Sinif rəhbərinin təlim nəticələrinin izlənməsi və dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlərlə işinin təşkili

Sinif rəhbərinin təlim nəticələrinin izlənməsi və dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlərlə işinin təşkili

Sinif rəhbərinin bu istiqamətdə işi yalnız qiymət cədvəlinə baxmaqdan ibarət deyildir. Onun əsas funksiyası sinif üzrə təlim mənzərəsini bütöv şəkildə görmək, geriləmə riskini vaxtında sezmək, məlumatları birləşdirmək, aidiyyəti müəllimlər və mütəxəssislərlə əlaqələndirmə aparmaq, ailə ilə işləmək və şagird üçün uyğun dəstək xətti qurmaqdır. Mövcud normativ yanaşmada sinif rəhbərinin şagirdlərin fərdi qabiliyyətlərini və inkişaf dinamikasını öyrənməsi, xüsusi diqqət kəsb edən uşaqlarla işləməsi, ailə şəraitini öyrənməsi, fərdi iş və məsləhət formasından istifadə etməsi, eləcə də sinifdə dərs deyən müəllimlər və digər pedaqoji işçilərlə birgə fəaliyyət göstərməsi ayrıca qeyd olunur.

Təlim nəticələrinin izlənməsi məktəbdə ayrıca və məqsədli fəaliyyət kimi başa düşülməlidir. Qiymətləndirmənin əsas məqsədləri sırasında şagird nailiyyətinin və ya geriləməsinin izlənilməsi, təlim prosesində qərarların qəbulu və şagirdin təlim nəticələrinin qiymətləndirilməsi göstərilir. Diaqnostik qiymətləndirmə isə məhz şagirdlərin güclü və zəif tərəflərini müəyyənləşdirmək və sonrakı fəaliyyət dövründə buna istinad etmək üçün sistematik məlumat toplamaq prosesi kimi izah olunur. Buna görə sinif rəhbəri üçün əsas sual “şagird neçə aldı?” deyil, “harada çətinlik yaşayır, bu çətinlik sabitdirmi, səbəbi nədir və hansı dəstək lazımdır?” olmalıdır.

Bu işdə birinci addım dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlərin düzgün müəyyənləşdirilməsidir. Belə şagirdlər yalnız aşağı summativ nəticə ilə seçilməməlidir. Müəyyənləşdirmə üçün bir neçə göstərici birlikdə nəzərə alınmalıdır: fənlər üzrə davamlı zəif nəticə, bilik boşluqlarının təkrarlanması, tapşırıq icrasında ləngimə, davamiyyət problemi, sinifdə passivlik və ya yayınma, motivasiya zəifliyi, ani enişlər, müxtəlif müəllimlərin oxşar müşahidələri və ailə ilə bağlı maneələr. Məktəbdə monitorinq yanaşması məlumatın toplanması, sistemləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi üzərində qurulur; beynəlxalq praktikada da çətinlik yaşayan şagirdləri seçmək və müdaxiləni uyğunlaşdırmaq üçün tək göstərici yox, çoxsaylı məlumat mənbələrindən istifadə tövsiyə olunur.

Sinif rəhbərinin burada əsas vəzifəsi şagirdi damğalamaq deyil, çətinliyin xarakterini ayırd etməkdir. Təlimdə geriləmə bəzən yalnız fənn boşluğu ilə bağlı olmur. Yerli metodik təcrübədə belə çətinliklərin səbəbləri sırasında təfəkkür və idrak inkişafındakı çatışmazlıqlar, təlim-əmək bacarıqlarının aşağı səviyyəsi, bilik boşluqları, təlimə mənfi münasibət, sağlamlıq və yorğunluq halları, iradi keyfiyyətlərin zəifliyi, intizamsızlıq, ailə və dost mühitinin mənfi təsiri göstərilir. Həmin yanaşma vurğulayır ki, geriliyin səbəbini anlamaq üçün diaqnostika vacibdir və bu əsasda valideyn, pedaqoq və məktəb psixoloqunun birgə iş planı qurulmalıdır.

Buna görə sinif rəhbərinin işi “zəif oxuyur” və ya “geridə qalıb” kimi ümumi hökm verməklə bitməməlidir. O, əvvəlcə məlumatı toplamalı, sonra səbəbi təhlil etməlidir: məsələ davamiyyətdədir, oxu sürətindədir, tapşırığın başa düşülməsindədir, evdə nəzarət çatışmır, yoxsa uşaq psixoloji gərginlik yaşayır? Dəstək mexanizmi məhz bu təhlildən sonra qurulanda işlək olur. Əks halda eyni tədbir fərqli problemləri olan bütün şagirdlərə tətbiq edilir və nəticə zəif qalır. Psixoloji xidmət qaydalarında da psixoloqun pedaqoji işçilərlə birlikdə təhsilalanların psixoloji vəziyyətini, təlim nailiyyətlərini və inkişaf xüsusiyyətlərini izləməsi və əməkdaşlıq aparması nəzərdə tutulur.

Sinif rəhbərinin dəstək mexanizmi sistemli və mərhələli olmalıdır. Birinci mərhələ erkən aşkarlamadır. İkinci mərhələ səbəbin təhlilidir. Üçüncü mərhələ aidiyyəti müəllimlərlə birgə dəstək tədbirlərinin razılaşdırılmasıdır. Dördüncü mərhələ valideynin prosesə qoşulmasıdır. Beşinci mərhələ isə görülən işin nəticəsinin yenidən izlənməsidir. Beynəlxalq praktikada bu yanaşma məlumat əsasında qərarvermə, çoxpilləli müdaxilə və müntəzəm irəliləyiş izlənməsi prinsipi ilə qurulur; başlanğıc və aralıq yoxlamalar, kiçik qrup dəstəyi, daha intensiv müdaxilə və sonrakı nəticəyə əsasən planın dəyişdirilməsi tövsiyə edilir.

Sinif rəhbəri özü bütün fənlər üzrə korreksiya məşğələsi aparan şəxs deyil. Onun güclü tərəfi koordinasiyadır. O, sinifdə dərs deyən müəllimlərdən məlumat alır, kimin hansı mövzuda geridə qaldığını ümumiləşdirir, oxşar çətinlikləri olan şagirdləri müəyyənləşdirir, dərnək, əlavə məşğələ, məsləhət saatı, fərdi tapşırıq və evdə dəstək imkanlarını uyğunlaşdırır. Bu prosesdə sinif rəhbəri fənn müəllimi ilə razılaşmadan ayrıca akademik xətt qurmamalıdır; əksinə, sinif üzrə məlumatı vahid iş modelinə çevirməlidir. Sinif rəhbərinin iş formaları sırasında fərdi kömək, birgə həll axtarışı və pedaqoji işçilərlə birgə fəaliyyətin göstərilməsi məhz bu koordinasiya rolunu gücləndirir.

Fərdi yanaşma bu mövzunun əsas şərtidir. Yerli metodik mənbələrdə şagirdlərin inkişaf səviyyəsinin dinamikasının nəzərə alınması, təlim metod və vasitələrində fərdi yanaşma, fərdi tələbatı nəzərə alaraq inkişaf üçün sağlam mühitin yaradılması və sinifdə mənimsəmə səviyyəsinin müxtəlifliyinə uyğun fərdi məşğələ cədvəlinin tərtibi açıq şəkildə göstərilir. Eyni yanaşmada təlimin fərqləndirilməsi şagirdlərin güclü və zəif tərəflərinə, maraq və öyrənmə ehtiyaclarına əsasən məzmun, proses, nəticə və təlim mühitinin uyğunlaşdırılması kimi izah olunur. Bu, o deməkdir ki, dəstəyə ehtiyacı olan bütün şagirdlərə eyni tapşırıq, eyni temp və eyni həcmdə iş vermək düzgün yanaşma deyil.

Praktik baxımdan fərdi yanaşma aşağıdakı istiqamətlərdə qurula bilər: mövzunun sadələşdirilmiş izahı, tapşırığın mərhələlərə bölünməsi, qısa və ölçülə bilən məqsəd qoyuluşu, kiçik həcmli, amma müntəzəm məşğələ, fərdi və ya cütlərlə iş, ev tapşırığının həcm və çətinlik baxımından uyğunlaşdırılması, şagirdin cavab vermək üçün daha çox zaman alması, görsel və ya sxematik dəstək, müsbət möhkəmləndirmə, müntəzəm geri əlaqə və uğurun görünən hala gətirilməsi. Beynəlxalq praktikada zəif irəliləyiş göstərən şagirdlər üçün kiçik qrup və daha intensiv dəstək, müəyyən hallarda həftə ərzində bir neçə dəfə qısa müdaxilə blokları tövsiyə olunur; ilkin müdaxiləyə cavab verməyən şagirdlər üçün planın yenilənməsi zəruri sayılır.

Bu prosesdə sənədləşmə də vacibdir, amma formal yükə çevrilməməlidir. Sinif rəhbəri üçün əsas işçi bazalardan biri sinif jurnalı, davamiyyət qeydləri, sinif üzrə ümumi nəticə mənzərəsi, zəruri hallarda fərdi müşahidə qeydləri və sinif üzrə psixoloji-pedaqoji məlumatdır. Rəsmi təlimatda sinif jurnalının aparılmasının məcburi olduğu, direktor və müavin tərəfindən ona müntəzəm nəzarət edildiyi, davamiyyətin qeydə alındığı, uzunmüddətli xəstəlik hallarında ev və ya xəstəxana məşğələlərinin ayrıca qeyd olunduğu göstərilir. Bu sənədlər sinif rəhbərinə təsadüfi qənaət yox, faktlara söykənən qərar vermək imkanı yaradır.

Valideynlərlə iş bu mövzuda həlledici xəttdir. Dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlərlə bağlı ailə ilə əlaqə yalnız problem barədə məlumat vermək formasında qurulmamalıdır. Sinif rəhbəri valideynə uşağın harada çətinlik yaşadığını, bunun hansı formada göründüyünü, məktəbdə nə ediləcəyini və evdə hansı sadə dəstək addımlarının lazım olduğunu aydın izah etməlidir. Sinif rəhbəri haqqında əsasnamədə ailələrlə fərdi işin təşkili, ailədə tərbiyə şəraitinin öyrənilməsi və müəllim-valideyn kommunikativ münasibətlərinin tənzimlənməsi ayrıca göstərilir. Çətinliklərin bir hissəsi davamiyyət, ev rejimi, nəzarət, emosional gərginlik və ya motivasiya ilə bağlı ola bildiyindən valideyn bu mexanizmdə müşahidəçi yox, tərəfdaş olmalıdır.

Psixoloqla və digər mütəxəssislərlə əməkdaşlıq da bu işin ayrılmaz hissəsidir. Əgər şagirdin geriləməsi yalnız akademik deyil, emosional, davranış və ya uyğunlaşma xarakteri daşıyırsa, sinif rəhbəri bunu təkbaşına həll etməyə çalışmamalıdır. Psixoloji xidmətlə əməkdaşlıq məhz bu nöqtədə vacib olur: çətinliyin psixoloji fonu aydınlaşdırılır, müəllim və valideyn üçün uyğun yanaşma seçilir, şagird üzərində təzyiq yox, dəstək artırılır. Belə hallarda sinif rəhbəri müşahidə edən və əlaqələndirən tərəfdir; diaqnostika və peşəkar yardım isə aidiyyəti mütəxəssisin səlahiyyətində qalır.

Xüsusilə yuxarı siniflərdə sinif rəhbəri yalnız fənn nəticələrinə baxmamalıdır. Davamiyyət, dərsə gecikmə, təkrar enən göstəricilər, motivasiya itkisi və məktəbdən uzaqlaşma meyli risk siqnalları kimi izlənməlidir. Beynəlxalq erkən xəbərdarlıq modellərində riskli şagirdlərin müəyyənləşdirilməsi, onlara müdaxilə təyin edilməsi və sonrakı irəliləyişin izlənməsi sistemli yanaşma kimi təqdim olunur; davamiyyətlə bağlı yanaşmalarda da məlumatdan diaqnostik alət kimi istifadə etməklə səbəbin müəyyənləşdirilməsi və erkən müdaxilə vurğulanır. Bu, xüsusilə IX–XI siniflərdə imtahan, istiqamət seçimi və məktəbdən soyuma riskləri fonunda vacibdir.

Bütün bunların nəticəsində sinif rəhbərinin bu istiqamətdə işi üçün ən düzgün yanaşma belə görünür: əvvəlcə şagirdi aşağı nəticə göstərən kimi deyil, dəstəyə ehtiyacı olan şagird kimi görmək; sonra məlumatı toplamaq; çətinliyin səbəbini ayırd etmək; fənn müəllimi, valideyn və lazım gəldikdə psixoloqla əlaqəli iş qurmaq; fərdi və ya kiçik qrup dəstəyini təşkil etmək; nəticəni yenidən izləmək və planı buna uyğun düzəltmək. Yəni məqsəd sadəcə geridə qalanı qeyd etmək deyil, onu addım-addım irəli aparmaqdır. Təlim nəticələrinin izlənməsi də məhz bu zaman idarəetmə və dəstək alətinə çevrilir