Ustad dərsi nədir, necə təşkil olunur və açıq dərsdən nə ilə fərqlənir?

Məktəbdə elə fəaliyyət formaları var ki, onları sadəcə tədbir kimi yox, pedaqoji inkişaf aləti kimi görmək lazımdır. Ustad dərsi məhz belə formadadır. Bu anlayış son illərdə məktəb mühitində daha çox işlənir, lakin hələ də bir çox hallarda onun mahiyyəti tam dəqiq anlaşılmır. Bəzən açıq dərs ustad dərsi kimi təqdim olunur, bəzən də ustad dərsindən adi nümunə dərs səviyyəsində nəticə gözlənilir. Halbuki bu iki anlayış yaxın olsa da, eyni deyil.

Müasir məktəbdə müəllimin peşəkar inkişafı yalnız seminar, müşavirə və ya formal metodik iclaslarla məhdudlaşa bilməz. Müəllim ən çox başqa müəllimin işlək təcrübəsindən öyrənir. Sinifdə nəticə verən üsul, şagirdi düşündürən tapşırıq, dərsi canlı saxlayan metod, zəif şagirdi prosesə cəlb edən yanaşma – bütün bunlar bir müəllimdən digərinə keçəndə məktəbin ümumi təlim keyfiyyəti yüksəlir. Ustad dərsinin dəyəri də məhz buradadır.

Bu yazıda ustad dərsinin nə olduğunu, hansı məqsədə xidmət etdiyini, kim tərəfindən keçirilməli olduğunu, məktəbdə necə təşkil edilməsinin daha doğru sayıldığını və açıq dərsdən hansı əsas cəhətlərlə fərqləndiyini sadə, praktik və məktəb reallığına uyğun şəkildə izah edəcəyik.

Ustad dərsi nədir?

Ustad dərsi təcrübəli, peşəkar nüfuzu olan, dərsində real və işlək nəticə göstərən müəllimin və ya metodik baxımdan güclü mütəxəssisin öz pedaqoji təcrübəsini digər müəllimlərlə paylaşdığı öyrədici fəaliyyət formasıdır. Bu fəaliyyətin məqsədi sadəcə yaxşı dərs göstərmək deyil, uğurlu təcrübənin necə qurulduğunu, hansı məntiqlə seçildiyini və başqa müəllimlər tərəfindən necə tətbiq oluna biləcəyini aydın şəkildə izah etməkdir. Ustad dərsində iştirak edən müəllim yalnız müşahidəçi kimi qalmamalı, təqdim olunan təcrübədən özü üçün konkret metodik nəticə çıxarmalıdır. O, istifadə olunan yanaşmanın niyə seçildiyini, hansı problemin həllinə xidmət etdiyini, dərsin hansı mərhələsində nə məqsədlə tətbiq olunduğunu, şagird fəallığının necə təmin edildiyini, çətinlik yarandıqda hansı dəyişikliklərin edildiyini və bu təcrübənin başqa mövzu və siniflərə necə uyğunlaşdırıla biləcəyini başa düşməlidir. Bu baxımdan ustad dərsi yalnız yaxşı dərsin nümayişi deyil, peşəkar təcrübənin başqaları üçün anlaşılan, öyrədici və tətbiq edilə bilən formaya çevrilmiş təqdimatıdır.

Ustad dərsinin əsas mahiyyəti nədədir?

Ustad dərsinin mərkəzində nümayiş yox, şərhli pedaqoji paylaşım dayanır. Başqa sözlə, burada əsas olan müəllimin nə etdiyini göstərməsi deyil, etdiyini nə üçün və necə etdiyini açmasıdır. Adi halda müəllim yaxşı dərs deyə bilər. Lakin hər yaxşı dərs avtomatik olaraq ustad dərsi sayılmır. Ustad dərsi olmaq üçün həmin dərsin içindəki peşəkar məntiq görünməlidir. Orada dərsin planı, seçilən üsul, tapşırığın quruluşu, şagirdlə ünsiyyət forması, qiymətləndirmə yanaşması və refleksiya xətti müəllimlər üçün izah olunmalıdır. Bu səbəbdən ustad dərsi passiv izləmə tədbiri deyil. O, canlı metodik öyrənmə mühitidir. Burada iştirakçı müəllim sadəcə auditoriya üzvü olmur; o, müşahidə edir, müqayisə aparır, sual verir, təhlil edir və gördüyünü öz sinifinə köçürmək üçün düşünür.

Ustad dərsi niyə vacibdir?

Məktəbdə metodik işin ən böyük problemlərindən biri bəzən onun sənəd və iclas səviyyəsində qalmasıdır. Ustad dərsi isə metodik işi canlı dərs mühiti ilə birləşdirir. Onun vacibliyi bir neçə istiqamətdə aydın görünür.

Əvvəla, ustad dərsi qabaqcıl təcrübəni məktəbdaxili sərvətə çevirir. Güclü müəllimin işi təkcə onun şəxsi uğuru kimi qalmır, digər müəllimlərin də istifadəsinə açılır.

İkincisi, bu fəaliyyət gənc müəllimlər və müəyyən sahədə çətinlik yaşayan pedaqoqlar üçün praktik dəstək mexanizminə çevrilir. Çünki burada tövsiyə nəzəri şəkildə verilmir, canlı nümunə ilə göstərilir.

Üçüncüsü, ustad dərsi məktəbdə peşəkar əməkdaşlıq mühiti yaradır. Müəllimlər bir-birinə hesabat verən və ya bir-birini qiymətləndirən tərəf kimi yox, bir-birindən öyrənən və bir-birini inkişaf etdirən tərəf kimi baxmağa başlayırlar.

Dördüncüsü, bu fəaliyyət məktəbdə təlim keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Çünki nəticə verən üsulların yayılması dərsin quruluşuna, şagird fəallığına, qiymətləndirmə keyfiyyətinə və nəticədə şagird nailiyyətinə də təsir edir.

Ustad dərsini kim verməlidir?

Bu suala cavab verərkən əsas prinsip çox aydındır: ustad dərsini vəzifəsi olan yox, ustalığı olan şəxs verməlidir.

Məktəb praktikası baxımından belə dərsləri ilk növbədə dərsində nəticə göstərən, metodik baxımdan güclü, öz təcrübəsini başqalarına izah edə bilən qabaqcıl müəllimlər aparmalıdır. Çünki ustad dərsinin ən etibarlı qaynağı sinifdə sınaqdan çıxmış real təcrübədir.

Metodbirləşmə rəhbəri də ustad dərsi üçün uyğun fiqurdur, amma yalnız o halda ki, o, təkcə təşkilatçı deyil, eyni zamanda güclü praktik müəllimdir. Əks halda vəzifə adı ustad dərsi aparmaq üçün yetərli əsas sayılmamalıdır.

Tədris işləri üzrə direktor müavini daha çox ümumpedoqoji və metodik istiqamətlər üzrə ustad dərsi verə bilər. Məsələn, dərsin planlaşdırılması, təlim nəticəsinə uyğun fəaliyyət qurulması, müşahidə meyarları, qiymətləndirmə, refleksiya, məktəbdaxili metodik nəzarət, zəif nəticə verən siniflərlə iş və oxşar mövzular bu xəttə daha uyğundur.

Direktor da müəyyən hallarda ustad dərsi verə bilər. Xüsusilə məktəbdə pedaqoji liderlik, metodik mədəniyyət, təlimin keyfiyyəti, peşəkar inkişaf mühiti, məktəbdaxili müşahidə və geribildirim sistemi kimi mövzularda direktorun rolu vacibdir. Amma direktorun hər fənn üzrə və hər mövzu üzrə avtomatik ustad dərsi aparan əsas şəxs kimi təqdim olunması düzgün olmaz. Burada da əsas ölçü konkret mövzu üzrə peşəkar hazırlıq və işlək təcrübədir.

Peşəkar müsabiqələrdə fərqlənmiş, sertifikatlaşdırmada yüksək nəticə göstərmiş, medal, təltif və ya peşəkar nüfuz qazanmış müəllimlər də ustad dərsi keçə bilərlər. Lakin burada bir həqiqəti unutmaq olmaz: diplom və ya mükafat üstünlükdür, amma ustad dərsi aparmaq üçün təkbaşına kifayət deyil. Əsas məsələ həmin müəllimin öz güclü təcrübəsini sadə, sistemli və öyrədici formada başqasına ötürə bilməsidir.

Ustad dərsi necə təşkil olunmalıdır?

Ustad dərsi planlı qurulmadıqda çox tez formal tədbirə çevrilə bilər. Bu səbəbdən onun təşkili təsadüfi yox, məktəbin metodik ehtiyacları əsasında aparılmalıdır.

1. Ehtiyac müəyyən edilməlidir

Ən əvvəl məktəbdə hansı sahədə real metodik ehtiyac olduğu aydınlaşdırılmalıdır. Bu ehtiyac dərs müşahidələrindən, summativ nəticələrdən, müəllimlərin çətinliklərindən, sinif idarəetməsi problemlərindən, qiymətləndirmədə görünən boşluqlardan və ya konkret fənn üzrə davamlı zəif nəticələrdən çıxa bilər. Məsələn, məktəbdə belə ehtiyaclar ola bilər: şagird fəallığının zəifliyi, diferensial yanaşmanın yetərincə görünməməsi, oxu və anlama bacarıqlarının aşağı olması, yazı işlərinin zəif təşkili, riyaziyyat dərslərində səhvlə işin səmərəsiz qurulması, refleksiya mərhələsinin formal aparılması, formativ qiymətləndirmənin qeyri-dəqiq təşkili.

Ustad dərsi mövzuya görə yox, ehtiyaca görə seçilməlidir.

2. Mövzu konkret olmalıdır

Ustad dərsinin mövzusu ümumi və qeyri-müəyyən ifadələrlə müəyyənləşdirilməməlidir. “İnnovativ dərs”, “müasir yanaşma” və ya “yaradıcı müəllim işi” kimi ümumi başlıqlar ilk baxışda cəlbedici görünsə də, müəllim üçün nəyi öyrənəcəyini, hansı praktik faydanı əldə edəcəyini aydın göstərmir. Buna görə ustad dərsinin mövzusu dəqiq, məqsədyönlü və birbaşa praktikaya yönəlmiş şəkildə seçilməlidir. Mövzu elə qurulmalıdır ki, iştirakçı müəllim əvvəlcədən hansı metodik yanaşma, hansı bacarıq və ya hansı dərs problemi üzərində işlənəcəyini aydın başa düşsün. Məsələn, Azərbaycan dili dərsində mətnlə iş strategiyaları, riyaziyyat dərsində səhv üzərindən öyrənmənin təşkili, tarix dərsində sübut əsaslı cavab qurmaq, ibtidai sinifdə zəif oxuyan şagirdlərlə iş, formativ qiymətləndirmənin praktik təşkili və ya sinifdə bütün şagirdlərin fəallaşdırılması yolları kimi mövzular bu baxımdan daha işlək və faydalıdır. Mövzu nə qədər konkret seçilərsə, ustad dərsinin məzmunu, müzakirəsi və praktik nəticəsi də bir o qədər aydın və təsirli olur.

3. Ustad düzgün seçilməlidir

Mövzu müəyyənləşdirildikdən sonra həmin mövzu üzrə ustad dərsini aparacaq şəxs diqqətlə seçilməlidir. Bu seçim təsadüfi edilməməlidir. Çünki ustad dərsinin keyfiyyəti təkcə mövzudan yox, onu təqdim edən şəxsin peşəkar hazırlığından, təcrübəsindən və təqdimetmə bacarığından da birbaşa asılıdır. Başqa sözlə, hər yaxşı müəllim ustad dərsi apara bilər, amma hər müəllim hər mövzu üzrə ustad dərsi aparmaq üçün eyni dərəcədə uyğun olmaya bilər. Ona görə də mövzu ilə onu aparacaq şəxs arasında uyğunluq mütləq nəzərə alınmalıdır. Bu zaman ilk növbədə həmin şəxsin praktik nəticəsinə baxılmalıdır. Yəni onun dərsində istifadə etdiyi yanaşmalar real nəticə verirmi, şagird nailiyyətinə, dərsin keyfiyyətinə və sinifdə fəallığa müsbət təsir göstərirmi — bunlar nəzərə alınmalıdır. Təkcə nəzəri məlumatı çox olan şəxsi seçmək kifayət etmir. Ustad dərsi aparan şəxs öz işində sınaqdan çıxmış, işlək və faydalı təcrübəyə malik olmalıdır. Bununla yanaşı, onun metodik səviyyəsi də vacibdir. Yəni o, dərsi necə qurduğunu, hansı üsulu niyə seçdiyini, hansı mərhələdə nə etdiyini və bunun hansı nəticə verdiyini aydın izah edə bilməlidir. Əgər müəllim özü yaxşı işləyir, amma bunu başqasına başa sala bilmirsə, o zaman ustad dərsinin təsiri zəifləyir. Ustad dərsi üçün uyğun şəxs gördüyü işi sadəcə icra edən yox, onu düşünülmüş şəkildə təqdim edə bilən şəxs olmalıdır.

Peşəkar nüfuz da seçim zamanı nəzərə alınmalıdır. Çünki iştirakçılar qarşılarında həm təcrübəsinə, həm də peşəkar mövqeyinə etibar etdikləri bir şəxsi görməlidirlər. Belə olduqda ustad dərsinə maraq, inam və öyrənmə motivasiyası daha yüksək olur. Amma burada nüfuz yalnız vəzifə ilə ölçülməməlidir; əsas olan həmin şəxsin peşəkar hörmət qazanmış olmasıdır. Digər mühüm meyar izah etmə bacarığıdır. Ustad dərsi aparan şəxs sadə, anlaşıqlı və sistemli danışmağı bacarmalıdır. O, fikrini qarışıq və ağır terminlərlə deyil, müəllim üçün aydın olan praktik dildə təqdim etməlidir. İştirakçılar onun danışığını dinləyərkən həm mövzunu başa düşməli, həm də öz dərslərində bunu necə tətbiq edə biləcəklərini görə bilməlidirlər.

Əməkdaşlığa açıq olmaq da çox vacibdir. Ustad dərsi birtərəfli çıxış deyil. Burada sual olur, fikir mübadiləsi olur, müzakirə olur, bəzən fərqli yanaşmalar da ortaya çıxır. Buna görə ustad dərsi aparan şəxs həmkarlarının suallarını normal qəbul etməli, müzakirəyə açıq olmalı və başqalarının da peşəkar düşüncəsinə hörmətlə yanaşmalıdır. Nəhayət, həmin şəxsin öz təcrübəsini sistemləşdirmə qabiliyyəti olmalıdır. Yəni o, gördüyü işi qarışıq və dağınıq şəkildə yox, məntiqi ardıcıllıqla təqdim etməlidir. Hansı problemi həll etdiyini, hansı addımları atdığını, nə üçün bu yolu seçdiyini və hansı nəticəyə gəldiyini aydın şəkildə qura bilməlidir. Bu, ustad dərsinin təsirini artırır və iştirakçı müəllimlər üçün öyrənmə prosesini daha səmərəli edir. Qısası, ustad dərsini aparacaq şəxs mövzuya uyğun seçilməli, onun praktik işi, metodik hazırlığı, izah etmə qabiliyyəti, peşəkar nüfuzu və əməkdaşlıq mədəniyyəti birlikdə nəzərə alınmalıdır. Yalnız bu halda ustad dərsi həqiqətən faydalı, inandırıcı və müəllimlər üçün öyrədici olur.

4. Hazırlıq mərhələsi aparılmalıdır

Ustad dərsinə başlamazdan əvvəl iştirakçılara onun məqsədi, müşahidənin əsas istiqamətləri və diqqət yetirilməli məqamlar aydın şəkildə təqdim olunmalıdır. Bu, müəllimlərin dərsi təsadüfi müşahidə etməsinin qarşısını alır və onların diqqətini əsas metodik məsələlərə yönəldir. Əks halda iştirakçılar ümumi təəssüratla kifayətlənə, lakin təqdim olunan təcrübənin dəyərli tərəflərini, istifadə olunan üsulların məntiqini və praktik əhəmiyyətini tam şəkildə görə bilməyə bilərlər. Bu mərhələdə müşahidə üçün konkret istiqamətlər müəyyənləşdirilə bilər. Məsələn, tapşırıqların necə diferensiallaşdırıldığı, şagird fəallığının hansı yollarla təmin edildiyi, müəllimin sualları hansı pedaqoji məntiqlə qurduğu, zəif və ya passiv şagirdlərin dərsə necə cəlb olunduğu, refleksiya mərhələsinin hansı formada təşkil edildiyi və qiymətləndirmənin hansı əsaslarla aparıldığı əvvəlcədən diqqət mərkəzinə gətirilə bilər. Belə hazırlıq ustad dərsinin daha məqsədyönlü, daha anlaşıqlı və metodik baxımdan daha faydalı keçməsinə ciddi şəkildə kömək edir.

5. Nümayiş və izah mərhələsi qurulmalıdır

Ustad dərsinin əsas mərhələsində tam dərs, dərsin daha vacib hesab olunan bir hissəsi və ya konkret metodik vəziyyət təqdim edilə bilər. Hansı forma seçilməsindən asılı olmayaraq, burada başlıca tələb sadəcə dərsin nümayiş etdirilməsi deyil, həmin dərsin necə qurulduğunun və hansı metodik məntiqə əsaslandığının iştirakçılar üçün aydın şəkildə açılmasıdır. Yəni ustad müəllim yalnız nə etdiyini göstərməklə kifayətlənməməli, nə üçün məhz həmin üsulu seçdiyini, onu dərsin hansı mərhələsində və hansı məqsədlə tətbiq etdiyini də izah etməlidir. Ustad dərsinin əsl dəyəri də məhz bu mərhələdə üzə çıxır. Çünki iştirakçı müəllim dərsdən sonra yalnız ümumi müsbət təəssüratla kifayətlənməməli, təqdim olunan yanaşmanın işləmə səbəbini, onun praktik üstünlüyünü və öz dərsində necə istifadə oluna biləcəyini də başa düşməlidir. Belə olduqda ustad dərsi sadəcə baxılan dərs kimi yox, öyrədici və metodik cəhətdən faydalı peşəkar təcrübə kimi dəyər qazanır.

6. Müzakirə peşəkar səviyyədə aparılmalıdır

Ustad dərsindən sonra keçirilən müzakirə formal təşəkkür, ümumi razılıq və ya səthi təriflərlə məhdudlaşmamalıdır. Müzakirə peşəkar məzmunda qurulmalı, təqdim olunan təcrübənin mahiyyəti, tətbiq imkanları və inkişaf ehtiyacları diqqətlə təhlil edilməlidir. Bu mərhələdə əsas diqqət istifadə olunan yanaşmanın nə dərəcədə işlək olduğuna, onun başqa sinif və şəraitlərdə tətbiq imkanlarına, dərsin daha təsirli görünən məqamlarına, təcrübənin güclü tərəflərinə, mümkün risklərinə və təkmilləşdirmə istiqamətlərinə yönəldilməlidir. Belə yanaşma ustad dərsinin metodik təsirini gücləndirir, eyni zamanda müəllimlərdə təhlil, müqayisə və peşəkar nəticə çıxarma vərdişinin formalaşmasına xidmət edir.

7. Sonrakı tətbiq və izləmə təmin olunmalıdır

Ustad dərsinin əsl faydası onun keçirildiyi anda deyil, sonrakı mərhələdə yaratdığı praktik təsirdə üzə çıxır. Əgər iştirakçı müəllimlər təqdim olunan yanaşma və üsulları öz dərs təcrübəsində tətbiq etmirlərsə, belə fəaliyyət yalnız müşahidə xarakteri daşıyır və metodik nəticə vermir. Buna görə ustad dərsindən sonra həmin təcrübənin müəllimlər tərəfindən sınaqdan keçirilməsi, nəticələrin qısa şəkildə izlənilməsi, metodbirləşmə çərçivəsində müzakirə olunması və ehtiyac yarandıqda əlavə metodik dəstəyin göstərilməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bu baxımdan ustad dərsi birdəfəlik tədbir kimi deyil, davamı və təsiri olan metodik inkişaf prosesi kimi təşkil edilməlidir.

Açıq dərs nədir?

Açıq dərs müəllimin real sinifdə, real şagirdlərlə keçdiyi və başqa müəllimlərin, rəhbərliyin və ya dəvət olunmuş şəxslərin müşahidə edə bildiyi dərs formasıdır. Bu dərsdə əsas məqsəd dərsin necə qurulduğunu, müəllimin hansı üsullardan istifadə etdiyini, şagirdlərin necə iştirak etdiyini və nəticənin necə alındığını görməkdir. Açıq dərs müəllimin təcrübəsini göstərmək, həmkar müşahidəsi aparmaq və sonradan metodik fikir mübadiləsi etmək baxımından faydalıdır. Amma burada diqqətin mərkəzində yenə də dərsin özü dayanır.

Açıq dərs ilə ustad dərsin fərqi nədir?

Açıq dərs və ustad dərsi bir-birinə yaxın görünsə də, eyni məna daşımır. Açıq dərs daha çox müşahidə üçün keçirilən real dərsdir. Ustad dərsi isə müəllimlərə öyrətmək, işlək təcrübəni paylaşmaq və metodik yanaşmanı izah etmək üçün təşkil olunur. Açıq dərsdə əsas diqqət dərsin necə keçdiyinə yönəlir. Ustad dərsində isə əsas məsələ həmin təcrübənin necə qurulduğunu, niyə məhz belə təşkil olunduğunu və başqa müəllimlərin onu öz dərsində necə tətbiq edə biləcəyini göstərməkdir. Açıq dərsdə müəllim daha çox öz dərsini nümayiş etdirir, ustad dərsində isə o, öz təcrübəsini izah edir, əsaslandırır və paylaşır. Başqa sözlə desək, açıq dərsdə əsasən dərs izlənilir, ustad dərsində isə izlənilən təcrübədən öyrənmək məqsədi güdülür. Açıq dərsin sonunda müzakirə ola bilər, amma ustad dərsində müzakirə fəaliyyətin əsas hissələrindən biri sayılır. Çünki burada məqsəd təkcə baxmaq deyil, başa düşmək, mənimsəmək və sonradan tətbiq etməkdir. Buna görə də hər ustad dərsində açıq dərs elementi ola bilər, amma hər açıq dərs ustad dərsi hesab olunmur.

Məktəb üçün ən düzgün yanaşma hansıdır?

Məktəbdə ustad dərsinə ayrıca metodik fəaliyyət forması kimi yanaşmaq daha doğrudur. Onu adi açıq dərsin başqa adı kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Ustad dərsi məktəbdə müəllimlərin bir-birindən öyrənməsinə, qabaqcıl təcrübənin yayılmasına və peşəkar əməkdaşlıq mühitinin güclənməsinə xidmət etməlidir. Bunun üçün ustad dərsləri məktəbin real ehtiyacları əsasında planlaşdırılmalı, mövzular konkret seçilməli, bu dərsi aparacaq şəxs peşəkar meyarlarla müəyyən edilməli, müşahidə və müzakirə mədəniyyəti qorunmalı, sonrakı tətbiq və dəstək də nəzərdə tutulmalıdır. Belə olduqda ustad dərsi müəllim üçün əlavə yükə yox, real metodik köməyə çevrilir. Məktəb üçün isə bu fəaliyyət formal tədbir deyil, təlim keyfiyyətini yaxşılaşdıran işlək vasitə olur.

Ustad dərsi məktəbdə müəllimlərin bir-birindən öyrənməsi, faydalı pedaqoji təcrübənin paylaşılması və təlimin keyfiyyətinin yüksəlməsi üçün güclü vasitədir. Onun dəyəri yalnız yaxşı dərs göstərməkdə deyil, həmin təcrübəni başqaları üçün aydın, sadə və tətbiq oluna bilən formaya çevirməkdədir.

Açıq dərs daha çox müşahidə üçün keçirilən real dərsdirsə, ustad dərsi həmin təcrübənin öyrədici və metodik paylaşım formasına çevrilmiş görnüşüdür. Məktəb bu fərqi düzgün başa düşəndə, hər iki fəaliyyət formasından daha səmərəli istifadə edə bilir. Nəticədə metodik iş formal xarakter daşımır, birbaşa müəllimin işinə, dərsin keyfiyyətinə və şagird nəticələrinə təsir edən canlı inkişaf mühitinə çevrilir.