1. Pedaqoji prosesin tamlığı - Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər

Ümumi təhsilin təşkilinə dair ümumi pedaqoji tələblər-Pedaqoji prosesin tamlığı

Pedaqoji prosesin tamlığı o deməkdir ki, məktəbdə təlim işi yalnız mövzunun izahı, tapşırığın verilməsi və qiymətin yazılması ilə məhdudlaşmır. Təhsil prosesi elə qurulmalıdır ki, şagird həm bilik əldə etsin, həm düşündürülsün, həm öyrəndiyini tətbiq etməyi bacarsın, həm də münasibət, davranış və məsuliyyət baxımından formalaşsın. Bu baxımdan pedaqoji prosesin tamlığı təhsil məqsədlərinin öyrədici, tərbiyəedici və inkişafetdirici xarakter daşımasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, dərsin nəticəsi yalnız “mövzu keçildi” yanaşması ilə deyil, “şagird nə qazandı?” sualı ilə dəyərləndirilməlidir.

Bu tələb məktəb həyatı üçün çox vacibdir. Çünki dərsdə yalnız məlumat vermək kifayət etmir. Şagird mövzunu eşidə, qaydanı yadda saxlaya bilər, amma onu tətbiq edə bilmirsə, səbəb-nəticə əlaqəsini qura bilmirsə, fikrini aydın ifadə etmirsə, tapşırığa məsuliyyətlə yanaşmırsa, başqaları ilə əməkdaşlıq etməyi bacarmırsa, deməli, təlim prosesi tam nəticə verməyib. Pedaqoji prosesin tamlığı məhz buna görə vacibdir: dərsi yalnız məzmun ötürən bir işdən çıxarıb şagirdin hərtərəfli formalaşmasına xidmət edən canlı pedaqoji prosesə çevirir.

Məktəb təcrübəsində bu məsələ bəzən dar başa düşülür. Elə hesab olunur ki, dərsin əsas işi mövzunu çatdırmaqdır, digər məsələlər isə əlavə fəaliyyətlərdə formalaşır. Əslində isə yaxşı dərsdə bu xətlər bir-birindən ayrılmır. Müəllim mövzunu öyrədir, amma eyni zamanda şagirdi düşündürür, izah etdirməyə çalışır, müqayisə aparmağa yönəldir, sual qarşısında qoyur, səhvin səbəbini axtarmağa sövq edir. Bununla yanaşı dərsin gedişində şagirdin işə münasibəti, başqasını dinləməsi, qrupda işləməsi, qaydaya əməl etməsi, tapşırığı sona çatdırması da formalaşır. Deməli, tamlıq o zaman yaranır ki, dərs bilik, düşünmə və davranış baxımından birlikdə nəticə versin.

Bu məntiq müəllim üçün dərsin daha məqsədli qurulması deməkdir. Müəllim özünə yalnız “bu gün nəyi öyrədəcəyəm?” sualını verməməlidir. Bununla yanaşı “şagird nəyi anlayacaq?”, “nəyi tətbiq edəcək?”, “nəyi əsaslandıracaq?”, “nə barədə düşünəcək?”, “tapşırığa necə yanaşacaq?”, “dərsdə hansı iş vərdişləri və münasibətlər formalaşacaq?” suallarını da nəzərə almalıdır. Belə yanaşma dərsin keyfiyyətini artırır və nəticəni daha aydın görünən edir.

Pedaqoji prosesin tamlığı məktəb rəhbərliyi üçün də mühüm baxışdır. Direktor, tədris üzrə direktor müavini və metodik işə cavabdeh olan şəxslər dərsə baxarkən yalnız mövzunun izah olunub-olunmadığını izləməməlidirlər. Onlar görməlidirlər ki, şagird dərsdə necə iştirak edir, fikrini əsaslandıra bilirmi, müəllimin sualına hazır cavab qaytarmırsa düşünməyə cəhd edirmi, tapşırığı necə yerinə yetirir, əməkdaşlıq mühiti varmı, öyrənmə canlı şəkildə gedirmi. Dərsin keyfiyyəti təkcə müəllimin danışığı ilə yox, şagirdin fəaliyyəti ilə görünür.

Pedaqoji sahədə təhsil alan tələbə və magistr üçün də bu anlayışın düzgün qavranılması vacibdir. Çünki bu, nəzəri termin kimi səslənsə də, əslində müəllimlik peşəsinin gündəlik iş məntiqidir. Yaxşı dərs o dərsdir ki, şagird ondan yalnız məlumatla çıxmır; o, düşünərək, izah edərək, müqayisə apararaq, tətbiq edərək və münasibət göstərərək çıxır. Bu baxımdan pedaqoji prosesin tamlığı müəllimin dərs planlaşdırmasından tutmuş sinifdə ünsiyyətinə, qiymətləndirmədən müşahidəyə qədər bütün pedaqoji fəaliyyətini istiqamətləndirən əsas yanaşmadır.

Bu tələbi daha aydın görmək üçün ayrı-ayrı fənlər üzrə sadə vəziyyətlərə baxmaq faydalıdır. Riyaziyyat dərsində müəllim mövzunu izah edir və bir neçə nümunə həll etdirir. Bu, vacibdir, lakin yetərli deyil. Əgər müəllim şagirddən həll yolunu izah etməyi, iki fərqli üsulu müqayisə etməyi, səhvin haradan başladığını göstərməyi istəyirsə, şagird artıq yalnız cavabı öyrənmir, həm də düşünməyi öyrənir. Bu zaman o, işə diqqətlə yanaşır, tələsmədən işləməyin vacibliyini anlayır, başqasının fikrinə qulaq asır. Azərbaycan dili dərsində müəllim yalnız qaydanı izah edib tapşırıq yoxlamır, həm də fikrin niyə aydın çıxmadığını, hansı cümlənin daha düzgün qurula biləcəyini müzakirə etdirirsə, şagird qaydanı sadəcə əzbərləmir, dili məqsədli və məsuliyyətlə işlətməyi öyrənir. Ədəbiyyat dərsində müəllim personajın davranışını müzakirəyə çıxaranda, “onun yerində sən olsaydın nə edərdin?” sualını verəndə şagird mətnin üzərində düşünür, seçim və nəticə barədə fikir yürüdür, fərqli mövqeləri dinləməyi öyrənir. Tarix dərsində hadisənin yalnız tarixini yox, səbəbini və nəticəsini də araşdıran şagird faktı sadəcə yadda saxlamır, onu başa düşür. Biologiya və coğrafiya dərslərində mövzu həyatla bağlananda şagird öyrəndiyini gündəlik davranışla əlaqələndirir. Xarici dil dərsində isə dili real ünsiyyət vəziyyətində işlədəndə o, söz və qaydanı yadda saxlamaqla yanaşı danışıq, dinləmə və nəzakətli ünsiyyət vərdişi də qazanır. Bu nümunələrin hamısında eyni nəticə görünür: dərs yalnız məlumat vermir, həm düşüncəyə, həm də davranışa təsir edir. Bu ümumi yanaşmanı daha aydın başa düşmək üçün təhsil məqsədlərinin öyrədici, tərbiyəedici və inkişafetdirici xarakteri ayrıca izah edilməlidir.

1. Təhsil məqsədlərinin öyrədici xarakter daşıması

Öyrədici xarakter o deməkdir ki, dərs ilk növbədə şagirdə bilik, bacarıq və müəyyən fəaliyyət üsulları qazandırmalıdır. Şagird mövzunu başa düşməli, əsas anlayışları mənimsəməli, öyrəndiyini tapşırıqda tətbiq etməli və fənn üzrə gözlənilən nəticəni göstərə bilməlidir. Bu xətt dərsin bilik tərəfidir. Məsələn, riyaziyyat dərsində şagird kəsrlərin müqayisəsini, Azərbaycan dili dərsində cümlə üzvlərini, biologiyada canlıların quruluşunu, tarixdə hadisənin gedişini öyrənir. Əgər dərsin sonunda şagird nəyi öyrəndiyini aydın göstərə bilmirsə, onda dərsin öyrədici tərəfi zəif qurulmuş sayılır. Ona görə müəllim mövzunu elə təqdim etməlidir ki, şagird sadəcə eşitməsin, həqiqətən mənimsəsin.

2. Təhsil məqsədlərinin tərbiyəedici xarakter daşıması

Tərbiyəedici xarakter o deməkdir ki, dərs şagirdin yalnız biliyinə yox, həm də münasibətinə, davranışına və dəyər yönümünə təsir göstərməlidir. Burada söhbət yalnız intizamdan getmir. Məsuliyyət, dürüstlük, əməkdaşlıq, başqasının fikrinə hörmət, tapşırığa ciddi yanaşma, səbir, söz və davranış mədəniyyəti də bu xəttə daxildir. Məsələn, qrup işi zamanı şagird yoldaşının sözünü kəsmədən dinləyirsə, tapşırıq zamanı köçürməyə yox, öz gücünə güvənməyə çalışırsa, səhv edəndə aqressiya göstərmir, onu düzəltməyə çalışırsa, burada tərbiyəedici nəticə görünür. Dil dərsində sözə və ünsiyyətə məsuliyyətli yanaşma, tarix dərsində fərqli mövqelərə dözümlə baxmaq, biologiya dərsində sağlamlıq və təbiətə münasibət, fizika və kimya dərslərində təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək də bu xəttin tərkib hissəsidir. Deməli, tərbiyəedici xarakter ayrıca nəsihət vermək yox, dərsin gedişində düzgün münasibət və davranış formalaşdırmaqdır.

3. Təhsil məqsədlərinin inkişafetdirici xarakter daşıması

İnkişafetdirici xarakter o deməkdir ki, dərs şagirdin düşünmə, müqayisə etmə, araşdırma aparma, nəticə çıxarma, tətbiqetmə, problem həll etmə və öz fikrini əsaslandırma bacarıqlarını inkişaf etdirməlidir. Yəni şagird yalnız öyrənməməli, həm də düşünərək öyrənməlidir. Məsələn, müəllim tarix dərsində “bu hadisənin səbəbi nə idi?”, riyaziyyatda “niyə bu üsul daha uyğundur?”, ədəbiyyatda “qəhrəman niyə belə davrandı?”, biologiyada “bu vəziyyət hansı nəticəyə gətirib çıxarır?” suallarını verəndə şagird sadəcə cavab eşitmir, özü düşünməyə başlayır. İnkişafetdirici tərəf dərsdə şagirdin passiv dinləyici mövqeyindən çıxıb fəal iştirakçıya çevrilməsi ilə görünür. O, müzakirə edir, müqayisə aparır, yeni vəziyyətdə öyrəndiyini işlədir, səhvindən nəticə çıxarır. Buna görə də inkişafetdirici xarakter təlimin canlı və düşünməyə söykənən tərəfidir.

Bu üç xətt bir-birindən ayrılıqda yox, birlikdə işlədikdə pedaqoji proses tam olur. Dərs həm öyrətməli, həm formalaşdırmalı, həm də inkişaf etdirməlidir. Bu xətlərdən biri zəif qalanda təlim prosesi birtərəfli görünür. Yalnız bilik verən, amma düşündürməyən dərs də zəifdir. Yalnız fəaliyyət yaradan, amma aydın bilik qazandırmayan dərs də yetərli deyil. Yalnız nizam-intizama diqqət yetirən, amma öyrənmə və inkişaf yaratmayan yanaşma da tam nəticə vermir. Məktəb üçün sağlam pedaqoji nəticə o zaman yaranır ki, bu üç tərəf eyni prosesin içində bir-birini tamamlasın.

Yekun olaraq demək olar ki, pedaqoji prosesin tamlığı ümumi təhsilin təşkilinə dair əsas pedaqoji tələblərdən biridir. Bu tələb dərsin yalnız mövzu çatdıran fəaliyyət kimi deyil, şagirdin bilik, düşüncə, münasibət və davranış baxımından formalaşmasına xidmət edən bütöv proses kimi qurulmasını tələb edir. Müəllim üçün bu, dərsi daha şüurlu və məqsədli təşkil etməkdir. Məktəb rəhbərliyi üçün bu, dərsə və ümumi təhsil mühitinə daha dolğun və peşəkar baxmaqdır. Pedaqoji sahədə təhsil alan tələbə və magistr üçün isə bu, gələcək fəaliyyətin əsas məntiqini anlamaqdır. Başqa sözlə, pedaqoji prosesin tamlığı məktəbdə dərsin başa çatması ilə yox, şagirddə yaranan real pedaqoji nəticə ilə ölçülür.