Sinif rəhbərinin məktəbdə rolu, funksiyası və məsuliyyəti

 Sinif rəhbərinin məktəbdə rolu, funksiyası və məsuliyyəti

Məktəbdə sinif rəhbərliyi çox vaxt yalnız təşkilati və ya nəzarətedici iş kimi qəbul olunur. Halbuki sinif rəhbərinin fəaliyyəti bundan qat-qat geniş və dərin məna daşıyır. Sinif rəhbəri sinif üzrə gündəlik həyatın axarını görən, şagirdlərin davranışındakı, münasibətlərindəki və məktəbə münasibətindəki dəyişiklikləri vaxtında duyan, ailə ilə məktəb arasında etibarlı əlaqə yaradan və müxtəlif pedaqoji təsirləri vahid istiqamətə yönəldən əsas müəllimdir. Bu baxımdan sinif rəhbərliyi məktəbdə əlavə yük deyil, təlim-tərbiyə sisteminin sinif səviyyəsində əsas dayaq xəttidir. Hazırladığımız Sinif rəhbərliyinin Əsasnaməsində də bu fəaliyyət formal təhkim olunmuş status kimi deyil, şagirdlərin inkişafı, sinif kollektivinin formalaşdırılması, profilaktik və müşayiətedici işin təşkili, məktəb–ailə əməkdaşlığının qurulması və aidiyyəti şəxslərlə əlaqələndirilmiş fəaliyyət sahəsi kimi müəyyən edilir.

Sinif rəhbərinin məktəbdəki yerini düzgün anlamaq üçün bu fəaliyyətə yalnız vəzifə bölgüsü kimi yox, məktəbin daxilində insan münasibətlərini, tərbiyə prosesini, təhlükəsiz mühiti və inkişaf imkanlarını birləşdirən pedaqoji sistem kimi baxmaq lazımdır. Sinif rəhbəri nə yalnız sinif saatı aparan müəllimdir, nə də yalnız davamiyyəti izləyən şəxsdir. O, sinif üzrə ümumi pedaqoji vəziyyəti oxuyan, onu istiqamətləndirən və bu işi planlı şəkildə aparan müəllimdir. Əsasnamədə sinif rəhbərliyinin məktəbin təlim-tərbiyə sisteminin ayrılmaz hissəsi və sinif üzrə pedaqoji işin əsas təşkilati-əlaqələndirici xətti kimi təqdim olunması da məhz bu həqiqəti ifadə edir.

Sinif rəhbərinin rolu ilk növbədə sinif kollektivinin formalaşdırılmasında görünür. Sinif bir otaqda toplanmış şagirdlər qrupu olmaqla kollektivə çevrilmir. Kollektiv o zaman formalaşır ki, sinifdə qarşılıqlı hörmət yaranır, ümumi qaydalar qəbul olunur, birgə fəaliyyət vərdişi formalaşır, hər bir şagird özünü sinfin dəyərli üzvü kimi hiss edir və ümumi işə məsuliyyətlə yanaşmağa başlayır. Bu prosesin mərkəzində duran şəxs sinif rəhbəridir. O, sinif daxilində təcrid, qruplaşma, damğalama, lağa qoyma, kənarda qalma və münasibətlərdə gərginlik kimi halları vaxtında görməli, sinifdə sağlam ünsiyyət və əməkdaşlıq mühitini ardıcıl şəkildə qurmalıdır. Güclü sinif rəhbəri kollektivin öz-özünə yaranacağını gözləmir, onu gündəlik müşahidə, düzgün münasibət və məqsədyönlü iş vasitəsilə formalaşdırır. Bu yanaşma Əsasnamədə sinif kollektivinin qarşılıqlı hörmətə, ümumi qaydalara, birgə fəaliyyətə və ortaq məsuliyyətə əsaslanan sosial-pedaqoji mühit kimi müəyyən edilməsi ilə tam səsləşir.

Sinif rəhbərinin ikinci böyük funksiyası şagirdin inkişafını müşayiət etməkdir. Burada söhbət yalnız akademik nəticələrdən getmir. Şagirdin təlimə münasibəti, davamiyyəti, davranışı, sinifdə mövqeyi, məktəb həyatında iştirakı, ünsiyyət bacarığı, məsuliyyət hissi və emosional sabitliyi bir-biri ilə bağlı şəkildə izlənilməlidir. Çünki şagirdin zəifləyən motivasiyası, artan gecikmələri, özünəqapanması, sinifdən uzaqlaşması və ya münasibətlərdə dəyişiklikləri çox vaxt daha dərin səbəblərdən xəbər verir. Sinif rəhbərinin peşəkarlığı da məhz burada üzə çıxır. O, görünən halın arxasında duran gedişatı hiss etməli, müşahidəni sistemləşdirməli və uyğun dəstək xəttini vaxtında qurmalıdır. Əsasnamədə sinif rəhbərliyinin ümumi məqsədinin şagirdlərin təhlükəsiz, nizamlı, hörmətə əsaslanan və inkişafyönlü məktəb mühitində şəxsiyyət, davranış, ünsiyyət, məsuliyyət və sosial iştirak baxımından formalaşmalarına sistemli pedaqoji dəstək vermək kimi müəyyən olunması bu məntiqi aydın göstərir.

Bu müşayiət xətti sinif rəhbərinin profilaktik funksiyasını da müəyyən edir. Sinif rəhbərliyi yalnız yaranmış problemi həll etmək işi deyil. Əsl sinif rəhbərliyi problem böyüməmiş onu görmək, risk əlamətlərini erkən hiss etmək və vəziyyətin ağırlaşmasının qarşısını almaq bacarığıdır. Davamiyyətin zəifləməsi, gecikmələrin artması, davranışda dəyişiklik, sosial təcrid, zorakılıq riski, rəqəmsal münasibətlərdə təzyiq, təlimə marağın sönməsi və məktəb həyatına laqeydliyin güclənməsi kimi hallar sinif rəhbərinin daimi müşahidə sahəsində olmalıdır. O, bu hallara yalnız qeydiyyat predmeti kimi yox, məqsədyönlü pedaqoji iş tələb edən vəziyyət kimi yanaşmalıdır. Əsasnamədə də sinif rəhbərliyinin yalnız yaranmış çətinliklərə reaksiya vermədiyi, eyni zamanda müsbət sinif mühitinin yaradılmasına və arzuolunmaz halların qabaqlayıcı şəkildə qarşısının alınmasına yönəldiyi vurğulanır.

Sinif rəhbərinin fəaliyyətini gücləndirən əsas amillərdən biri əməkdaşlıq qurmaq bacarığıdır. Sinif üzrə iş təkbaşına aparılan fəaliyyət deyil. Məktəb rəhbərliyi, fənn müəllimləri, psixoloq, UBTR, kitabxanaçı, dərnək rəhbərləri və valideynlərlə əlaqə qurulmadan sinif rəhbərliyi tam və səmərəli ola bilməz. Sinif rəhbəri bu əlaqələri sadəcə saxlamaqla kifayətlənməməli, onları sinif marağı baxımından birləşdirməlidir. Fənn müəllimlərindən gələn məlumatların ümumiləşdirilməsi, şagird üzrə vahid yanaşmanın qurulması, valideynlərlə işin yalnız problem anına bağlanmaması, psixoloqla və digər aidiyyəti şəxslərlə əlaqəli fəaliyyətin təşkil edilməsi sinif rəhbərinin mühüm iş istiqamətidir. Əsasnamədə sinif rəhbərinin sinif üzrə tərbiyə işini, şagirdlərin məktəb həyatında iştirakını, valideynlərlə əməkdaşlığı və aidiyyəti şəxslərlə qarşılıqlı fəaliyyəti əlaqələndirən əsas pedaqoji fiqur kimi təqdim olunması bu baxımdan çox dəqiq və yerində yanaşmadır.

Valideynlərlə iş sinif rəhbərliyinin ayrıca diqqət tələb edən sahəsidir. Məktəb təcrübəsində çox vaxt valideynlə əlaqə yalnız problem yarandıqda yada düşür. Bu yanaşma isə sinif rəhbərliyinin imkanlarını daraldır. Sinif rəhbəri ailə ilə yalnız xəbərdarlıq və şikayət xəttində yox, əməkdaşlıq xəttində işləməlidir. O, valideyni uşağın davranışı, uyğunlaşması, təlimə münasibəti, sosiallaşması və inkişaf istiqaməti barədə vaxtında məlumatlandırmalı, lazım gəldikdə ailə ilə məktəb arasında ortaq yanaşma qurmalıdır. Xüsusilə ibtidai və keçid mərhələlərində bu əməkdaşlıq daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Uşaq məktəbdə bir xətt, evdə başqa xətt gördükdə sinif rəhbərliyinin təsiri zəifləyir. Buna görə sinif rəhbərinin valideynlərlə ünsiyyəti işgüzar, aydın, hörmətli və davamlı olmalıdır. Əsasnamədə əməkdaşlıq anlayışının valideynlər, sinif valideyn komitəsi və digər aidiyyəti şəxslərlə məqsədyönlü və əlaqələndirilmiş iş kimi müəyyən edilməsi də bu yanaşmanı gücləndirir.

Sinif rəhbərinin hüquqları və vəzifələri onun rolunu daha aydın müəyyənləşdirir. O, sinif üzrə müşayiət, müşahidə, əlaqələndirmə, məlumatlandırma, əməkdaşlığın təşkili və profilaktik işin aparılması sahəsində səlahiyyət daşıyır. Lakin bu səlahiyyət başqa vəzifələrin funksiyasını öz üzərinə götürmək demək deyil. Sinif rəhbəri məktəb rəhbərliyinin inzibati-idarəetmə səlahiyyətlərini, psixoloqun diaqnostik və psixoloji müdaxilə funksiyalarını, tibb işçisinin tibbi səlahiyyətlərini və digər aidiyyəti şəxslərin birbaşa funksiyalarını əvəz etmir. Onun rolu həmin şəxslərlə sinif üzrə işi əlaqələndirmək, məlumat axınını təmin etmək və zəruri hallarda aidiyyəti üzrə yönləndirmə aparmaqdan ibarətdir. Bu səbəbdən sinif rəhbəri təkbaşına intizam və inzibati qərar verən şəxs deyil. O, məsələ qaldırır, əsaslandırılmış təklif verir və məktəbdaxili qaydalara uyğun birgə fəaliyyət göstərir. Bu sərhəd nə qədər aydın qorunsa, sinif rəhbərliyinin peşəkarlığı da bir o qədər güclü görünər.

Sinif rəhbərinin məsuliyyəti isə yalnız onun gördüyü işlərin siyahısı ilə məhdudlaşmır. Bu məsuliyyət ilk növbədə şagirdin ləyaqətinə, təhlükəsizliyinə və hüquqlarına hörmətlə bağlıdır. Sinif rəhbəri heç bir şagirdi damğalamamalı, alçaltmamalı, onun haqqında etik çərçivədən kənar danışmamalı, həssas məlumatlardan şəxsi münasibətlər zəminində istifadə etməməlidir. O, şagird, ailə və sinif üzrə topladığı məlumatlardan yalnız xidməti zərurət və pedaqoji məqsəd çərçivəsində istifadə etməli, məxfilik tələblərinə ciddi əməl etməlidir. Burada məsuliyyət həm də müəllimin gündəlik ünsiyyətində görünür. Onun danışıq tonu, tələbkarlığı, dinləmə bacarığı, qərar vermə tərzi və münasibətlərdə ədalət hissi sinif rəhbərliyinin mahiyyətini müəyyən edən əsas göstəricilərdir. Əsasnamədə də rol sərhədlərinin qorunması, peşəkar məsuliyyət, məxfilik və etik davranış bu fəaliyyətin məcburi tələbi kimi verilir.

Sinif rəhbərliyinin məzmunu təhsil səviyyələrinə görə də fərqlənir. İbtidai təhsil səviyyəsində əsas diqqət məktəbə uyğunlaşma, müsbət davranış vərdişləri, təhlükəsiz davranış, məktəbə aidlik hissi və kollektivə inteqrasiya üzərində qurulur. Ümumi orta təhsil səviyyəsində yeniyetməlik dövrünün xüsusiyyətləri, münasibətlər sisteminin tənzimlənməsi, riskli halların izlənilməsi və fənn müəllimləri ilə daha sıx əlaqələndirmə ön plana keçir. Tam orta təhsil səviyyəsində isə sinif rəhbəri daha çox istiqamətləndirici və müşayiətedici mövqedə çıxış edir; burada akademik məsuliyyət, özünüidarə, peşəyönümü, gələcək təhsil seçimi və sosial yetkinlik xətti güclənir. Sinif rəhbərliyinin bu cür diferensial qurulması onu canlı məktəb fəaliyyətinə çevirir və hər yaş mərhələsində uşağın ehtiyacına uyğun pedaqoji yanaşmanı mümkün edir.

Bütün bunların fonunda aydın görünür ki, sinif rəhbəri məktəbdə ikinci dərəcəli təşkilatçı deyil. O, sinif üzrə pedaqoji işin əsas dayaq nöqtəsidir. Onun rolu sinfin daxili həyatını görmək, funksiyası bu həyatı sağlam istiqamətdə qurmaq, məsuliyyəti isə bu işi etik, sistemli, ardıcıl və məktəb reallığına uyğun şəkildə aparmaqdır. Güclü sinif rəhbəri yalnız qaydanı qoruyan müəllim deyil. O, sinifdə etibar yaradan, münasibətləri sağlamlaşdıran, riskləri vaxtında görən, şagirdin inkişafını dəstəkləyən və məktəb–ailə–müəllim xəttini birləşdirən müəllimdir. Sinif rəhbərliyinin əsl dəyəri də məhz burada üzə çıxır: o, sinifdə sadəcə nizam yaratmır, inkişaf üçün zəmin yaradır. Bu səbəbdən sinif rəhbərinin fəaliyyəti məktəbdə köməkçi iş kimi deyil, təlim-tərbiyə sisteminin mühüm və strateji istiqaməti kimi dəyərləndirilməlidir.