Metodiki Şuranın fəaliyyətinin hüquqi və normativ əsasları III Məqalə

Metodiki Şuranın fəaliyyətinin hüquqi və normativ əsasları

https://www.direktor.az/posts/metodiki-sura-nedir-ii-meqale

Təhsil qanunvericiliyi ilə əlaqəsi

Metodiki Şuranın fəaliyyətini düzgün anlamaq üçün əvvəlcə onun hüquqi dayaq xəttini aydın görmək lazımdır. Bu fəaliyyət təkcə məktəbdaxili təşəbbüsə söykənmir. O, Azərbaycan Respublikasının təhsil qanunvericiliyindən doğan ümumi idarəetmə və keyfiyyət tələblərinin məktəb səviyyəsindəki praktik ifadəsidir. “Təhsil haqqında” Qanunda təhsil sisteminin idarə olunmasının hüquqi əsasları, dövlət təhsil standartlarının məzmunu və təhsilverənlərin keyfiyyət göstəriciləri müəyyən edilir. Bu, məktəbdə metodik işin təsadüfi və epizodik fəaliyyət deyil, təhsilin keyfiyyəti ilə bağlı sistemli iş olduğunu göstərir.

Bu hüquqi baza “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda daha da konkretləşir. Həmin qanunda ümumi təhsil müəssisəsinin idarə olunmasının aşkarlıq, şəffaflıq və demokratiklik prinsipləri əsasında qurulduğu göstərilir. Bu prinsip sadəcə idarəetmə formulu deyil. O, məktəbdaxili kollegial və peşəkar strukturların fəaliyyətinə də hüquqi məna verir. Metodiki Şura məhz bu müstəvidə müəllim fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, təlim nəticələrinin təhlili, kurikulumun tətbiqinə dəstək və peşəkar inkişaf ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsi üçün zəruri mexanizm kimi çıxış edir.

Nazirlər Kabinetinin 3 iyun 2010-cu il tarixli 103 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş ümumi təhsil pilləsinin dövlət standartları və proqramları bu xətti tamamlayır. Həmin sənəd ümumi təhsilin məzmununu, nəticəyönümlü təşkilini və tədris prosesinə dair əsas tələbləri müəyyən edir. Deməli, məktəbdə metodik işin təşkili kurikulumun, qiymətləndirmə yanaşmalarının və təlim keyfiyyətinin həyata keçirilməsi ilə birbaşa bağlıdır. Metodiki Şura bu baxımdan standartların məktəb daxilində tətbiqinə xidmət edən peşəkar əlaqələndirmə platforması kimi qiymətləndirilməlidir.

Burada vacib bir məsələ də normativ sənədlərin iyerarxiyasıdır. Qanunlar və Nazirlər Kabinetinin qərarları ümumi hüquqi çərçivəni yaradır. Nazirlik tərəfindən təsdiq edilmiş əsasnamə və təlimatlar isə həmin çərçivənin tətbiq mexanizmini dəqiqləşdirir. Məktəbin qəbul etdiyi lokal sənədlər də yalnız bu yuxarı normativ xəttə uyğun olduqda hüquqi və inzibati baxımdan dayanıqlı sayılır. Ona görə Metodiki Şuranın fəaliyyətindən danışarkən yalnız məktəbdaxili praktikanı yox, onun hansı hüquqi pillələr üzərində qurulduğunu da göstərmək vacibdir.

Ümumi təhsil müəssisəsində metodik işin təşkili ilə bağlı yanaşmalar

Hüquqi sənədlər Metodiki Şuranın zəruriliyini əsaslandırır. Metodik yanaşmalar isə onun necə işləməli olduğunu göstərir. Azərbaycan Təhsil İnstitutunun metodik materiallarında metodik xidmətin əsas mahiyyəti müəllimə peşəkar dəstək göstərmək, qabaqcıl təcrübəni yaymaq, dərsin keyfiyyətini yüksəltmək və ümumi məktəb nəticələrinə təsir edən inkişaf mexanizmi qurmaq kimi izah olunur. Bu yanaşma Metodiki Şuranı sadəcə iclas keçirən qurum kimi yox, məktəbin pedaqoji inkişafını istiqamətləndirən işçi struktur kimi təqdim edir.

ARTİ-nin metodik izahlarında açıq dərslər, qarşılıqlı dərsdinləmələr, təhlil, tövsiyə, müzakirə və peşəkar əməkdaşlıq metodik işin əsas formaları kimi göstərilir. Bu baxımdan Metodiki Şuranın işi müəllim fəaliyyətinə nəzarət etməkdən daha çox, onu inkişaf etdirmək, ehtiyacı görmək, problemi ümumiləşdirmək və həll yollarını sistemləşdirmək üzərində qurulmalıdır. Məktəbdə metodik iş yalnız müşahidə ilə bitməməlidir. O, müşahidədən sonra təhlil, təhlildən sonra tövsiyə, tövsiyədən sonra dəstək və yenidən izləmə mərhələlərini əhatə etməlidir.

Məktəbin İnkişaf Planı ilə bağlı ARTİ materiallarında da metodik dəstəyin məktəb inkişafı ilə əlaqələndirilməsi xüsusi vurğulanır. Orada inspeksiya nəticələrinin təhlili, metodik dəstəyin məzmun və formasının müəyyənləşdirilməsi, inkişaf prioritetlərinin planlaşdırılması bir-biri ilə bağlı şəkildə təqdim olunur. Bu yanaşma göstərir ki, Metodiki Şura cari problemlərə reaksiya verən təsadüfi qurum deyil. O, məktəbin strateji inkişafını dəstəkləyən və təlim keyfiyyətini davamlı izləyən struktur olmalıdır.

Müasir metodik yanaşmada əsas xətt belə görünür: əvvəlcə ehtiyac müəyyən edilir, sonra müşahidə və təhlil aparılır, daha sonra kollektiv müzakirə əsasında metodik qərar formalaşdırılır, sonda isə nəticə yenidən izlənir. Bu dövrə məktəbdə işləmədikdə metodik iş formal xarakter alır. Metodiki Şura isə həmin dövrənin məktəb daxilində nizamlı və sənədləşdirilmiş şəkildə işləməsini təmin edən əsas peşəkar mexanizmlərdən biridir.

Məktəbin daxili sənədləri ilə əlaqəsi

Metodiki Şuranın fəaliyyəti yalnız ümumdövlət normativ bazasına söykənmir. Onun məktəb daxilində real və hüquqi fəaliyyətə çevrilməsi daxili sənədlərlə təmin olunur. Bu baxımdan ilk dayaq nöqtələrindən biri məktəbin nizamnaməsidir. Ümumtəhsil məktəbinin Nümunəvi Nizamnaməsində məktəbin idarə olunmasının aşkarlıq, şəffaflıq və demokratiklik prinsipləri əsasında həyata keçirildiyi göstərilir. Bu, məktəbdaxili kollegial və peşəkar strukturların fəaliyyətinə hüquqi zəmin yaradır. Metodiki Şura da bu idarəetmə məntiqi daxilində məktəbin təlim keyfiyyətini dəstəkləyən daxili struktur kimi formalaşır.

Bu bölmədə xüsusi vurğulanmalı olan əsas məqamlardan biri Metodiki Şura haqqında lokal Əsasnamədir. Həmin sənəd məktəbdə hazırlanır, Pedaqoji Şurada müzakirə olunub qəbul edilir və daha sonra direktorun əmri ilə təsdiq edilir. Məhz bu sənəd Metodiki Şuranın konkret həmin məktəbdə hansı məqsədlə yaradıldığını, hansı vəzifələri daşıdığını, tərkibinin necə formalaşdırıldığını, iclasların keçirilməsi qaydasını, sənədləşmə formasını və digər strukturlarla qarşılıqlı əlaqəsini müəyyən edir. Ümumi normativ baza Metodiki Şuranın hüquqi imkanını yaradırsa, lokal Əsasnamə onun məktəbdaxili fəaliyyət modelini rəsmiləşdirir. Pedaqoji Şura haqqında rəsmi Əsasnamədə qərarların kollegial qaydada qəbul olunması və direktor tərəfindən rəsmiləşdirilməsi də bu mexanizmin hüquqi məntiqini gücləndirir.

Metodiki Şuranın işi adətən məktəbin illik fəaliyyət planı, Pedaqoji Şuranın illik planı, fənn metodbirləşmələrinin fəaliyyət planları, məktəbdaxili nəzarət sənədləri, dərsdinləmə arayışları, metodik tövsiyələr, iclas protokolları, hesabatlar və inkişaf planları ilə sıx bağlı olur. Bu sənədlər arasında əlaqə qurulmadıqda Metodiki Şuranın fəaliyyəti formal görünür. Əlaqə düzgün qurulduqda isə metodik iş məktəbin ümumi idarəetmə və inkişaf sisteminə daxil olur. Məktəb sənədlərinin aparılması və saxlanılması ilə bağlı təlimatlar da göstərir ki, sənədləşmə məktəb idarəçiliyində texniki deyil, hüquqi və təşkilati əhəmiyyət daşıyan prosesdir.

Buradan belə bir nəticə çıxır ki, Metodiki Şura haqqında Əsasnamə məktəbin daxilində tək qalan sənəd olmamalıdır. O, digər plan və protokollarla işləməli, metodik qərarlar əmrlərdə, hesabatlarda, təhlil arayışlarında və inkişaf sənədlərində görünməlidir. Məktəbdə metodik işin davamlılığı da elə bu sənədlərarası bağlılıq üzərində qurulur.

Pedaqoji Şura, fənn metodiki birləşmələri və məktəb rəhbərliyi ilə hüquqi-inzibati bağlılıq

Metodiki Şuranın hüquqi-inzibati yerini düzgün müəyyənləşdirmək çox vacibdir. Çünki praktikada bu struktur bəzən Pedaqoji Şura ilə qarışdırılır, bəzən də fənn metodbirləşmələrinin yerinə qoyulur. Əslində isə Metodiki Şura nə ali qərarverici orqandır, nə də sırf fənn daxilində işləyən dar sahəvi birlikdir. O, daha çox metodik təhlili, peşəkar əlaqələndirməni və ümumiləşdirməni təmin edən məktəbdaxili mexanizmdir.

Pedaqoji Şura ümumi təhsil müəssisəsində kollegial idarəetmənin əsas qurumlarından biridir. Onun haqqında Əsasnamədə bu qurumun fəaliyyət planlarını müzakirə etdiyi, qərarlar qəbul etdiyi və həmin qərarların direktor tərəfindən rəsmiləşdirildiyi göstərilir. Bu baxımdan Metodiki Şurada formalaşan təklif və nəticələr birbaşa ali idarəetmə qərarı sayılmır. Onlar ya Pedaqoji Şurada müzakirəyə çıxarılır, ya da direktorun əmri və tapşırığı ilə icraya yönəldilir. Buna görə Metodiki Şuranın rolu qərar verməkdən çox, qərarın peşəkar əsasını hazırlamaqdır.

Fənn metodiki birləşmələri isə daha çox müəyyən fənn və ya yaxın fənlər qrupu üzrə müəllimlərin peşəkar əməkdaşlıq mühitidir. ARTİ materiallarında bu birliklərin təcrübə mübadiləsi, dərs təhlili, metodik yanaşmaların müzakirəsi və fənn üzrə problemlərin kollektiv həlli funksiyası önə çəkilir. Metodiki Şura isə həmin sahəvi nəticələri məktəb üzrə ümumiləşdirən, istiqamətləndirən və ehtiyac olduqda rəhbərliyə və Pedaqoji Şuraya metodik təklif hazırlayan səviyyədə dayanır. Yəni metodbirləşmə daha çox fənn daxilində işləyir, Metodiki Şura isə məktəb üzrə ümumi metodik xətti formalaşdırmağa kömək edir.

Məktəb rəhbərliyi ilə bağlılıq bu sistemin icra hissəsini təşkil edir. Direktor və direktor müavinləri məktəbdə metodik işin planlaşdırılması, əlaqələndirilməsi, nəzarəti və nəticələrinin idarəetmə qərarına çevrilməsi baxımından inzibati məsuliyyət daşıyırlar. Pedaqoji Şura haqqında Əsasnamədə direktorun sədrliyi, qərarların rəsmiləşdirilməsi və icrasına nəzarət funksiyası açıq göstərilir. Deməli, Metodiki Şuranın səmərəliliyi təkcə onun daxilindəki müzakirədən asılı deyil. O, rəhbərliyin təşkilati dəstəyi, düzgün sənədləşmə, vaxtında qərarvermə və nəticələrin izlənməsi ilə tamamlanır.

Bu hüquqi-inzibati əlaqə zənciri praktik baxımdan belə görünür: fənn metodbirləşmələri və müşahidə mexanizmləri sahəvi məlumat yaradır, Metodiki Şura həmin məlumatı təhlil edib ümumiləşdirir, Pedaqoji Şura zəruri hallarda bu təklifləri kollegial müstəviyə çıxarır, məktəb rəhbərliyi isə onları əmrlə, planla və nəzarət mexanizmi ilə icraya yönəldir. Bu ardıcıllıq qorunduqda Metodiki Şura formal qurum kimi yox, məktəbin real inkişafına işləyən peşəkar struktur kimi fəaliyyət göstərir.