Dərs cədvəllərini hazırlayarkən nəyə diqqət etməli ? Müshibə sualları

   Məktəbdə dərs cədvəli necə hazırlanmalıdır?

Giriş

Məktəbin tədris planı nə qədər düzgün və əsaslandırılmış olsa da, peşəkar hazırlanmış dərs cədvəli olmadan onun tələblərini gündəlik tədris prosesində tam həyata keçirmək mümkün deyil. Çünki tədris planı hansı fənnin həftədə neçə saat keçirilməli olduğunu müəyyənləşdirir, dərs cədvəli isə həmin saatların real məktəb şəraitində necə, nə vaxt və hansı ardıcıllıqla təşkil ediləcəyini göstərir. Bu baxımdan dərs cədvəli tədris planı ilə məktəbin gündəlik fəaliyyəti arasında əlaqə yaradan əsas idarəetmə vasitələrindən biridir.

Dərs cədvəli yalnız həftənin günlərini, dərs saatlarını, sinifləri, fənləri və müəllimləri göstərən texniki siyahı deyil. O, məktəbin zaman və fəaliyyət xəritəsidir. Bu xəritə üzərində şagirdin gündəlik təlim yükü, fənlərin ardıcıllığı, müəllimlərin dərs bölgüsü, növbələr, qruplar, məktəblərarası keçidlər və mövcud resurslardan istifadə uzlaşdırılır. Cədvəldəki hər bir yerləşdirmə konkret hüquqi, pedaqoji və təşkilati qərar hesab edilməlidir. Səhv hazırlanmış dərs cədvəli tədris prosesində ilk günlərdən problemlər yaradır. Müəllimin eyni saatda iki müxtəlif sinfə yerləşdirilməsi, şagirdin gündəlik yükünün həddən artıq artırılması, yüksək əqli gərginlik və davamlı diqqət tələb edən dərslərin ardıcıl verilməsi, qruplara bölünən siniflərdə müəllim çatışmazlığı və xüsusi məkanların eyni vaxtda bir neçə sinfə ayrılması belə problemlərə nümunədir. Bəzən cədvəl kağız üzərində toqquşmasız görünür, lakin müəllimin başqa məktəbdən gəlməsi üçün real vaxt ayrılmadığına, növbələrarası keçid və ya məkan imkanları nəzərə alınmadığına görə praktikada icra edilə bilmir.

Düzgün hazırlanmış dərs cədvəli isə tədris prosesinin sabitliyini artırır, müəllim və şagirdlər üçün əvvəlcədən aydın iş rejimi yaradır, məktəbin mövcud imkanlarından daha səmərəli istifadə edilməsinə şərait yaradır və tədris ili ərzində zəruri olmayan dəyişikliklərin sayını azaldır. Belə cədvəlin məqsədi bütün müəllimlərin şəxsi arzularını eyni dərəcədə təmin etmək deyil. Əsas məqsəd hüquqi tələbləri, şagirdin sağlamlığını, yaş xüsusiyyətlərini və öyrənmə ehtiyaclarını məktəbin real imkanları ilə mümkün qədər düzgün uzlaşdırmaqdır. Peşəkar dərs cədvəli üç əsas meyara cavab verməlidir: hüquqi uyğunluq, pedaqoji məqsədəuyğunluq və təşkilati icraolunma. Hüquqi uyğunluq cədvəlin cari tədris planına, tədris rejimi və sanitariya-gigiyena tələblərinə, gündəlik və həftəlik dərs yükünə, növbə qaydalarına, müəllimlərin təsdiq edilmiş dərs bölgüsünə və digər məcburi normalara uyğun hazırlanmasını nəzərdə tutur. Pedaqoji məqsədəuyğunluq fənlərin şagirdlərin yaşına, diqqət davamlılığına, əqli və fiziki gərginliyinə, eləcə də öyrənmə fəaliyyətinin xarakterinə uyğun yerləşdirilməsini tələb edir. Təşkilati icraolunma isə hazırlanmış cədvəlin müəllim, sinif, vaxt, növbə və xüsusi məkan imkanları baxımından məktəbdə faktiki tətbiq edilə bilməsini ifadə edir. Bu üç meyar bir-birini əvəz etmir və onlardan heç biri ayrıca götürüldükdə keyfiyyətli cədvəl üçün kifayət etmir. Hüquqi baxımdan düzgün görünən cədvəl şagird üçün yorucu, pedaqoji baxımdan münasib variant isə müəllim və ya məkan çatışmazlığına görə icraolunmaz ola bilər. Müəllim üçün rahat qurulmuş cədvəl də sinfin gündəlik yükünü və növbə tələblərini poza bilər. Buna görə cədvəldə hər bir saat yerləşdirilərkən üç suala cavab verilməlidir: bu qərar normativ sənədlərə uyğundurmu, şagirdin öyrənməsi baxımından məqsədəuyğundurmu və məktəbin real şəraitində icra edilə bilərmi?

Azərbaycan məktəblərinin əksəriyyətində əsas işçi cədvəl siniflər və müəllimlər üzrə qurulur. Sinif cədvəli hər bir sinfin həftəlik və gündəlik dərs yükünü, fənlərin günlər üzrə paylanmasını və ardıcıllığını görməyə imkan verir. Müəllim cədvəli isə müəllimin eyni vaxtda iki müxtəlif sinfə yerləşdirilməsinin, təsdiq edilmiş iş rejimindən kənar saatların və məktəblərarası keçid üçün vaxt çatışmazlığının qarşısını almağa xidmət edir. Sinif və müəllim cədvəlləri ayrı görünüşlərdə hazırlansa da, onlar vahid məlumat bazası və qarşılıqlı yoxlama əsasında qurulmalıdır.

Kabinetlər üzrə ayrıca cədvəlin hazırlanması bütün Azərbaycan məktəblərinə aid ümumi və məcburi model deyil. Bir çox məktəbdə siniflər əsasən sabit otaqlarda yerləşir və ümumi otaqlar üzrə ayrıca kabinet cədvəlinə ehtiyac yaranmır. Bu səbəbdən bütün məktəblərdən hər bir otaq üzrə ayrıca cədvəl tələb etmək real məktəb şəraitinə uyğun yanaşma olmazdı. Lakin xüsusi məkan tələb olunan dərslərdə əlavə yoxlama aparılması zəruridir. İnformatika kabineti, fizika, kimya və biologiya laboratoriyaları, idman zalı, texnologiya emalatxanası və digər xüsusi təyinatlı məkanlar eyni saatda bir neçə sinfə verilə bilməz. Belə dərslərdə yalnız müəllim və sinif uyğunluğu deyil, məkanın həmin saatda əlçatan olması, avadanlıq təminatı və təhlükəsizlik tələbləri də nəzərə alınmalıdır. Məktəbdə bütün otaqlar üzrə kabinet cədvəli aparılmasa belə, eyni xüsusi məkandan bir neçə sinif istifadə edirsə, həmin məkan üzrə ayrıca istifadə cədvəlinin hazırlanması məqsədəuyğundur.

Dərs cədvəlinin hazırlanması yalnız elektron proqramda boş xanaların doldurulması ilə məhdudlaşmır. Proqram sinif, müəllim və məkan toqquşmalarını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər, lakin daxil edilməmiş hüquqi tələbi, müəllimin başqa məktəbə real gediş vaxtını, şagirdin xüsusi ehtiyacını və ya illik tədris planının qeydini özü müəyyən edə bilməz. Buna görə proqramın hazırladığı nəticə mütləq peşəkar insan yoxlamasından keçirilməlidir. Bu prosesdə direktor məktəbdə tədris rejiminin qanunauyğun və təhlükəsiz təşkilinə ümumi rəhbərlik edir, tədris işləri üzrə direktor müavini isə cədvəlin hazırlanmasını, qarşılıqlı yoxlanmasını və gündəlik tətbiqini əlaqələndirir. Metodbirləşmə rəhbərləri fənlərin metodiki xüsusiyyətləri, laboratoriya və praktik işlərin yerləşdirilməsi, qoşa dərslərin məqsədəuyğunluğu və qiymətləndirmə yükünün tarazlaşdırılması barədə əsaslandırılmış rəy verə bilərlər. Müəllimlər isə dərs yükü, başqa iş yeri və sənədləşdirilmiş iş rejimi haqqında düzgün məlumat təqdim etməli, real toqquşmaları vaxtında bildirməlidirlər.

Dərs cədvəlinin keyfiyyəti onun bütün tərəfləri eyni dərəcədə razı salması ilə deyil, hüquqi tələblərə uyğunluğu, şagirdin sağlamlığı və öyrənməsi üçün əlverişli olması, müəllim əməyini düzgün təşkil etməsi və məktəbin mövcud şəraitində işlək qalması ilə qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma tətbiq edildikdə dərs cədvəli formal siyahı deyil, məktəbin tədris keyfiyyətini və gündəlik fəaliyyət sabitliyini təmin edən idarəetmə sənədinə çevrilir. Məqalənin sonrakı bölmələrində dərs cədvəlinin hüquqi əsasları, ciddi və yumşaq məhdudiyyətlər, hazırlanma ardıcıllığı, fənlərin pedaqoji baxımdan yerləşdirilməsi, direktor və tədris işləri üzrə direktor müavininin məsuliyyəti, metodbirləşmə rəhbərinin metodiki rolu, müəllim olmadıqda əvəzetmələr, müvəqqəti cədvəl, dərsdənkənar məşğələlər, dərnəklər, fərdi təhsil, evdə təhsil və inklüziv siniflər üzrə xüsusi tələblər praktik məktəbşünaslıq baxımından izah olunur.

1. Dərs cədvəlinin hüquqi və təşkilati əsasları. Dərs cədvəli yalnız tədris planına və ya məktəbdə illərdir tətbiq olunan qaydaya əsasən hazırlanmır. Bunun üçün bir neçə sənəd birlikdə nəzərə alınmalıdır. Çünki tədris planı fənlərin həftəlik saatını göstərir, növbə, gündəlik yük, tənəffüs, dərnək, əvəzetmə və xüsusi təhsil məsələləri isə başqa sənədlərlə tənzimlənir.

Əsas sənədləri dörd qrupa ayırmaq olar:

1.    “Təhsil haqqında” və “Ümumi təhsil haqqında” qanunlar, Nazirlər Kabinetinin qərarları;

2.    cari tədris ilinin tədris planı və ona dair qeydlər;

3.    dərsdənkənar məşğələ, dərnək, əvəzetmə, fərdi, evdə və inklüziv təhsillə bağlı qaydalar;

4.    müəllimlərin dərs bölgüsü, iş rejimi, növbələr və digər məktəbdaxili təşkilati sənədlər.

Nazirlər Kabinetinin 171 nömrəli qərarı dərs cədvəli üçün əsas sənədlərdən biridir. Burada gündəlik dərs sayı, dərsin müddəti, tənəffüslər, növbələr və həftəlik yük haqqında tələblər verilir. Məktəb bu tələbləri sadə tövsiyə kimi deyil, əməl edilməli hüquqi çərçivə kimi qəbul etməlidir. Cari tədris planı hər sinif üzrə fənləri və həftəlik saatları müəyyən edir. Lakin yalnız planın əsas cədvəlinə baxmaq kifayət deyil. Plana dair qeydlərdə qruplara bölünmə, müəllim və kabinet təminatı, xüsusi kurslar və dərsdənkənar saatlarla bağlı vacib şərtlər göstərilə bilər. Buna görə məktəb hər il məhz cari tədris planını və onun bütün qeydlərini yoxlamalıdır. Keçən ilin planını və ya məktəbdə formalaşmış köhnə qaydanı avtomatik tətbiq etmək olmaz.

Dərnəklər, dərsdənkənar məşğələlər, əvəzetmələr, fərdi, evdə və inklüziv təhsil ayrıca qaydalarla təşkil olunur. Bu fəaliyyətlər əsas cədvəldən ayrı göstərilsə də, müəllimin iş vaxtına, şagirdin ümumi yükünə və məktəbin məkan imkanlarına təsir edir. Buna görə onlar ümumi planlaşdırmadan kənarda saxlanılmamalıdır. Məktəbdaxili sənədlər cədvəlin necə icra olunacağını rəsmiləşdirir. Müəllimin dərs yükü, başqa məktəbdə işləməsi, iş günləri və növbələr barədə məlumat əvvəlcədən dəqiqləşdirilməlidir. Direktor əmri yeni hüquqi norma yaratmır. O, mövcud tələblərin məktəbdə necə yerinə yetiriləcəyini və cədvəlin hansı tarixdən qüvvəyə minəcəyini müəyyən edir. Direktor əmri ilə tədris planındakı saatı və ya məcburi rejim tələbini dəyişmək olmaz.

ARTİ-nin metodik materialları, “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin yazıları, məktəbşünaslıq məqalələri və xarici təcrübə cədvəli daha düzgün qurmağa kömək edə bilər. Lakin bu mənbələr hüquqi norma deyil. Rusdilli və digər xarici mənbələrdəki fənn çətinliyi şkalaları da yalnız metodiki müqayisə üçün istifadə oluna bilər.

Elektron proqram cədvəli hazırlamağı asanlaşdırır, amma hüquqi qərar vermir. Proqramın “toqquşma yoxdur” nəticəsi cədvəlin bütün tələblərə uyğun olduğunu göstərmir. Son yoxlama məktəb rəhbərliyi tərəfindən aparılmalıdır.

Sənədlər arasında uyğunsuzluq və ya aydın olmayan tələb yarandıqda məktəb özü üçün daha rahat variantı seçməməlidir. Məsələ konkret bənd, sinif və saatlar göstərilməklə sənədləşdirilməli, tabelik üzrə təhsili idarəetmə orqanından yazılı izah alınmalıdır. Əsas qayda sadədir: əvvəl məcburi hüquqi tələblər yerinə yetirilir, sonra həmin çərçivədə məktəb üçün ən uyğun cədvəl seçilir. Müəllimin arzusu, valideynin istəyi, köhnə məktəb vərdişi və ya proqramın avtomatik nəticəsi məcburi normanı dəyişə bilməz.

2. Məcburi tədris rejimi göstəriciləri. Dərs cədvəli hazırlanarkən Nazirlər Kabinetinin 171 nömrəli qərarında göstərilən tədris rejimi tələbləri nəzərə alınmalıdır. Bu tələblər tövsiyə deyil, məktəbin əməl etməli olduğu əsas göstəricilərdir.

Qərara əsasən:

• I sinifdə gündə ən çox 4 dərs keçirilməlidir;

• ibtidai siniflərdə gündəlik dərs sayı, I sinfə aid xüsusi tələb nəzərə alınmaqla, 5-dən çox olmamalıdır;

• V–XI siniflərdə gündəlik dərs sayı sinif səviyyəsinə görə 6–7 həddində müəyyən edilir;

• çoxnövbəli məktəblərdə I, V və buraxılış sinifləri birinci növbədə oxumalıdır;

• dərslərin saat 8:00-da başlanması məqsədəuyğun hesab edilir;

• adi tənəffüslər 5–10 dəqiqə olmalıdır;

• ikinci və ya üçüncü dərsdən sonra 10–30 dəqiqəlik böyük tənəffüs verilə bilər;

• bir böyük tənəffüs əvəzinə iki 20 dəqiqəlik tənəffüs təşkil etmək mümkündür;

• müəyyən şəraitdə 45 dəqiqəyədək dinamik fasilə təşkil oluna bilər.

Dərslərin saat 8:00-da başlanması sənəddə məqsədəuyğun sayılır. Bu, bütün məktəblərin dərsə mütləq eyni saatda başlaması demək deyil. Məktəb başlanma vaxtını müəyyən edərkən növbələri, şagirdlərin məktəbə gəlmə imkanlarını və ikinci növbənin nə vaxt bitəcəyini nəzərə almalıdır. Qəbul edilən vaxt məktəbin bütün rəsmi cədvəllərində eyni göstərilməlidir.

Dərsin müddəti də məktəbin öz istəyi ilə dəyişdirilə bilməz. Qərarda I sinifdə dərsin “45 dəqiqədən az olmaması”, II–IV siniflərdə 45 dəqiqə, V–XI siniflərdə isə 45 dəqiqədən çox olmaması göstərilir. I siniflə bağlı ifadə tətbiq sualı yaradır. Məktəb bu ifadəyə əsaslanaraq I sinif dərslərini öz təşəbbüsü ilə uzatmamalıdır. Zərurət yaranarsa, tabelik üzrə təhsili idarəetmə orqanından yazılı izah alınmalıdır.

Tənəffüs dərslər arasındakı boş vaxt deyil. O, şagirdin istirahəti, hərəkəti, qidalanması və növbəti dərsə hazırlaşması üçün nəzərdə tutulur. Buna görə vaxt çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün tənəffüsləri normadan artıq qısaltmaq olmaz. Məktəb tənəffüsləri müəyyən edərkən şagird sayını, yeməkxananın imkanlarını və dəhlizlərdə təhlükəsiz hərəkəti də nəzərə almalıdır.

Hər sinfin həftəlik yükü ayrıca hesablanmalıdır. Tədris planında nəzərdə tutulan bütün saatlar cədvəldə yerləşdirilməli, plana aid olmayan əlavə məcburi dərs daxil edilməməlidir. Cari tədris planının qeydlərinə əsasən şagird yükünə daxil edilən kurs və məşğələlər də ümumi hesablamada nəzərə alınmalıdır.

Həftəlik saatların cəminin plana uyğun olması kifayət etmir. Həmin saatlar günlər üzrə bölünərkən gündəlik dərs hədləri də qorunmalıdır. Bir neçə günün həddən artıq yüklənməsi, digər günlərin isə süni şəkildə yüngülləşdirilməsi düzgün deyil.

Cədvəl təsdiqə təqdim olunmazdan əvvəl tədris işləri üzrə direktor müavini hər sinif üzrə gündəlik dərs sayını, həftəlik saatları, növbəni, dərs müddətlərini və tənəffüsləri yoxlamalıdır. Bu göstəricilərdən biri normaya uyğun deyilsə, cədvəl qüvvəyə minməzdən əvvəl düzəliş edilməlidir.

3. Cədvəl üçün ilkin məlumat paketi

Dərs cədvəlinin hazırlanmasına boş şablondan deyil, dəqiq və təsdiqlənmiş məlumatlardan başlanmalıdır. İlkin məlumatlar tam olmadıqda cədvəl sonradan tez-tez dəyişir, müəllimlərin dərsləri üst-üstə düşür və sənədlərdə uyğunsuzluq yaranır.

İlkin məlumat paketinə bunlar daxil edilməlidir:

• cari tədris planı və ona dair qeydlər;

• şagird sayı, sinif komplektləri, tədris dili və növbələr;

• azkomplektli və birləşdirilmiş siniflər haqqında məlumat;

• hər müəllimin təsdiq edilmiş dərs yükü;

• əvəzçilik, natamam iş vaxtı və başqa məktəbdə işləmə barədə məlumat;

• qruplara bölünəcək siniflər və hər qrup üzrə müəllim;

• informatika kabineti, laboratoriya, idman zalı və digər xüsusi məkanların imkanları;

• fərdi, evdə və inklüziv təhsillə bağlı təsdiq edilmiş sənədlər;

• dərsdənkənar məşğələlər, dərnəklər və cədvələ daxil edilməli xüsusi kurslar;

• iş həftəsi, növbələrin vaxtı, tənəffüslər və şagirdlərin təhlükəsiz hərəkəti.

Müəllimin dərs yükü yalnız şifahi məlumata əsasən cədvələ daxil edilməməlidir. Başqa məktəbdə işləyən müəllimin iş günləri və məktəblərarası gediş vaxtı əvvəlcədən dəqiqləşdirilməlidir. Qruplara bölünən dərsdə isə hər iki müəllimin eyni saatda işləyə bilməsi yoxlanmalıdır. Xüsusi məkan tələb olunan dərslər üçün məktəbin real imkanları nəzərə alınmalıdır. Məsələn, eyni idman zalını və ya informatika kabinetini bir saatda iki sinfə vermək olmaz. Lakin bütün otaqlar üzrə ayrıca kabinet cədvəli olmayan məktəbdə əlavə sənədləşmə yaratmağa da ehtiyac yoxdur.

İlkin məlumatların hər biri məsul şəxs və tarix göstərilməklə təsdiqlənməlidir. Şifahi razılaşmaya əsasən dərs yükü, qrup bölgüsü və ya xüsusi təhsil saatı yerləşdirmək sonradan cədvəl, jurnal, əmr və əmək uçotu arasında ziddiyyət yarada bilər. Sadə qayda budur: məlumatlar tam yoxlanılmadan dərs cədvəlinin yekunlaşdırılmasına başlamaq olmaz. Düzgün ilkin məlumat paketi cədvəlin sabit və işlək olmasının əsas şərtidir.

  4. Ciddi və yumşaq məhdudiyyətlər

Dərs cədvəli hazırlanarkən tələbləri ciddi və yumşaq məhdudiyyətlərə ayırmaq işi asanlaşdırır. Bu bölgü hansı tələbin mütləq, hansının isə imkan daxilində nəzərə alınmalı olduğunu göstərir.

Ciddi məhdudiyyət pozularsa, cədvəl hüquqi və ya təşkilati baxımdan işlək olmur. Ciddi məhdudiyyətlərə bunlar daxildir:

• sinfin eyni saatda iki müxtəlif dərsdə göstərilməməsi;

• müəllimin eyni vaxtda iki sinfə yerləşdirilməməsi;

• gündəlik və həftəlik dərs yükünün aşılmaması;

• növbə tələblərinin qorunması;

• müəllimin təsdiq edilmiş dərs yükünün və iş rejiminin nəzərə alınması;

• qruplara bölünən dərsdə hər iki müəllimin eyni vaxtda hazır olması;

• xüsusi məkan tələb olunan dərs üçün həmin məkanın boş olması;

• müəllimin məktəblərarası gedişi üçün real vaxt ayrılması.

Məsələn, iki məktəbdə işləyən müəllimin dərsləri kağız üzərində üst-üstə düşməyə bilər. Lakin müəllimə bir məktəbdən digərinə çatmaq üçün vaxt verilmirsə, həmin cədvəl faktiki olaraq icra edilə bilməz. Xüsusi məkan məsələsi də yalnız zərurət olduqda ciddi məhdudiyyət sayılır. İnformatika kabineti, laboratoriya, emalatxana və ya idman zalı tələb olunan dərsdə məkanın uyğunluğu yoxlanmalıdır. Adi sinif otaqları üzrə isə bütün məktəblər üçün ayrıca kabinet cədvəli hazırlamaq məcburi deyil.

Yumşaq məhdudiyyət pozulduqda dərsi keçirmək mümkündür, lakin cədvəlin keyfiyyəti aşağı düşə bilər. Bunlara aşağıdakılar aiddir:

• yüksək diqqət tələb edən dərslərin münasib saatlarda yerləşdirilməsi;

• eyni tipli dərslərin ardıcıl verilməsinin azaldılması;

• şagird yükünün həftə üzrə taraz paylanması;

• müəllimin dərslərinin mümkün qədər toplu günlərdə verilməsi;

• müəllimlərin çoxsaylı “pəncərələrinin” azaldılması.

Məsələn, müəllimin dərslərinin bir neçə günə toplanması onun işini rahatlaşdıra bilər. Lakin bu rahatlıq naminə sinfin gündəlik yükünü artırmaq və ya hüquqi tələbi pozmaq olmaz. Əsas qayda sadədir: əvvəl ciddi məhdudiyyətlər təmin edilir, sonra yumşaq məhdudiyyətlər nəzərə alınır. Başqa sözlə, əvvəl cədvəlin qanuni və işlək əsası qurulur, sonra mümkün variantlar arasından pedaqoji və təşkilati baxımdan daha yaxşısı seçilir.

5. Dərs cədvəlinin hazırlanma ardıcıllığı. Dərs cədvəli təsadüfi qaydada deyil, mərhələlərlə hazırlanmalıdır. Hər mərhələ tamamlandıqdan sonra növbəti mərhələyə keçmək sonradan yaranacaq dəyişiklikləri azaldır.

5.1. Əsas tələbləri toplamaq. Əvvəl hər sinif üzrə həftəlik saat, gündəlik dərs həddi, növbə, qrup bölgüsü və xüsusi qeydlər bir nəzarət cədvəlində toplanmalıdır. Tədris planındakı “dərs cədvəlinə daxil edilməklə”, “dərsdənkənar”, “qrup şəklində” və “praktik məşğələ” kimi qeydlər ayrıca işarələnməlidir. Beləliklə, heç bir tələb nəzərdən qaçmır.

5.2. Çətin yerləşən dərslərdən başlamaq. Əvvəl yerləşdirilməsi çətin olan dərslər cədvələ salınmalıdır. Bunlara bir neçə məktəbdə çalışan müəllimlərin dərsləri, qruplara bölünən siniflər, az sayda mütəxəssisin tədris etdiyi fənlər, evdə və fərdi təhsil saatları daxildir. İdman zalı, laboratoriya, informatika kabineti və emalatxanadan asılı dərslər də əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır. Bu saatları sona saxlamaq bütün cədvəlin yenidən qurulmasına səbəb ola bilər.

5.3. Sinif cədvəlini qurmaq. Azərbaycan məktəblərində cədvəl, əsasən, siniflər üzrə qurulur. Hər sinfin həftəlik saatları günlər üzrə bölünür, gündəlik dərs həddi, növbə və fənlərin ardıcıllığı yoxlanılır. Bir günə yalnız neçə dərsin düşməsi deyil, həmin dərslərin yaratdığı ümumi yük də nəzərə alınmalıdır. Yüksək diqqət və çoxlu yazı işi tələb edən fənnlərin eyni günə həddən artıq yığılması məqsədəuyğun deyil.

5.4. Müəllim cədvəlini yoxlamaq.Sinif cədvəli qurulduqca müəllimlər üzrə də yoxlama aparılmalıdır. Müəllim eyni saatda iki sinfə yerləşdirilə bilməz. Başqa məktəbdə çalışan müəllimin iş günləri və məktəblərarası gediş vaxtı da nəzərə alınmalıdır. Müəllimin dərslərinin gün ərzində həddən artıq parçalanması imkan daxilində azaldılmalıdır.

5.5. Xüsusi məkanları yoxlamaq. Bütün otaqlar üzrə ayrıca kabinet cədvəli hazırlamaq hər məktəb üçün vacib deyil. Lakin xüsusi məkan tələb olunan dərslər ayrıca yoxlanmalıdır. İnformatika kabineti, laboratoriya, emalatxana və idman zalı eyni saatda iki sinfə verilə bilməz. Cari tədris planında praktik məşğələ üçün xüsusi kabinet tələb edilirsə, bu şərt mütləq nəzərə alınmalıdır.

5.6. Üç istiqamətdə yekun yoxlama aparmaq Hazır cədvəl ən azı sinif və müəllim üzrə yoxlanmalıdır. Xüsusi məkanlardan istifadə edən məktəbdə məkan üzrə də əlavə yoxlama aparılmalıdır.

Yoxlamadan sonra aşağıdakı uyğunsuzluqlar qalmamalıdır:

• sinfin eyni saatda iki dərsdə göstərilməsi;

• müəllimin eyni vaxtda iki sinfə yerləşdirilməsi;

• xüsusi məkanın eyni saatda iki fəaliyyətə verilməsi;

• tədris planındakı saatla cədvəldəki saatın uyğun gəlməməsi;

• qruplara bölünən dərsdə qruplardan birinin müəllimsiz qalması.

5.7. İlk həftəni izləmək və düzəliş etmək

Cədvəlin ilk tətbiq həftəsində onun məktəb şəraitində necə işlədiyi izlənməlidir. Müəllimin başqa məktəbdən vaxtında çatması, növbələrarası keçid, qidalanma, şagird axını və xüsusi məkanlardan istifadə yoxlanmalıdır.

Problem aşkar edilərsə, səbəb qeyd olunmalı və cədvəlin yeni versiyasında düzəliş edilməlidir. Köhnə və yeni cədvəllər qarışdırılmamalı, bütün müəllim və siniflərə eyni rəsmi versiya çatdırılmalıdır. Sınaq müddəti hüquqi tələblərin dayandırılması demək deyil. Cədvəl ilk gündən məcburi normalara uyğun olmalıdır; ilk həftə yalnız onun praktik işləkliyini yoxlamağa xidmət edir.

6. Pedaqoji baxımdan fənlərin yerləşdirilməsi

Azərbaycan üzrə bütün fənləri dəyişməz ballarla sıralayan müasir və hamı üçün məcburi vahid çətinlik şkalası yoxdur. Buna görə məktəb rusdilli və digər xarici mənbələrdəki cədvəlləri hazır norma kimi köçürməməlidir. Metodiki qərar şagirdin yaşına, fənnin həmin günkü fəaliyyət tipinə, məktəbin növbəsinə, ardıcıl dərslərə və müəllimlərin müşahidəsinə əsaslanmalıdır.

Yüksək əqli gərginlik və davamlı diqqət tələb edən fənn və fəaliyyətləri, imkan daxilində, şagirdin daha işlək olduğu saatlara yerləşdirmək məqsədəuyğundur. Eyni gündə bir neçə yazı, hesablama və ya uzunmüddətli konsentrasiya tələb edən dərsin ardıcıl yığılması azaldılmalıdır. Fiziki fəallıq, yaradıcılıq və praktik fəaliyyətlər yalnız “yüngül fənn” kimi boşluq doldurmaq üçün istifadə edilməməli, onların da təhlükəsizlik, hazırlıq və məkan tələbləri nəzərə alınmalıdır.

Qoşa dərs avtomatik olaraq həm yaxşı, həm də pis hesab edilə bilməz. Laboratoriya, layihə, emalatxana işi və davamlı praktik fəaliyyət üçün qoşa saat məqsədəuyğun ola bilər. Lakin yaş xüsusiyyəti, sanitariya rejimi, müəllimin metodik planı və cari sənədlərin tələbi nəzərə alınmadan bütün fənlər üzrə qoşa dərslərin çoxaldılması yorğunluğu artırır.

Birinci və sonuncu dərslər yalnız müəllim rahatlığına görə eyni fənnə verilməməlidir. Bir neçə məktəbdə çalışan müəllim üçün dərslərin müəyyən günlərdə toplanması məntiqli yumşaq məhdudiyyətdir, ancaq bu rahatlıq sinfin gündəlik yükünü və ciddi tələbləri poza bilməz.

7. Azərbaycan məktəblərinin real vəziyyətləri

İkinövbəli şəhər məktəbi. Belə məktəbdə əsas məsələ təkcə fənn bölgüsü deyil, sinif otaqlarının növbələr arasında boşalması, dəhliz və giriş-çıxış axını, qidalanma və təmizlik vaxtıdır. I, V və buraxılış siniflərinin birinci növbədə təşkili tələbi ilkin yerləşdirmədə əsas götürülməlidir. İkinci növbənin həddən artıq gec bitməsinə səbəb olan fasilə və əlavə məşğələ qərarları ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Kənd məktəbi və bir neçə məktəbdə çalışan müəllim. Müəllimin kağız üzərində boş saatı olması onun növbəti məktəbdə həmin dəqiqə dərsə başlaya bilməsi demək deyil. Yolun məsafəsi, nəqliyyatın real vaxtı və qış şəraiti nəzərə alınmalıdır. Məktəblər arasında şifahi razılaşma əvəzinə iş günlərinin və keçid vaxtlarının əvvəlcədən yazılı uzlaşdırılması daha təhlükəsizdir.

Azkomplektli və birləşdirilmiş sinif. Birləşdirilmiş sinifdə müəllimin eyni vaxtda müxtəlif sinif səviyyələri ilə işləməsi xüsusi metodik plan tələb edir. Cədvəl yalnız hər sinfin ayrıca saat cəmini göstərməklə kifayətlənməməli, bir müəllimin paralel idarə edə biləcəyi fəaliyyətləri və birbaşa təlim vaxtını real şəkildə bölməlidir. Tədris planının azkomplektli məktəblə bağlı cari qeydləri ayrıca yoxlanmalıdır.

Müxtəlif tədris dilləri olan məktəb. Azərbaycan və digər dillərdə bölmələri olan məktəbdə eyni ixtisas müəlliminin bölmələr üzrə yükü, dərslik-proqram uyğunluğu və qrupların təşkili əvvəlcədən xəritələnməlidir. Tədris dilinə uyğun müəllim çatışmazlığı cədvəldə gizlədilə bilməz; problem rəhbərlik səviyyəsində sənədləşdirilməli və həll üçün aidiyyəti orqana təqdim olunmalıdır.

Bir idman zalı və ya laboratoriyası olan məktəb. Xüsusi məkan üçün ayrıca istifadə cədvəli hazırlanması faydalıdır. Açıq havada keçirilə bilən idman məşğələsi üçün ehtiyat plan nəzərdə tutula bilər, lakin hava və təhlükəsizlik şərtləri qiymətləndirilməlidir. Laboratoriya işi adi sinif otağında yalnız proqram, avadanlıq və təhlükəsizlik tələbləri buna imkan verirsə təşkil oluna bilər.

8. Məsuliyyət bölgüsü

Direktor. Direktor məktəbin ümumi idarə olunmasına, tədris rejiminin qanunauyğun və təhlükəsiz təşkilinə cavabdehdir. Cədvəl direktorun təşkilati təsdiqi ilə məktəbdə qüvvəyə mindirilir. Direktor ilkin məlumatların doğruluğunu, müəllim yükünün əmrlərlə uyğunluğunu, növbələri və mübahisəli hallarda yazılı qərarın olmasını təmin etməlidir. Əsas dərs cədvəlinin məhz Pedaqoji Şurada təsdiqini bütün məktəblər üçün tələb edən birbaşa universal norma göstərilmədiyi halda belə bir prosedur məcburi qayda kimi təqdim edilməməlidir.

Tədris işləri üzrə direktor müavini. Müavin cədvəlin əsas hazırlayıcısı və gündəlik koordinatorudur. O, tədris planını saatlara çevirir, sinif və müəllim cədvəllərini uzlaşdırır, qrupları, əvəzetmələri və xüsusi təhsil formalarını əlaqələndirir, buraxılmış dərslərin uçotunu aparır və dəyişikliklərin jurnallarda düzgün əksini nəzarətdə saxlayır. Bu iş sadəcə proqramda məlumat daxil etmək deyil; ziddiyyətləri əvvəlcədən görmək və rəhbərliyə əsaslandırılmış variant təqdim etməkdir.

Metodbirləşmə rəhbəri. Metodbirləşmə rəhbəri fənnin metodiki xüsusiyyətləri, qoşa dərsin məqsədəuyğunluğu, laboratoriya və praktik işlərin ardıcıllığı, qiymətləndirmə yükünün eyni günlərdə yığılmaması barədə rəy verə bilər. O, fənn müəllimlərindən əsaslandırılmış təklifləri toplayıb müavinə təqdim etməli, cədvəl tətbiq ediləndən sonra yaranan metodiki çətinlikləri ümumiləşdirməlidir. Lakin metodbirləşmə rəhbərinin əsas dərs cədvəlini təkbaşına təsdiq etmək, dəyişmək və ya müəllimə üstün saat tələb etmək səlahiyyəti yoxdur. Dərsdənkənar proqramın müzakirə edildiyi “metodiki şura” anlayışı da avtomatik olaraq bir metodbirləşmə rəhbəri ilə eyniləşdirilməməlidir.

Müəllim. Müəllim dərs yükü, başqa iş yeri və qanuni iş rejimi barədə dəqiq məlumat verməli, cədvəldəki real toqquşmanı vaxtında bildirməlidir. Şəxsi rahatlıqla bağlı arzu təqdim etmək mümkündür, amma bu arzu hüquqi və pedaqoji tələbdən üstün deyil. Müəllim təsdiq olunmuş cədvələ əməl etməli, əvəzetmə və dəyişiklik barədə yalnız rəsmi məlumat əsasında hərəkət etməlidir.

9. Qruplara bölünən dərslər

Qruplara bölünmə hər il tədris planına dair qeydlər əsasında yoxlanmalıdır. Məsələn, 2025-2026-cı il qeydlərində müəyyən fənlər üzrə sinifdə 20 və daha çox şagirdin olması ilə yanaşı, uyğun maddi-texniki baza və ixtisaslı müəllimlərin mövcudluğu şərt kimi göstərilib. Bu rəqəm və fənn siyahısı gələcək illərə avtomatik köçürülməməlidir.

Sinif iki qrupa bölünürsə, hər iki müəllim eyni saatda işləyə bilməlidir. Bir qrupu cədvəldə göstərib digər qrupun müəllimini sonradan tapmaq qanuni və təşkilati planlaşdırma sayılmır. İnformatika kimi fənlərdə cari ilin qeydində praktik məşğələnin kabinetlə şərtləndirilməsi mümkündür; belə halda avadanlıq və kabinet yoxdursa məktəb bunu cədvəldə formal olaraq “praktik dərs” kimi göstərməklə problemi həll etmiş sayılmır.

10. Müəllim olmadıqda əvəzetmə və müvəqqəti cədvəl

Müəllimin xəstəliyi, məzuniyyəti, ezamiyyəti, vakansiya və ya başqa əsaslı səbəb cədvəldə faktiki dəyişiklik yarada bilər. Belə halda məktəbin məqsədi yalnız boş dərsi doldurmaq deyil, tədris proqramının davamlılığını və uçot sənədlərinin bir-birinə uyğunluğunu təmin etməkdir.

Qısa müddətli əvəzetmə üçün fəaliyyət ardıcıllığı belə olmalıdır:

1.  müəllimin işdə olmamasının əsası və gözlənilən müddəti müəyyənləşdirilir;

2.  əvəz edəcək müəllimin ixtisası, həmin saatda boş olması və ümumi iş yükü yoxlanılır;

3.  dəyişiklik rəhbərlik tərəfindən rəsmiləşdirilir və müvəqqəti cədvəldə tarixlə göstərilir;

4.  müəllimə, sinfə və zəruri hallarda valideynlərə vaxtında məlumat verilir;

5.  dərs faktiki keçirildikdən sonra əvəz edən müəllim həmin gün uçot sənədində imza edir;

6.  sinif jurnalı, buraxılmış və əvəz edilmiş dərslərin uçotu, iş vaxtı tabeli və ödənişə əsas olan sənədlər qarşılıqlı yoxlanılır.

F-438 №-li Əmrdə (Elm və Təhsil nazirinin 13 iyul 2022-ci il tarixli F‑438 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş “Ümumi təhsil müəssisəsinə aid tədris-pedaqoji sənədlərin aparılması və saxlanılması haqqında Təlimat”) görə buraxılmış dərslər əvəz edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq uçota alınır və ümumi tam orta məktəbdə müvafiq kitab tədris işləri üzrə direktor müavinində saxlanılır. Əvəz edən müəllim faktiki keçdiyi dərsə görə həmin gün imza etməlidir. Əvvəlcədən məlum olan iki həftə və daha uzun müddətli olmama həmin kitabda qısamüddətli buraxılma kimi aparılmır; belə vəziyyət uzunmüddətli təşkilati qərarla rəsmiləşdirilməlidir.

Müəllimin olmaması əvvəl qısamüddətli gözlənildiyi, sonradan isə sənədlə uzunmüddətli olduğu müəyyənləşdiyi halda əvvəlki faktiki qeydlər silinmir. Uzunmüddətli bölgü direktor əmrinin qüvvəyə mindiyi tarixdən tətbiq edilir. Əvvəlki qeydlərin geriyə tarixlə dəyişdirilməsi və ya yox edilməsi yolverilməzdir.

Müvəqqəti dərs cədvəlinin vahid dövlət forması müəyyən edilməyib. Buna baxmayaraq məktəb onu tarix, qüvvədəolma müddəti, dəyişən dərs, sinif, əvəz edən müəllim, əsas və təsdiq məlumatı ilə yerli təşkilati sənəd kimi aparmalıdır. Bu sənəd sonradan “kim, nə vaxt, hansı əsasla dərs keçib?” sualına aydın cavab verməlidir. Olmayan müəllimin əvəzinə jurnal yazmaq və ya imza etmək olmaz.

11. Dərsdənkənar məşğələlər. F-529 №-li Əmrdə(“Ümumi təhsil müəssisələrində dərsdənkənar məşğələlərin (fakültativ kursların) təşkili Qaydası”nın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası elm və təhsil nazirinin əmri.1 sentyabr 2022-ci il tarixli)  dərsdənkənar məşğələlərin planlaşdırılmasına bir sıra konkret tələblər qoyur. Bu məşğələlər üçün ayrılan saatlar şagirdin həftəlik maksimum yükünün 20 faizindən çox olmamalıdır. Qrupda şagird sayı ən azı 8 olmalı, məşğələ bütün sinfi əhatə etməli və şagirdlər arasında seçmə aparılmamalıdır. Sinifdə 8-dən az şagird varsa, fənlərin tədrisinə ayrılan saatlar istisna olmaqla, yaxın 2-3 sinfin şagirdləri birləşdirilə bilər; yaradılan qrupda yenə ən azı 8 şagird olmalıdır. Məşğələ proqramı, bir qayda olaraq, ən azı 34 saat həcmində və həftədə bir saat nəzərdə tutulur. Proqram müəllim tərəfindən hazırlanırsa metodiki şurada müzakirə edilir və direktor tərəfindən təsdiqlənir. Məşğələlərin təşkili Pedaqoji Şuranın qərarı, direktorun təsdiq etdiyi cədvəl və nəzarətin müvafiq müavinə həvalə olunması ilə rəsmiləşdirilir.

Ümumi sanitariya yanaşmasına görə əsas və dərsdənkənar fəaliyyətlərin cədvəlləri ayrılıqda təşkil edilir. Lakin cari illik tədris planının qeydi konkret kursun “dərs cədvəlinə daxil edilməklə” keçirilməsini tələb edirsə, həmin xüsusi göstəriş tətbiq edilməlidir. Məsələn, 2025-2026-cı il planının qeydlərində müəyyən sinif və məktəblər üçün “Şahmat”, “Ortaq türk tarixi” və “Zəfər tarixi” ilə bağlı belə xüsusi təşkilati qeydlər mövcuddur. Məktəb bu nümunələri avtomatik olaraq növbəti ilə daşımamalı, cari tədris ilinin planını yoxlamalı və ümumi şagird yükünü yenidən hesablamalıdır.

12. Dərnəklər. Dərnək dərs cədvəlinin boşluğunu dolduran məcburi əlavə dərs deyil. O, şagirdin maraq və meylinə əsaslanan könüllü fəaliyyət kimi təşkil edilməlidir. F-382 təlimatına uyğun olaraq qrupda, bir qayda olaraq, ən azı 8 şagird olmalı, qəbul valideynin ərizəsi və direktor əmri ilə rəsmiləşdirilməli, dərnək rəhbəri direktor əmri ilə təyin edilməlidir. Dərnək əsas dərsdənkənar vaxtda, direktorun təsdiq etdiyi ayrıca cədvəl üzrə keçirilir. Məşğələlər jurnalında tarix, mövzu və davamiyyət faktiki vəziyyətə uyğun yazılır; ümumi nəzarət müvafiq direktor müavininə həvalə olunur. Şagirdin məktəbdə qalma müddəti, nəqliyyat, qidalanma, ikinci növbə və təhlükəsiz çıxış nəzərə alınmadan dərnəyin əsas dərsdən dərhal əvvələ və ya sonraya qoyulması formal yanaşmadır.

13. Fərdi təhsil. Fərdi təhsil ümumi təhsilin bütün səviyyələrinə aid universal rejim deyil; mövcud qaydaya görə ibtidai və ümumi orta təhsil səviyyələrində təşkil edilir. Dərslər məktəbdə, həftədə 4 gün və 45 dəqiqəlik müddətlə aparılır. Cədvəl direktor tərəfindən təsdiqlənir, ayrıca jurnal saxlanılır və saatlar müəllimin tarifləşdirilmiş dərs yükündə nəzərə alınır. İkinövbəli məktəbdə fərdi təhsil dərsləri ikinci növbədən sonra salınmamalıdır. Saat seçilərkən şagirdin sağlamlığı, məktəbə gəliş imkanı, müəllimin əsas cədvəli və uyğun sakit məkan nəzərə alınmalıdır. Fərdi təhsili müəllimin təsadüfi “boş pəncərələrinə” yerləşdirmək düzgün planlaşdırma deyil.

14. Evdə təhsil. Evdə təhsil cədvəlini sinif rəhbəri hazırlayır, valideyn və dərs deyən müəllimlərlə razılaşdırır, direktor təsdiq edir. Ümumi təhsil proqramı üzrə dərsin müddəti 45 dəqiqə, xüsusi proqram üzrə 40 dəqiqədir. Gündəlik dərs sayı ibtidai səviyyədə 2-dən, ümumi və tam orta səviyyədə 3-dən çox olmamalıdır.

Cədvəl hazırlanarkən tibbi göstəriş, şagirdin funksional vəziyyəti, istirahət fasilələri, müəllimin yol vaxtı və ailə ilə razılaşdırılmış uyğun vaxt nəzərə alınmalıdır. Müəllimin bir evdən məktəbə və ya başqa ünvana çatması üçün real vaxt ciddi məhdudiyyətdir. Tədris işləri üzrə müavin proqramın icrasına və metodiki təşkilə nəzarət edir, direktor ümumi təşkilati məsuliyyət daşıyır.

15. İnklüziv sinifdə cədvəl. İnklüziv sinfin cədvəli bütün sinif üçün vahid olur, lakin sağlamlıq imkanları məhdud şagirdin fərdi təhsil planı ayrıca nəzərə alınır. Qaydalara görə şagird üçün nəzərdə tutulan təlim vaxtının ən azı 50 faizi inklüziv sinifdə keçirilməlidir. Fərdi planın forması və dəstək tədbirləri səlahiyyətli orqanın müəyyən etdiyi qaydada rəsmiləşdirilməlidir. Sinifdə maksimum şagird sayı və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların sayı ilə bağlı hədlər də ilkin komplektləşdirmə zamanı yoxlanmalıdır; mövcud qaydada inklüziv sinifdə 22-dən çox şagirdin və ikidən çox belə uşağın olmaması nəzərdə tutulur. Bu, birbaşa saat bölgüsü deyil, lakin cədvəlin icra mühitinə təsir edən təşkilati şərtdir. Loqoped, xüsusi pedaqoq, psixoloq və ya müəllim köməkçisinin dəstəyi tələb olunursa, onların iş vaxtı əsas sinif cədvəli ilə uzlaşdırılır. Dəstək məşğələləri şagirdi sistemli şəkildə əsas fənlərdən ayırmamalıdır. Şagirdin diaqnozu və xüsusi ehtiyacı açıq cədvəldə yazılmamalıdır; məxfilik burada etik və təşkilati prinsip kimi qorunur.

16. Hüquqi boşluqlar və rəhbərliyin davranış qaydası. Mövcud sənədlər dərs cədvəlinin bütün həyat dövrünü - hazırlanma, razılaşdırma, təsdiq, versiyalaşdırma, dəyişiklik, elan və arxivləşdirməni - vahid prosedurda təsvir etmir. Bu boşluq məktəbə qaydasız hərəkət etmək azadlığı vermir; əksinə, direktorun şəffaf məktəbdaxili prosedur yaratmasını zəruri edir.

171 nömrəli qərarın müxtəlif bəndlərində II-IV siniflərin altıgünlük rejimdə həftəlik yükü ilə bağlı 25 və 27 rəqəmlərinin görünməsi tətbiq qeyri-müəyyənliyi yaradır. Eyni sənəddə I sinif dərsinin “45 dəqiqədən az olmaması” ifadəsi də aydınlaşdırılmalı məqamdır. Bundan başqa, 171 nömrəli qərarda dərsdənkənar fəaliyyətin maksimum yükə münasibəti ilə F-529-dakı yük hesablanması arasında tətbiq və şərh sualı yarana bilər. Məktəb belə halları öz xeyrinə seçdiyi rəqəmlə həll etməməlidir. Bəzi illik tədris planı qeydləri ilə ümumi sanitariya normasının rəqəmləri arasında faktiki gərginlik də yarana bilər. Məktəb təsdiq edilmiş plan saatını özbaşına ixtisar edə, başqa ad altında gizlədə və ya jurnaldan kənarda saxlaya bilməz. Direktor ziddiyyətin bəndlərini, konkret sinfi və hesablanmış yükü göstərməklə tabelik üzrə təhsili idarəetmə orqanına yazılı sorğu göndərməli, alınan cavabı cədvəlin əsaslandırma sənədləri ilə birlikdə saxlamalıdır.

Vahid müvəqqəti cədvəl forması, məcburi versiya nömrələmə sistemi və Azərbaycan üçün müasir vahid fənn çətinliyi şkalası müəyyən edilmədiyinə görə məktəb yerli prosedur qəbul edə bilər. Bu prosedur hüquqi norma yaratmır; mövcud normaların izlənə bilən və bərabər tətbiqini təmin edir.

Məktəb üçün istiqamətverici yanaşma belədir:

1.  qeyri-müəyyənliyi konkret bənd və rəqəmlə təsvir etmək;

2.  daha yüksək hüquqi qüvvəli sənədi və daha xüsusi normanı müəyyənləşdirmək;

3.  şagirdin sağlamlığına və təhlükəsizliyinə daha az risk yaradan müvəqqəti variantı seçmək;

4.  özbaşına ixtisar və ya əlavə etmədən tabelik orqanından yazılı izah istəmək;

5.  qərarı, cavabı və tətbiq tarixini cədvəlin versiya sənədləri ilə birlikdə saxlamaq;

6.  eyni vəziyyətdə olan müəllim və siniflərə eyni meyar tətbiq etmək.

17. Versiyalaşdırma, elan və dəyişikliklərin idarə edilməsi

Hər təsdiq edilmiş cədvəldə tədris ili, qüvvəyə minmə tarixi və versiya nömrəsi göstərilməsi məqsədəuyğundur. Dəyişiklik olduqda köhnə cədvəlin üzərində anlaşılmaz əl düzəlişləri aparmaq əvəzinə yeni versiya hazırlanmalı, dəyişiklik səbəbi qısa arayışda qeyd edilməlidir. Köhnə versiyalar arxivdə saxlanmalıdır. Müəllim, şagird və valideyn eyni anda fərqli cədvəllər görməməlidir. Məktəbin rəsmi elan kanalı müəyyən edilməli, kağız lövhə, elektron sistem və mesajlaşma qruplarında eyni versiya paylaşılmalıdır. Şəxsi məlumat və xüsusi təhsil statusu açıq cədvəldə göstərilməməlidir. Elektron proqram cədvəli sürətlə qura və toqquşmaları aşkar edə bilər, lakin qərarın hüquqi məsuliyyətini daşımır. Proqramın “optimal” nəticəsi müəllimin məktəblərarası yolunu, şagirdin xüsusi ehtiyacını və cari ilin qeydlərini düzgün daxil edilmədikdə nəzərə ala bilməz. Son yoxlama və təsdiq insan məsuliyyətidir.

18. Nələrə yol vermək olmaz?

Aşağıdakı hallar cədvəlin etibarlılığına birbaşa risk yaradır:

•    tədris planındakı saatı özbaşına azaltmaq, artırmaq və ya başqa adla göstərmək;

•    sinfi və ya müəllimi eyni vaxtda iki fərqli dərsə yerləşdirmək;

•    başqa məktəbdə çalışan müəllim üçün real keçid vaxtı ayırmamaq;

•    gündəlik və həftəlik yük hədlərini yalnız cədvəlin əsas hissəsini hesablayaraq yoxlamaq;

•    qruplara bölünən dərsdə ikinci müəllimi və maddi-texniki şərti təmin etmədən formal bölgü aparmaq;

•    xüsusi məkan tələb olunan dərsi uyğun olmayan otaqda yalnız cədvəli tamamlamaq üçün göstərmək;

•    müəllim arzularını şagirdin sağlamlığı və hüquqi tələbdən üstün tutmaq;

•    dərsdənkənar məşğələni və dərnəyi məcburi əsas dərsə çevirmək;

•    olmayan müəllimin adından jurnal doldurmaq və ya imza etmək;

•    faktiki keçirilmiş əvəzetmə ilə uçot, tabel və ödəniş sənədləri arasında ziddiyyət yaratmaq;

•    fərdi, evdə və inklüziv təhsil saatlarını şagirdin vəziyyətini nəzərə almadan müəllimin boş vaxtına yerləşdirmək;

•    dəyişiklikləri tarixsiz, əsassız və müxtəlif kanallarda fərqli versiyalarla elan etmək.

19. Direktor və müavin üçün yekun nəzarət sualları

Cədvəl qüvvəyə minməzdən əvvəl aşağıdakı sualların hər birinə aydın “bəli” cavabı verilməlidir:

•    Cari tədris planının məhz bu tədris ilinə aid son variantı yoxlanılıbmı?

•    Hər sinfin həftəlik və gündəlik yükü hesablanıbmı?

•    I, V və buraxılış siniflərinin növbəsi normaya uyğundurmu?

•    Sinif və müəllim üzrə bütün vaxt toqquşmaları aradan qaldırılıbmı?

•    Müəllimlərin təsdiq edilmiş yükü və sənədləşdirilmiş iş rejimi nəzərə alınıbmı?

•    Məktəblərarası və evdə təhsilə gediş üçün real vaxt ayrılıbmı?

•    Qruplara bölünmə cari ilin şərtlərinə və müəllim təminatına uyğundurmu?

•    Xüsusi məkan tələb olunan dərslər üçün məkan eyni saatda əlçatandırmı?

•    Dərsdənkənar məşğələ, dərnək və xüsusi kursların yükü düzgün hesablanıbmı?

•    Fərdi, evdə və inklüziv təhsil üzrə ayrıca tələblər yerinə yetirilibmi?

•    Əvəzetmə, müvəqqəti dəyişiklik və uçot üçün yazılı prosedur varmı?

•    Cədvəldə qüvvəyə minmə tarixi və versiya nömrəsi göstərilibmi?

•    Mübahisəli normaya dair yazılı izah və ya əsaslandırma sənədi saxlanılırmı?

•    Bütün istifadəçilərə eyni rəsmi versiya çatdırılıbmı?

Nəticə. Yaxşı dərs cədvəli bütün tərəfləri eyni dərəcədə razı salan cədvəl deyil; belə nəticə çox vaxt mümkün olmur. Peşəkar cədvəl məcburi hüquqi tələbləri pozmayan, şagirdin sağlamlığını və öyrənmə qabiliyyətini qoruyan, müəllimin real iş rejimini nəzərə alan, məktəbin imkanları daxilində icra edilən və hər dəyişiklik üzrə iz buraxan cədvəldir.

Direktorun və tədris işləri üzrə müavinin əsas vəzifəsi şəxsi arzular arasında sadə kompromis tapmaq deyil. Onlar normativ sənədi, pedaqoji məqsədi və məktəbin real resursunu şəffaf meyarlarla uzlaşdırmalı, həll olunmayan ziddiyyəti yazılı şəkildə yuxarı idarəetmə səviyyəsinə çıxarmalıdırlar. Metodbirləşmə rəhbəri metodiki ekspertiza verməli, müəllim isə dəqiq məlumat və peşəkar əməkdaşlıqla prosesə qoşulmalıdır. Bu məsuliyyət bölgüsü olduqda cədvəl divardan asılan siyahı deyil, məktəbin tədris keyfiyyətini idarə edən işlək sənədə çevrilir.

Qeyd: Məqalə normativ aktların praktik izahıdır və konkret mübahisə üzrə rəsmi hüquqi rəy əvəz etmir. Qanunvericilik və illik tədris planı dəyişdikdə yeni redaksiya əsas götürülməlidir.

Əsas hüquqi və rəsmi mənbələr

1.  Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 171 nömrəli qərarı - təhsil müəssisələrinin quruluşu və tədris rejiminə dair sanitariya-gigiyena tələbləri: https://e-qanun.az/framework/24095

2.  171 nömrəli qərarın aidiyyəti bölməsinin rəsmi dövlət resursunda mətni: https://arxkom.gov.az/qanunvericilik/normativler/binalarin-muhendis-sistemleri/tehsil-muessiselerinin-tikintisine-maddi-texniki-techizatina-dair-vahid-normalar-umumi-sanitariya-gigiyena-telebleri-sagird-yerleri-ile-teminat-normativleri

3.  2025-2026-cı tədris ilinin tədris planına dair qeydlər - növbəti illər üçün yalnız cari sənədlə əvəz olunmaq şərtilə nümunə: https://edu.gov.az/uploads/emre-elave/2025/08/tedris-planina-dair-qeydler-elave02-09.pdf

4.  F-529 - ümumi təhsil müəssisələrində dərsdənkənar məşğələlərin təşkili: https://edu.gov.az/uploads/emre-elave/2022/f529-sayli-elave.pdf

5.  F-438 - buraxılmış və əvəz edilmiş dərslərin uçotu: https://edu.gov.az/uploads/emre-elave/2022/f438-sayli-elave.pdf

6.  F-382 - dərnəklərin təşkili və sənədləşdirilməsi: https://baku.edu.gov.az/upload/file/D%C9%99rn%C9%99k%20%C9%99mr%20yeni_pdf%20%C2%B7%201%20s%C3%BCr%C3%BCm%C3%BC.pdf

7.  Fərdi təhsilin təşkili qaydaları barədə rəsmi məlumat: https://baku.edu.gov.az/az/page/234/706

8.  Evdə təhsilin təşkili qaydaları: https://e-qanun.az/framework/1724

9.  İnklüziv təhsilin təşkili qaydaları - Nazirlər Kabinetinin 43 nömrəli qərarı: https://baku.edu.gov.az/upload/file/NK-qerar-No43.pdf

Metodiki və izahlı mənbələr

1.  ARTİ, “Öyrənmə mühitinin təşkili və idarə olunması”: https://arti.edu.az/wp-content/uploads/2023/09/Oyr%C9%99nm%C9%99-muhitinin-t%C9%99skili-v%C9%99-idar%C9%99-olunmasi.pdf

2.  “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin dərs cədvəlinin metodiki qurulmasına dair materialı: https://www.old.muallim.edu.az/news.php?id=10002

3.  Rusdilli müqayisəli sanitariya-metodiki mənbə - xarici təcrübə kimi: https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_463030/365043d29aa7a329ddf8d424e40def2d42c83807/

4.  Direktor.az, tədris prosesi rejiminə dair tələblərin izahı: https://www.direktor.az/posts/tedris-prosesi-rejimine-dair-telebler-171-li-qerardan

5.  Direktor.az, tədris planlarına əlavələr üzrə situasiyalı izahlar: https://www.direktor.az/posts/tedris-planlarina-elaveler-situasiyali-testler