəbdə nə tənzimlənməlidir, sonra necə yenidən baxılmalıdır.

Başqa bir nümunə: şagird dərsdə əvvəlki fəallığını itirib, dostlarından uzaqlaşıb, tez inciyir, bəzən aqressivləşir. Məktəb bunu yalnız intizam problemi kimi görsə, həll gecikər. Valideynlə əlaqə burada əlavə işıq salır. Bəzən ailədə dəyişiklik, itki, gərginlik, köç, iqtisadi problem və ya sağlamlıq durumu uşaq davranışına birbaşa təsir edir. Məktəb-valideyn əməkdaşlığı məhz bu görünməyən tərəfi üzə çıxarır.

Bu baxımdan valideynlə işin dili çox önəmlidir. “Uşağınız problem yaradır” demək əlaqə yaratmır. “Biz bu davranışı müşahidə edirik, səbəbi birlikdə dəqiqləşdirək və uşağa necə kömək edə biləcəyimizi müəyyənləşdirək” demək isə əməkdaşlığa yol açır. Məktəb-valideyn əlaqəsinin gücü də məhz buradadır: o, ittihamı yox, dəstəyi təşkil edir.

Məktəbin inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsində valideynin rolu

Valideynin rolu yalnız öz övladı ilə bağlı məsələlərlə məhdudlaşmır. Valideyn məktəbin ümumi inkişafı ilə bağlı da dəyərli baxış daşıyır. Məktəb iqlimi, təhlükəsizlik hissi, məlumatlandırmanın keyfiyyəti, məktəbə bağlılıq, tədrisdənkənar fəaliyyətlərin faydası, uşağın məktəbə getmək istəyinin səviyyəsi, müəllimlə münasibət, məktəbin ailəyə açıq olub-olmaması kimi mövzularda valideyn baxışı məktəb üçün mühüm siqnal ola bilər.

Burada söhbət “valideyn nə dedi, onu etdik” məntiqindən getmir. Söhbət ondan gedir ki, məktəb öz inkişaf planını və daxili təhlilini yalnız öz müşahidəsi ilə qurmasın. Valideynin gördüyü bəzi məsələlər məktəb daxilindən görünməyə bilər. Məsələn, məktəb özünü nizamlı və məlumatlandırıcı hesab edir, amma valideynlər əksinə, məlumatın gec və anlaşılmaz gəldiyini düşünə bilər. Məktəb təhlükəsizlik qaydalarının işlədiyini zənn edir, amma valideyn uşağın məktəbdə özünü rahat hiss etmədiyini müşahidə edə bilər. Belə siqnallar inkişaf planlaşdırmasında çox qiymətlidir.

Məktəb rəhbərliyi inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirərkən valideyn sorğularına, məqsədli görüşlərə, ümumi rəy toplama mexanizmlərinə və valideyn məmnunluğu ilə bağlı məlumatlara yer ayırmalıdır. Bu, məktəbi zəiflətmir. Əksinə, məktəbin özünü daha real görməsinə kömək edir. Belə olduqda məktəb inkişaf planı kağız üzərində yox, real ehtiyaclar üzərində qurulur.

Məktəb-valideyn əməkdaşlığının əsas prinsipləri

Sağlam əməkdaşlıq öz-özünə yaranmır. Onu müəyyən prinsiplər üzərində qurmaq lazımdır.

Birinci prinsip aydınlıqdır. Məktəb valideynə konkret və anlaşıqlı məlumat verməlidir. Ümumi, qarışıq və emosional dil fayda vermir. Valideyn nə baş verdiyini, nəyin vacib olduğunu və ondan konkret nə gözlənildiyini aydın bilməlidir.

İkinci prinsip qarşılıqlı hörmətdir. Məktəb valideyni yalnız tapşırıq alan tərəf kimi görməməlidir. Valideyn də məktəbi yalnız cavab verməli qurum kimi görməməlidir. Hər iki tərəf uşağın rifahı və inkişafı üçün işlədiyini unutmamalıdır.

Üçüncü prinsip davamlılıqdır. Əlaqə yalnız böhran anlarında deyil, müsbət gediş zamanı da qurulmalıdır. Valideyn məktəbdən yalnız narahatlıq xəbəri almamalıdır. Uğur, irəliləyiş və müsbət dəyişiklik də paylaşılmalıdır.

Dördüncü prinsip məqsədyönlülükdür. Hər görüş, hər zəng, hər yazışma konkret məqsədə xidmət etməlidir. Əlaqənin məqsədi məlum deyilsə, o, formal xarakter alır.

Beşinci prinsip həll yönümlülükdür. Məktəb-valideyn münasibəti “kim günahkardır?” sualı üzərində qurulduqda gərginlik artır. “Nə edə bilərik ki, uşaq irəli getsin?” sualı üzərində qurulduqda isə real əməkdaşlıq yaranır.

Müəllim üçün metodiki nəticələr

Müəllim üçün məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi o deməkdir ki, o, valideynlə peşəkar, aydın və məqsədli ünsiyyət qura bilməlidir. Müəllim ümumi və etiketləyici ifadələrdən qaçmalıdır. “Uşağınız dərslərdə zəifdir” demək əvəzinə “uşağınız mətndən əsas fikri çıxarmaqda çətinlik çəkir”, “yazılı əsaslandırmada dayanır”, “dərsdə iştirak etmək istəyir, amma şifahi cavabda tərəddüd edir” demək daha doğrudur. Belə ünsiyyət valideynə real vəziyyəti başa düşməyə və evdə nə ilə bağlı dəstək verməli olduğunu görməyə kömək edir.

Müəllim təkcə problem haqqında yox, uşağın güclü tərəfi və irəliləyişi haqqında da danışmalıdır. Bu, etibarı artırır. Valideyn uşağın yalnız çatışmazlıqları ilə deyil, inkişaf edə bilən tərəfləri ilə də tanış olduqda əməkdaşlıq daha sağlam olur.

Müəllim üçün başqa vacib məsələ valideynin dediyini dinləməkdir. Valideynin müşahidəsi çox vaxt uşağın məktəbdə görünməyən tərəflərini açır. Bu məlumatı ciddiyə almaq müəllimin qərarını gücləndirir. Eyni zamanda müəllim peşəkar sərhədi qorumalıdır. Səmimiyyət vacibdir, amma pərakəndəlik yox. Həddən artıq şəxsi, emosional və nizamsız ünsiyyət uzunmüddətli əməkdaşlığı zəiflədir.

Məktəb rəhbərliyi üçün təşkilati nəticələr

Direktor və tədris üzrə direktor müavini üçün bu bənd məktəbdə valideynlə işin fərdi təşəbbüslərlə yox, ümumi sistemlə qurulmasını tələb edir. Məktəbdə valideynlərlə iş üçün aydın mexanizmlər olmalıdır: ümumi iclasın məqsədi, fərdi görüşlərin təşkili, problemli hallarda mərhələli məlumatlandırma, məqsədli sorğular, məktəb inkişafı ilə bağlı rəy toplama, kommunikasiya kanallarının seçimi və etikası.

Rəhbərlik eyni zamanda məktəbdə valideynlə ünsiyyət tonunu da tənzimləməlidir. Müəllimlər valideynlə kobud, ittihamedici və ya pərakəndə şəkildə danışırsa, bu fərdi problem deyil, məktəb mədəniyyəti problemidir. Məktəb rəhbərliyi ümumi prinsip formalaşdırmalıdır: aydınlıq, hörmət, həll yönümlülük və ardıcıllıq.

Məktəbin inkişaf məsələlərində valideyn baxışını toplamaq da təşkilati xəttə çevrilməlidir. Təhlükəsizlik, məktəb iqlimi, kommunikasiya, tədbirlərin faydası, uşağın məktəbə münasibəti, davamiyyət və məktəbə bağlılıq kimi mövzularda valideynlərin ümumi rəyi məktəbin özünü daha aydın görməsinə kömək edir. Rəhbərlik bu siqnalları nəzərə aldıqda idarəetmə daha canlı və real olur.

Situasiyalarla baxaq

Bir şagirdin nəticələri zəifləyib. Məktəb valideyni çağırıb yalnız “övladınız geri qalır” deyir. Bu, məlumat verməkdir, amma məqsədli əməkdaşlıq deyil. Başqa bir yanaşmada müəllim valideynə konkret deyir: “övladınız xüsusilə oxu anlama və yazılı əsaslandırmada çətinlik çəkir; məktəbdə əlavə nümunələrlə işləyirik, evdə də qısa mətn və əsas fikir tapşırıqları ilə dəstək verməyiniz faydalı olar.” Burada artıq əməkdaşlıq başlanır.

Başqa bir məktəbdə bütün il valideynlə əlaqə qurulmur. İlk zəif nəticədə valideyn çağırılır. Valideyndə haqlı olaraq müdafiə reaksiyası yaranır. O, məktəbin yalnız problem zamanı onu xatırladığını hiss edir. Bu, tənzimlənməmiş əlaqənin nümunəsidir. Sağlam əməkdaşlıq isə müsbət və mənfi halların hər ikisində ünsiyyətin davam etməsini tələb edir.

Bir uşaq davamlı gecikir. Məktəb yalnız xəbərdarlıq edir. Valideynlə məqsədli söhbətdə isə məlum olur ki, ailədə səhər rejimi qurulmayıb, nəqliyyat və nəzarət problemi var. Burada məktəb-valideyn əlaqəsi problemi dəqiqləşdirən və həll yolunu aydınlaşdıran mexanizmə çevrilir.

Başqa bir situasiyada şagird sinifdə əvvəlki fəallığını itirib. Müəllim bunu laqeydlik kimi düşünür. Valideynlə fərdi söhbətdə məlum olur ki, uşaq evdə emosional gərginlik yaşayır. Məktəb bu məlumatı nəzərə alaraq uşağa yanaşmanı dəyişir. Burada valideyn məktəbin işinə qarışmır; məktəbi uşağın vəziyyətini daha düzgün görməyə kömək edir.

Bir məktəb təhlükəsizlik, məktəb iqlimi və valideynlə kommunikasiya ilə bağlı sorğu keçirir. Valideynlər məlumatların gec çatdığını, bəzi hallarda görüşlərin formal olduğunu bildirirlər. Rəhbərlik bu rəyi nəzərə alaraq məlumatlandırma mexanizmini dəyişir. Bu, valideyn rolunun məktəbin inkişaf perspektivlərinə real təsir göstərməsinin nümunəsidir.

Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi ümumi təhsilin təşkilində əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu tələbə görə valideyn məktəb həyatında təsadüfi iştirak edən şəxs yox, təlim-tərbiyə prosesinin mühüm tərəfdaşı kimi görünməlidir. Onun rolu təhsil müəssisəsinin idarə edilməsində, təlim-tərbiyə ilə bağlı problemlərin aradan qaldırılmasında və məktəbin inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsində sistemli şəkildə təmin olunmalıdır.

Sağlam əməkdaşlıq o zaman yaranır ki, məktəb valideyni yalnız problem zamanı yox, inkişaf prosesində də tərəfdaş kimi qəbul edir, məlumatı aydın və faydalı verir, rəy alır, dinləyir və münasibəti ittiham dili ilə deyil, həll dili ilə qurur. Belə məktəbdə etibar artır, problemlər daha tez görünür, uşağa verilən dəstək güclənir və təhsil prosesi daha dayanıqlı olur. Məktəb-valideyn əlaqələrinin tənzimlənməsi buna görə sadəcə ünsiyyət məsələsi deyil; məktəbin təlim-tərbiyə keyfiyyətini daşıyan əsas dayaqlardan biridir.