DİP nədir və məktəbə nə verir?

Məktəbin İnkişaf Planını işlədən, nəticəni görünən edən dəstəkləyici idarəetmə aləti

Məktəbdə inkişaf çox vaxt böyük məqsədlərlə başlayır, amma real dəyişiklik həmişə konkret addımlarla yaranır. Məktəb rəhbərliyi üçün əsas məsələ sadəcə plan yazmaq deyil. Əsas məsələ seçilən prioritetin gündəlik işə necə çevrildiyini, kimin nə etdiyini, nəticənin necə ölçüldüyünü və yol boyu hansı düzəlişlərin aparıldığını görməkdir. Son illərdə Azərbaycan məktəblərində MİP çərçivəsində aparılan metodik görüşlərdə müəllimlərin peşəkar inkişafı, şagird nailiyyəti və məktəbdə öyrədici və dəstəkləyici mühitin inkişafı xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Bu görüşlərdə differensial yanaşma, dərsin planlaşdırılması, diaqnostik və formativ qiymətləndirmə, summativ vasitələrin hazırlanması kimi məsələlərin müzakirə edilməsi göstərir ki, məktəb inkişafı artıq ümumi niyyət yox, konkret fəaliyyət sahələri üzrə qurulan idarəetmə işidir.

Bu məntiqin içində DİP — Dəstəkləyici İnkişaf Planı anlayışı xüsusi əhəmiyyət qazanır. DİP-i ayrıca, bütün sistem üzrə vahid normativ sənəd kimi deyil, Məktəbin İnkişaf Planının daxilində konkret bir zəifliyi, bir riski və ya bir prioritet istiqaməti işləyən daha hədəfli alt-plan kimi anlamaq daha doğrudur. Çünki həm Azərbaycan təcrübəsində məktəb inkişafı dəstək, müşahidə, təhlil və məqsədli tədbirlər üzərindən qurulur, həm də beynəlxalq məktəb inkişaf modelləri özünüqiymətləndirmə, inkişaf planlaşdırması və monitorinqin bir-birinə bağlı şəkildə işlədiyini göstərir.

DİP nədir?

DİP məktəbdə “nəyi yaxşılaşdırmaq istəyirik?” sualını “bunu necə edəcəyik?” sualına bağlayan sənəddir. Məktəb ümumi inkişaf planında tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsini, şagird nailiyyətinin artırılmasını, valideynlərlə əməkdaşlığın gücləndirilməsini və ya dəstəkləyici mühitin inkişafını prioritet kimi müəyyən edə bilər. Amma bu prioritetlərin hər biri gündəlik məktəb həyatında ayrıca iş mexanizmi tələb edir. DİP məhz bu nöqtədə işə düşür. O, konkret problem sahəsini seçir, başlanğıc vəziyyəti göstərir, məqsədi dəqiqləşdirir, tədbirləri sıralayır, məsul şəxsləri müəyyən edir və nəticənin hansı meyarla ölçüləcəyini aydınlaşdırır.

Başqa sözlə, DİP inkişafı ümumi çağırış səviyyəsindən çıxarıb idarə olunan işə çevirir. Məktəbdə bir sahə üzrə zəiflik görünürsə, DİP həmin zəifliyi sistemli şəkildə işləmək üçün hazırlanır. Məsələn, IX siniflərdə riyaziyyat nəticələrinin enməsi, oxuyub-anlama bacarığındakı boşluqlar, davamiyyətin zəifləməsi, siniflərdə passivlik, valideynlərlə əlaqənin formal xarakter daşıması, inklüziv iştirakın zəifliyi və ya məktəbdə psixoloji rahatlıqla bağlı siqnallar DİP mövzusu ola bilər. Bu baxımdan DİP MİP-in alternativi deyil. DİP MİP-in içindəki konkret hədəfin işlək formasıdır.

DİP niyə məktəb üçün vacibdir?

Məktəb idarəetməsində ən çox rast gəlinən problemlərdən biri budur ki, zəiflik görünür, amma müdaxilə ümumi qalır. Nəticələr enir, amma cavab yalnız “daha ciddi nəzarət olunsun” səviyyəsində qalır. Davamiyyət zəifləyir, amma tədbir “valideynlərlə iş gücləndirilsin” kimi qeyri-müəyyən yazılır. Müəllimlərdə eyni metodik çətinliklər görünür, amma bu, konkret dəstək xəttinə çevrilmir. Belə hallarda məktəbdə idarəetmə dili var, amma idarəetmə mexanizmi zəif olur.

DİP-in əsas gücü ondadır ki, o, ümumi ifadəni konkret işə çevirir. Problem yalnız adlandırılmır, parçalanır. Məktəb görür ki, zəiflik hansı siniflərdədir, hansı mövzular üzərində cəmlənir, hansı müəllimlərdə daha çox görünür, bunun arxasında planlaşdırma, qiymətləndirmə, motivasiya, davamiyyət və ya fərqləndirilmiş yanaşma problemi dayanır. BŞTİ-nin açıqlamalarında buraxılış imtahanları öncəsi akademik ehtiyacların qabaqcadan müəyyənləşdirilməsi və zəruri dəstək tədbirlərinin görülməsi üçün aşağı və yuxarı siniflərdə müxtəlif monitorinqlərin aparılması da məhz belə bir idarəetmə məntiqinə əsaslanır.

DİP həm də məktəbdə məsuliyyət bölgüsünü aydınlaşdırır. Məktəb direktoru ümumi rəhbərliyi saxlayır. Tədris üzrə direktor müavini akademik izləməni təşkil edir. Metodiki birləşmə rəhbəri müəllim dəstəyini koordinasiya edir. Psixoloq və sinif rəhbərləri ehtiyac olduqda davranış, motivasiya və uyğunlaşma xəttində iş aparır. Beləliklə, problem tək bir şəxsin üstünə qoyulmur. Məktəbdə komanda işi yaranır. Estyn-in məktəb inkişafı nümunələrində də orta səviyyə rəhbərlərinin öz sahələrində inkişafı idarə etməsi, özünüqiymətləndirmə və inkişaf planlaşdırması üzrə məsuliyyət daşıması məktəb inkişafının vacib elementi kimi təqdim olunur.

MİP ilə DİP-in fərqi nədir?

MİP məktəbin ümumi inkişaf trayektoriyasını göstərir. O, məktəbin qarşıdakı dövrdə hansı istiqamətlər üzrə irəliləyəcəyini müəyyən edir. Azərbaycan təcrübəsində MİP məktəblərdə müəllimlərin peşəkar inkişafı, şagird nailiyyəti və dəstəkləyici mühit kimi istiqamətlər üzrə metodik görüşlər və fəaliyyətlərlə müşayiət olunur. BŞTİ-nin 2022-ci il məlumatında da 30 məktəbin inkişaf planının hazırlanması, məktəb kollektivləri ilə görüşlərin keçirilməsi, dərs müşahidələrinin aparılması və real vəziyyətin müzakirə olunması bunun sistemli bir iş olduğunu göstərir.

DİP isə həmin böyük çərçivənin içində konkret bir mövzunu işləyir. MİP deyə bilər ki, məktəbdə şagird nailiyyəti yüksəldilməlidir. DİP isə yalnız oxu bacarığına, yalnız IX sinif riyaziyyat nəticələrinə, yalnız məktəbdə davamiyyətə, yalnız formativ qiymətləndirməyə və ya yalnız valideynlərlə əməkdaşlığa fokuslana bilər. MİP məktəbin xəritəsidirsə, DİP həmin xəritə üzərində seçilmiş marşrutdur. MİP məktəbin ümumi inkişaf istiqamətini göstərirsə, DİP o inkişafın nəticəyə çevrilməsi üçün konkret icra alətinə çevrilir.

DİP hansı hallarda hazırlanmalıdır?

DİP hər mövzu üçün yazılan əlavə sənəd olmamalıdır. O, yalnız məktəbin gündəlik işində nəticəyə təsir edən real ehtiyac olduqda hazırlanmalıdır. Belə ehtiyaclar əsasən üç istiqamətdən görünür.

Birinci istiqamət nəticələrdir. Buraya BSQ, KSQ, monitorinq, buraxılış nəticələri, siniflərarası fərq, risk qruplarının artması, mövzular üzrə zəif mənimsəmə daxildir. Məktəb bir neçə dövr ərzində eyni zəifliyi görürsə, artıq bunu ayrıca işləməlidir.

İkinci istiqamət müşahidədir. Dərs dinləmələrində, sinif müşahidələrində, metodik görüşlərdə eyni problem təkrar görünürsə, bu, fərdi çətinlikdən çıxıb idarəetmə probleminə çevrilir. ARTİ materiallarında metodik görüşlərdə dərsin planlaşdırılması, differensial yanaşma, diaqnostik və formativ qiymətləndirmə, summativ vasitələrin hazırlanması kimi mövzuların müzakirə olunması bunun məktəblərdə sistemli ehtiyac kimi görüldüyünü göstərir.

Üçüncü istiqamət məktəb mühitidir. Davamiyyət, nizam-intizam, psixoloji rahatlıq, inklüziv iştirak, valideyn əməkdaşlığı və məktəbdə dəstəkləyici münasibət mühiti sahələrində boşluqlar görünürsə, DİP həmin sahələr üçün də işləyə bilər. Çünki məktəbin inkişafı yalnız imtahan nəticəsi ilə məhdudlaşmır. Tədris, dəstək və məktəb iqlimi bir-birindən ayrı deyil. Estyn də inkişaf planlaşdırmasında şagirdin inkişafı, rifahı, təlimin təsiri və sübut bazası arasında aydın bağ qurur.

DİP necə hazırlanmalıdır?

DİP-in hazırlanması problemin düzgün seçilməsindən başlayır. Problem çox geniş yazılanda plan da zəifləyir. “Nəticələr aşağıdır” ifadəsi idarəetmə üçün kifayət deyil. “VIII siniflərdə məlumat mətni üzrə oxuyub-anlama tapşırıqlarında çətinlik müşahidə olunur” və ya “IX siniflərdə riyaziyyat üzrə açıq tipli tapşırıqlarda nəticə zəifdir” kimi ifadə isə işlək başlanğıcdır.

Sonra başlanğıc vəziyyət yazılmalıdır. Burada məqsəd vəziyyəti bəzəmək deyil. Məktəb dürüst şəkildə göstərməlidir ki, problem neçə sinifdə görünür, hansı qruplarda dərinləşir, son iki monitorinqdə dinamika necə olub, müşahidələr nə göstərir, əlavə risk amilləri varmı. Yaxşı DİP zəifliyi gizlətmir. Onu aydın göstərir.

Bundan sonra məqsəd müəyyən edilir. Məqsəd ölçülə bilən olmalıdır. “Nəticələri yaxşılaşdıraq” ifadəsi məktəb sənədi üçün zəifdir. “İkinci yarımilin sonuna qədər IX siniflərdə riyaziyyat üzrə orta nəticəni 12 faiz artırmaq” ifadəsi isə artıq idarəolunan məqsəddir.

Tədbirlər hissəsi problemin mahiyyətinə uyğun qurulmalıdır. Hər mövzu üçün eyni tip seminar və ümumi görüşlər yazmaq düzgün yanaşma deyil. Problem qiymətləndirmə alətlərindədirsə, müəllimlərə ölçmə vasitələrinin hazırlanması üzrə iş qurulmalıdır. Problem dərsdə passivlikdirsə, sinifdaxili aktiv üsullar və müşahidə əsaslı dəstək vacibdir. Problem davamiyyətdirsə, erkən xəbərdarlıq, valideynlə operativ əlaqə, fərdi izləmə və mərhələli müdaxilə mexanizmi hazırlanmalıdır.

Ən vacib hissələrdən biri də monitorinqdir. Estyn-in resurslarında özünüqiymətləndirmə, inkişaf planlaşdırması və monitorinqin bir-biri ilə sıx bağlı olduğu, sübutların geniş mənbələrdən toplandığı və planların idarəolunan, təsirli və ölçülə bilən olması vurğulanır. ABŞ-də istifadə olunan direktor qiymətləndirmə rubrikalarında da aydın məqsəd qoymaq, həmin məqsədi məktəbin diqqət mərkəzində saxlamaq və irəliləyişin izlənməsi liderliyin əsas əlamətlərindən biri kimi verilir.

DİP direktorun işinin qiymətləndirilməsində nəyi göstərir?

Məktəb direktoru yalnız plan yazan rəhbər kimi deyil, məktəbdə dəyişiklik yaradan rəhbər kimi görünməlidir. DİP bu baxımdan çox dəyərli göstəricidir. Çünki o göstərir ki, rəhbərlik problemi vaxtında görürmü, onu doğru adlandırırmı, komandanı hədəf ətrafında birləşdirə bilirmi, məsuliyyət bölgüsünü qururmu, sübut toplayırmı və nəticəni təhlil edib vaxtında düzəliş aparırmı.

Yaxşı DİP olan məktəbdə rəhbərlik təsadüfi qərar vermir. Məktəbin diqqəti dağılmır. Hamı nə üzərində işlədiyini bilir. Məqsəd görünür. Tədbir görünür. İcraçı görünür. Sübut görünür. Nəticə görünür. Məhz buna görə də DİP məktəb direktorunun aktiv və adaptiv idarəetmə bacarığını göstərən praktik alətdir. Məqsədi konkret qoymaq və onu məktəbin diqqət mərkəzində saxlamaq məktəb rəhbərliyi üçün əsas göstəricilərdən biri kimi beynəlxalq rəhbərlik rubrikalarında da vurğulanır.

DİP üçün əsas peşəkar qaydalar

Yaxşı DİP qısa, dəqiq və işlək olur. O, çoxsaylı tədbirlərlə yüklənmir. Məktəb bir anda hər şeyi dəyişməyə çalışmır. Prioritet sahə seçir və həmin sahədə nəticə almağa fokuslanır. Estyn-in resurslarında da inkişaf planlarının “meaningful and manageable” olması, yəni mənalı və idarəolunan qalması xüsusi vurğulanır.

Yaxşı DİP birgə hazırlanır. O, yalnız məktəb direktorunun masasında yaranan sənəd olmur. Tədris üzrə direktor müavini, metodiki birləşmə rəhbərləri, sinif rəhbərləri, psixoloq və ehtiyac olduqda digər dəstək subyektləri bu prosesdə iştirak etməlidir. BŞTİ və ARTİ təcrübəsində də inkişaf planlarının müşahidə, müzakirə, metodik görüş və dəstək üzərindən aparılması bu yanaşmanı gücləndirir.

Yaxşı DİP canlı sənəddir. İlin ortasında görünürsə ki, bir tədbir effekt vermədi, plan kor-koranə davam etdirilməməlidir. Düzəliş aparılmalıdır. Məktəb inkişafı sərt və hərəkətsiz sənəd işi deyil. Məktəb inkişafı vəziyyəti izləyib vaxtında addım dəyişmək bacarığıdır. Estyn-in materiallarında özünüqiymətləndirmə sənədlərinin dövri yenilənməsi və yeni sübutların prioritet seçimlərinə təsir etməsi də bunu təsdiqləyir.

DİP məktəbin inkişafını böyük sözlərdən çıxarıb praktik idarəetmə müstəvisinə gətirən alətdir. O, MİP-də müəyyən olunmuş strateji məqsədlərin məktəbin daxilində real fəaliyyətə, məsuliyyətə, monitorinqə və nəticəyə çevrilməsinə xidmət edir. DİP məktəbin nə düşündüyünü yox, nəyi necə dəyişdirdiyini göstərir. Bu səbəbdən ona əlavə kağız kimi yox, məktəbdə nəticə yaradan işlək idarəetmə mexanizmi kimi baxmaq lazımdır.

Məktəbdə inkişaf üçün hər şeyi eyni anda etmək lazım deyil. Əsas olan bir problemi düzgün görmək, onu dəqiq adlandırmaq, komanda ilə işləmək, sübut toplamaq və nəticəyə görə addımı tənzimləməkdir. DİP məhz bunu mümkün edir.

Məktəblər üçün hazır DİP şablonu

DƏSTƏKLƏYİCİ İNKİŞAF PLANI (DİP)

Məktəbin adı: ____________________________________
Tədris ili: ____________________________________
Prioritet istiqamət: ____________________________________
İcra müddəti: ____________________________________
Təsdiq edən: ____________________________________

1. Planın hazırlanma əsaslandırması

Bu DİP məktəbdə aparılmış monitorinq, dərs müşahidələri, summativ qiymətləndirmə nəticələri, buraxılış imtahanlarının təhlili, sorğular və digər məktəbdaxili məlumatlar əsasında müəyyən edilmiş konkret inkişaf ehtiyacına uyğun hazırlanmışdır.

2. Problemin qısa təsviri

Hazırda məktəbdə aşağıdakı problem və ya risk sahəsi müşahidə olunur:

3. Başlanğıc vəziyyət

Problemin mövcud vəziyyəti, son nəticələr, dinamika və müşahidələr belədir:

4. Məqsəd

Bu planın məqsədi

istiqamətində

müddətində ölçülə bilən irəliləyiş əldə etməkdir.

5. Gözlənilən nəticə

Planın icrası nəticəsində aşağıdakı dəyişikliklərin əldə olunması gözlənilir:

6. Məsul şəxslər

• Məktəb direktoru

• Tədris üzrə direktor müavini

• Müvafiq metodiki birləşmə rəhbəri

• Fənn müəllimi və ya sinif rəhbəri

• Psixoloq və digər dəstək subyektləri

7. Monitorinq və qiymətləndirmə meyarları

Planın icrası aşağıdakı meyarlarla izləniləcək:

• nəticə göstəriciləri

• müşahidə nəticələri

• davamiyyət və iştirak göstəriciləri

• şagird işləri və qiymətləndirmə materialları

• valideyn və müəllim rəyləri

• aralıq və yekun təhlil materialları

8. Düzəliş mexanizmi

Aralıq monitorinq nəticələrinə əsasən planın tədbirlərinə, müddətlərinə və icra mexanizminə zəruri düzəlişlər edilə bilər.

9. Yekun qiymətləndirmə

İcra müddəti başa çatdıqdan sonra planın nəticələri ayrıca təhlil edilir, əldə olunmuş irəliləyiş və növbəti addımlar müəyyənləşdirilir.

DİP üzrə boş cədvəl şablonu

DİP üzrə nümunə cədvəl

Mövzu: IX siniflərdə riyaziyyat nəticələrinin yüksəldilməsi