Strateji planlaşdırmada Baseline nədir? Məktəbin özünə dürüst baxışının əhəmiyyəti

Məktəbin inkişafı haqqında danışmaq asandır. Məqsədlər yazmaq, prioritetlər seçmək, fəaliyyət planı hazırlamaq da mümkündür. Çətin olan isə daha əvvəl bir addım geri çəkilib məktəbə olduğu kimi baxmaqdır. Həqiqi inkişaf məhz burada başlayır. Məktəb əvvəlcə öz vəziyyətini dürüst oxumalıdır ki, sonra hara getdiyini dəqiq müəyyənləşdirə bilsin.

Strateji planlaşdırmada bu başlanğıc nöqtə baseline adlanır. Məktəbin İnkişaf Planında baseline məktəbin mövcud vəziyyətinin ölçülə bilən, sübuta söykənən və sonradan müqayisə üçün istifadə edilə bilən başlanğıc mənzərəsidir. Sadə dillə desək, bu, məktəbin özünə verdiyi ən vacib cavabdır: biz indi haradayıq?

Bu sual aydın cavab tapmayanda plan çox vaxt ümumi niyyətlər toplusuna çevrilir. Məktəb yaxşı görünən cümlələr yazır, amma real dəyişiklik yaradan istiqaməti tuta bilmir. Baseline isə planı havada qalan sözlərdən çıxarıb real məktəb həyatına bağlayır.

Baseline nədir

Baseline hər hansı islahat, tədbir və ya inkişaf addımı başlamazdan əvvəl məktəbin vəziyyətini göstərən başlanğıc nöqtədir. Burada söhbət ümumi təsvirdən getmir. Məktəbin neçə sinfi var, neçə müəllimi işləyir, hansı otaqları mövcuddur kimi məlumatlar vacib olsa da, təkbaşına baseline yaratmır. Baseline məktəbin işinin hansı vəziyyətdə olduğunu göstərən əsas göstəricilərdən ibarət olur.

Məsələn, şagird nailiyyətləri hansı səviyyədədir, siniflər və fənlər üzrə fərqlər harada görünür, davamiyyət və gecikmə necədir, müəllimlərin metodiki işi hansı səviyyədə qurulub, məktəbdaxili nəzarət necə işləyir, valideynlərlə əlaqə nə qədər sistemlidir. Bunlar artıq baseline məntiqinə daxil olan məsələlərdir.

Deməli, baseline sadəcə “mövcud vəziyyət” deyil. O, mövcud vəziyyətin ölçülmüş, təhlil olunmuş və idarəetmə qərarına çevrilə bilən formasıdır.

Niyə baseline olmadan strateji plan zəifləyir

Bir məktəb öz vəziyyətini aydın görmədən inkişaf planı yazanda adətən iki səhvdən biri baş verir. Ya məktəb bütün problemləri eyni vaxtda həll etməyə çalışır, ya da əsas ehtiyacdan uzaq, ümumi və şablon hədəflər seçir. Hər iki halda plan geniş görünür, amma təsir gücü zəif olur.

Məsələn, plan sənədində “təhsilin keyfiyyətinin artırılması” yazmaq asandır. Amma bu ifadə konkret deyil. Təhsilin keyfiyyətinin hansı hissəsi? Oxu bacarığı, riyazi düşünmə, qiymətləndirmə yanaşması, dərsin təşkili, yoxsa şagird dəstəyi? Problem aydın qoyulmayanda tədbirlər də dağınıq olur.

Baseline bu dağınıqlığın qarşısını alır. O, məktəbə göstərir ki, ən çox diqqət tələb edən sahə haradadır, problem hansı sinifdə, hansı istiqamətdə və hansı səviyyədə görünür. Bundan sonra plan daha dəqiq yazılır, resurs daha düzgün yönəldilir, il sonu qiymətləndirmə isə daha əsaslı aparılır.

Dürüst diaqnoz nə deməkdir

Baseline ilə bağlı ən vacib sözlərdən biri də dürüstlükdür. Məktəbin diaqnozu nə tərif mətni olmalıdır, nə də ittiham siyahısı. Dürüst diaqnoz o deməkdir ki, məktəb özünü nə olduğundan zəif göstərir, nə də olduğundan güclü göstərməyə çalışır. O, reallığı olduğu kimi qəbul edir.

Bu məsələ praktik idarəetmə baxımından çox əhəmiyyətlidir. Çünki problem yumşaldılaraq yazıldıqda sonradan seçilən tədbirlər də zəif olur. Əksinə, vəziyyət həddindən artıq sərt təqdim edildikdə kollektivdə müqavimət yaranır. Buna görə də diaqnozun dili nə emosional, nə də ittihamedici olmalıdır. Məktəb dili ilə desək, fakt nədirsə, o da yazılmalıdır.

Məsələn, “müəllimlər zəif işləyir” cümləsi nə peşəkardır, nə də faydalıdır. Amma “dərs müşahidələri göstərir ki, formativ geribildirim və fərqləndirmə bütün siniflərdə eyni səviyyədə tətbiq olunmur” cümləsi həm peşəkar görünür, həm də idarəetmə baxımından çıxış yolu yaradır.

Baseline hansı suallara cavab verməlidir

Yaxşı hazırlanmış baseline məktəbdə bir neçə əsas suala cavab verməlidir.

Birinci sual budur: məktəbin əsas nəticə göstəriciləri hazırda hansı vəziyyətdədir? Buraya şagird nailiyyətləri, siniflər üzrə fərqlər, buraxılış və summativ nəticələr, baza bacarıqları, davamiyyət və intizam göstəriciləri daxildir.

İkinci sual budur: bu nəticələri yaradan proseslər necə işləyir? Yəni dərsin planlaşdırılması necə aparılır, metodiki dəstək nə qədər sistemlidir, nəzarət mexanizmi işləyirmi, qərarların icrası izlənilirmi, məktəbdaxili əməkdaşlıq nə səviyyədədir.

Üçüncü sual isə bundan ibarətdir: mövcud vəziyyətlə gözlənilən vəziyyət arasında hansı fərq var? Məktəb hansı standartın altındadır, hansı sahədə sabitlik yoxdur, hansı istiqamətdə inkişaf ehtiyacı daha açıq görünür.

Məhz bu suallar cavablandırıldıqda baseline planın real bünövrəsinə çevrilir.

Baseline nələri əhatə etməlidir

Məktəbdə baseline hazırlamaq hər şeyi eyni dərəcədə yazmaq demək deyil. Əsas məqsəd məktəbin inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirəcək sahələr üzrə dürüst və qısa mənzərə yaratmaqdır.

İlk böyük blok tədrisin vəziyyətidir. Burada şagird nailiyyətləri, paralellərarası fərqlər, fənlər üzrə enmə və artımlar, baza bacarıqları, dəstəyə ehtiyacı olan şagird qrupları və qiymətləndirmə təcrübəsinin real vəziyyəti görünməlidir. Tədris nəticəsi strateji planın mərkəzində dayanırsa, baseline də bu sahəni aydın göstərməlidir.

İkinci böyük blok idarəetmə və təşkilati işdir. Məktəbin planlaşdırma sistemi işləyirmi, vəzifə bölgüsü aydındırmı, metodiki qərarlar icraya çevrilirmi, məktəbdaxili nəzarət dövri və nəticəyönümlüdürmü, bunlar çox vacib məsələlərdir. İdarəetmə mexanizmi zəif olduqda hətta düzgün tədbirlər də davamlı nəticə vermir.

Üçüncü blok məktəb mühitidir. Davamiyyət, punktuallıq, intizam, sosial-psixoloji iqlim, valideynlərlə iş, müəllimlərarası əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və dəstək mühiti məktəbin ümumi fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Tədris nəticələrinə yalnız qiymət cədvəli ilə baxmaq düzgün diaqnoz vermir. Məktəb mühiti də bu mənzərənin ayrılmaz hissəsidir.

Yaxşı baseline necə yazılır

Baseline yazılanda ən çox ehtiyac duyulan keyfiyyət sadəlik və dəqiqlikdir. Çox bəzəkli, ümumi və təsirli görünən cümlələr burada işə yaramır. Çünki strateji planın başlanğıc hissəsi gözəl görünmək üçün deyil, həqiqəti göstərmək üçün yazılır.

Məsələn, “məktəbdə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində tədbirlərə ehtiyac var” cümləsi zəif diaqnozdur. Bu cümlədə problem dəqiq görünmür. Eyni fikir daha peşəkar formada belə yazıla bilər: “V–VII siniflər üzrə aparılmış təhlil göstərir ki, oxuyub-anlama, yazılı cavabın əsaslandırılması və riyazi düşünmənin ifadəsi sahəsində siniflərarası fərqlər qalmaqdadır. Dərs müşahidələri və yazı işlərinin təhlili bu istiqamətdə vahid məktəbdaxili yanaşmanın tam formalaşmadığını göstərir.”

Burada artıq həm nəticə, həm proses, həm də ehtiyac görünür. Məktəbin sonrakı addımı da daha aydın olur.

Baseline problemdən prioritetə keçidi təmin edir

Məktəb inkişaf planının gücü ondadır ki, o, bütün problemləri eyni səviyyədə toplamaqla kifayətlənmir. O, əsas inkişaf ehtiyaclarını seçir. Baseline məhz bu seçim üçün lazımdır.

Əgər məktəb görür ki, əsas problem bütövlükdə bütün tədris deyil, müəyyən siniflərdə oxuyub-anlama və riyazi əsaslandırma bacarığının zəifliyidir, onda prioritet də daha dar və məqsədyönlü seçilir. Əgər problem ümumi idarəetmədən çox qərarların icra izlənməsindədirsə, onda fəaliyyət planı da həmin boşluğu bağlamağa yönəlir.

Yəni baseline məktəbi “hər şeyi edək” düşüncəsindən “ən vacib olanı düzgün edək” düşüncəsinə keçirir. Bu da strateji planlaşdırmanın əsas məntiqidir.

Baseline necə hazırlanmalıdır

Məktəbdə dürüst diaqnoz təsadüfi yazılmamalıdır. Bunun sadə, amma aydın ardıcıllığı olmalıdır.

Əvvəlcə məktəb hansı sahələrə baxacağını müəyyənləşdirməlidir. Hər şeyi eyni vaxtda toplamaq sənədi ağırlaşdırır. Ona görə əsas istiqamətlər seçilməlidir.

Sonra həmin istiqamətlər üzrə göstəricilər müəyyən olunmalıdır. Məsələn, minimal səviyyəni keçən şagirdlərin faizi, üzrsüz davamiyyətsizlik halları, dərs müşahidəsində müəyyən meyarların görünmə tezliyi, metodiki qərarların icra vəziyyəti kimi.

Bundan sonra məlumat toplanmalıdır. Burada yalnız bir mənbəyə söykənmək düzgün deyil. Jurnal məlumatları, summativ nəticələr, müşahidə materialları, məktəbdaxili hesabatlar, müəllim və valideyn rəyləri birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Növbəti mərhələ təhlildir. Toplanan məlumat sadəcə cədvəldə qalmalı deyil. Məktəb onu oxumalı, müqayisə etməli, sabit və problemli sahələri ayırd etməlidir.

Sonda isə bütün bunlar qısa, dürüst və peşəkar mətnə çevrilməlidir. Baseline hissəsi məhz burada hazır olur.

Məktəblər niyə bəzən dürüst diaqnozdan qaçır

Bu sual praktik məktəb idarəçiliyində çox realdır. Bəzən məktəb rəhbərliyi problemləri açıq yazmaqdan çəkinir. Bunun arxasında müxtəlif səbəblər dayanır. Yuxarı instansiyadan gələn qınaq qorxusu, məktəbin reytinqinə təsir narahatlığı, kollektivdə yanlış anlaşılma ehtimalı və ya sadəcə yaxşı görünmək istəyi bu səbəblərdən bəziləridir.

Nəticədə sənəddə reallığı tam açmayan, yumşaldılmış və təhlükəsiz ifadələr yaranır. Belə sənəd isə məktəbi qorumur. Əksinə, planın təsir gücünü azaldır. Çünki düzgün qoyulmayan diaqnoz üzərində qurulan tədbirlər də hədəfə tam düşmür.

Əslində güclü məktəb rəhbərliyi problemi gizlədən yox, onu düzgün oxuyan rəhbərlikdir. Məktəbin zəif tərəfini sənədləşdirmək onu zəifləşdirmir. Əksinə, həmin zəifliyin idarə edilə bilən sahəyə çevrilməsinə imkan yaradır.

Baseline məktəbdə nəyi dəyişir

Dürüst baseline hazırlandıqdan sonra məktəbin idarəetmə dili də dəyişir. Məktəb ümumi ifadələrdən uzaqlaşır, konkret istiqamətlər üzrə danışmağa başlayır. Hədəflər daha ölçülə bilən olur. Fəaliyyətlər problemin özünə yaxınlaşır. Monitorinq daha məntiqli qurulur. Hesabat isə daha inandırıcı alınır.

Bundan əlavə, kollektivdə planın ciddiyyəti artır. Müəllim də, rəhbərlik də görür ki, sənəd formal iclas üçün yazılmayıb. Məktəbin öz ehtiyacından çıxıb. Bu da planın sahiblənilməsinə təsir edir.

Məktəb yalnız “inkişaf etməliyik” demir. O, “harada inkişaf etməliyik, nəyə görə və hansı başlanğıc nöqtəsindən çıxırıq” suallarına da cavab verir. Bu isə artıq strateji idarəetmə mədəniyyətidir.

Baseline və ya dürüst diaqnoz Məktəbin İnkişaf Planının ilk və ən mühüm mərhələsidir. Bu mərhələdə məktəb özünə baxır, reallığı ölçür, güclü və zəif tərəfləri ayırd edir, sonra isə inkişaf yolunu bu reallıq üzərində qurur.

Baseline zəif yazılanda plan şablon sənədə çevrilir. Güclü yazılanda isə plan məktəbin işini istiqamətləndirən canlı idarəetmə alətinə çevrilir.

Sadə dillə desək, baseline məktəbin özünə tutduğu güzgü deyil yalnız. O, məktəbin sabahkı inkişafını ölçəcək başlanğıc xəttidir. Məktəb bu xətti nə qədər dürüst çəkirsə, inkişaf yolu da bir o qədər aydın görünür.