Erkən yeniyetməlik dövrü

10–12 yaş | V–VI siniflər

Erkən yeniyetməlik dövrü uşağın ibtidai sinif mərhələsindən əsas məktəb mərhələsinə keçdiyi, məktəb həyatında yeni tələblərlə qarşılaşdığı və özünü əvvəlki kimi “kiçik uşaq” deyil, daha müstəqil şagird kimi hiss etməyə başladığı həssas inkişaf mərhələsidir. Bu dövr əsasən 10–12 yaşı, yəni V–VI sinifləri əhatə edir. İlk baxışda bu mərhələ sadəcə sinif dəyişməsi kimi görünə bilər. Lakin əslində V–VI siniflərdə şagirdin təlim rejimi, müəllimlə münasibəti, sinif kollektivində mövqeyi, dostluq əlaqələri, özünə münasibəti, davranış reaksiyaları və motivasiyası ciddi şəkildə dəyişməyə başlayır.

Bu yaş dövrünü düzgün anlamaq üçün onu “keçid mərhələsi” kimi görmək lazımdır. Şagird artıq ibtidai sinif uşağı deyil, amma tam formalaşmış yeniyetmə də sayılmır. O, bir tərəfdən böyüdüyünü hiss edir, fikrinin nəzərə alınmasını istəyir, özünü göstərməyə çalışır və yoldaşları arasında qəbul olunmağa can atır. Digər tərəfdən isə onun özünüidarəetmə, vaxtı planlaşdırma, emosiyasını tənzimləmə, müxtəlif müəllimlərin tələblərinə uyğunlaşma və məsuliyyət daşıma bacarıqları hələ tam sabitləşməyib. Bu səbəbdən 10–12 yaşlı şagirdə nə ibtidai sinifdəki kimi tam himayəçi münasibət göstərmək, nə də yuxarı sinif şagirdi kimi ondan tam müstəqillik gözləmək düzgün deyil.

Bu mərhələdə ən doğru pedaqoji yanaşma mərhələli məsuliyyət, aydın qayda, emosional dəstək və ədalətli tələbkarlıqdır. Şagirdə məsuliyyət verilməlidir, lakin o, bu məsuliyyətin içində tək buraxılmamalıdır. Ona qayda öyrədilməlidir, lakin qayda qorxu və alçaltma yolu ilə deyil, izah, ardıcıllıq və tətbiq vasitəsilə mənimsədilməlidir. Uşaq özünü göstərmək istəyirsə, bu ehtiyac susdurulmamalı, faydalı fəaliyyətə yönəldilməlidir. Çünki erkən yeniyetməlik dövründə davranışda görünən bir çox dəyişikliklərin arxasında sadəcə intizamsızlıq yox, böyümə, qəbul olunma, fərqlənmə və özünü təsdiq etmə ehtiyacı dayanır.

V sinfə keçid bu dövrün ən mühüm başlanğıc nöqtəsidir. İbtidai sinifdə şagird adətən bir müəllimlə işləyir, sinif mühiti daha sabit olur, tapşırıqların verilməsi və yoxlanılması daha tanış qaydada aparılır, valideynlə məktəb əlaqəsi daha birbaşa qurulur. V sinifdə isə vəziyyət dəyişir. Şagird artıq bir neçə fənn müəllimi ilə qarşılaşır, hər fənnin öz tələbi, öz dəftər sistemi, öz ev tapşırığı, öz qiymətləndirmə forması və öz dərs davranışı gözləntisi olur. Bununla yanaşı, kabinet dəyişiklikləri, yeni dərs cədvəli, daha çox fənn, daha ağır çanta, daha mürəkkəb tapşırıqlar və daha geniş sosial çevrə şagirdin gündəlik məktəb həyatını dəyişdirir.

Bu dəyişiklik böyüklər üçün adi görünə bilər, lakin 10–11 yaşlı şagird üçün ciddi uyğunlaşma yüküdür. Şagird artıq yalnız dərsi öyrənməklə kifayətlənmir. O, dərs cədvəlini izləməyi, kitab-dəftərini fənlər üzrə hazırlamağı, müxtəlif müəllimlərin tələblərini yadda saxlamağı, ev tapşırıqlarını bölməyi və dərs günü ərzində bir müəllim üslubundan digərinə keçməyi də bacarmalıdır. Bu bacarıqlar isə hələ yeni formalaşır. Ona görə də V sinifdə bəzi şagirdlərin nəticələrində müvəqqəti enmə, unutqanlıq, tapşırıqları qarışdırma, çantanı düzgün hazırlamama, dərsə maraqda azalma və ya davranışda qeyri-sabitlik müşahidə oluna bilər.

Belə hallar dərhal “tənbəllik”, “məsuliyyətsizlik” və ya “intizamsızlıq” kimi qiymətləndirilməməlidir. Əlbəttə, şagirddən məsuliyyət tələb olunmalıdır, lakin əvvəlcə onun yeni məktəb sistemində nəyə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyi müəyyən edilməlidir. Məsələn, ibtidai sinifdə yüksək nəticə göstərən şagird V sinifdə zəifləyirsə, bu, onun birdən-birə oxumaq istəmədiyi anlamına gəlmir. O, sadəcə müxtəlif müəllimlərin tələblərini əlaqələndirməkdə, ev tapşırıqlarını planlaşdırmaqda, yeni fənn məzmununu anlamaqda və ya sinifdəki sosial münasibətlərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkə bilər. Buna görə müəllim və valideyn əvvəlcə səbəbi görməli, sonra tələb irəli sürməlidir.

Erkən yeniyetməlik dövründə müəllim sayının artması şagirdin məktəb təcrübəsini genişləndirir. Şagird artıq yalnız bir müəllim modeli ilə deyil, müxtəlif müəllim şəxsiyyətləri, müxtəlif izah üslubları və müxtəlif tələblərlə qarşılaşır. Bu, onun sosial çevikliyini, uyğunlaşma bacarığını və müstəqil davranışını inkişaf etdirə bilər. Lakin bu proses pedaqoji baxımdan əlaqələndirilmədikdə şagird üçün çaşqınlıq yaradır. Bir müəllim fəal danışığı təşviq edir, digər müəllim eyni davranışı artıq danışıq kimi qiymətləndirir. Bir müəllim ev tapşırığında geniş yazılı cavab tələb edir, digəri qısa və konkret cavabı yetərli sayır. Bir müəllim səhvi dərhal izah edir, digəri şagirddən daha çox müstəqil düzəliş gözləyir. V–VI sinif şagirdi isə bəzən bu fərqləri düzgün oxuya bilmir.

Bu səbəbdən V–VI siniflərdə fənn müəllimləri arasında koordinasiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada məqsəd bütün müəllimlərin eyni cür dərs keçməsi deyil. Məqsəd odur ki, şagird qarşısında qoyulan əsas davranış, məsuliyyət, tapşırıq və qiymətləndirmə gözləntiləri bir-birini inkar etməsin. Şagird bilməlidir ki, hər fənnin öz xüsusiyyəti var, amma məktəbin ümumi qayda və məsuliyyət məntiqi vahiddir. Sinif rəhbəri bu prosesdə əlaqələndirici rol oynamalıdır. O, fənn müəllimlərindən gələn müşahidələri toplamalı, şagirdlərin uyğunlaşma çətinliklərini vaxtında görməli və valideynlə əlaqəni yalnız problem dərinləşəndə deyil, ilkin mərhələdə qurmalıdır.

Bədən və psixikada başlanğıc dəyişikliklər də bu yaş dövrünün mühüm xüsusiyyətlərindəndir. 10–12 yaş aralığında bəzi uşaqlarda boy artımı, bədən quruluşunda dəyişmə, hərəkətlərdə yöndəmsizlik, dəri problemləri, səsdə dəyişiklik, xarici görünüşə diqqətin artması və özünü başqaları ilə müqayisə etmə halları başlayır. Bu dəyişikliklər bütün uşaqlarda eyni vaxtda və eyni sürətlə getmir. Bəzi şagirdlər sinif yoldaşlarından daha tez böyüyür, bəziləri isə hələ uşaq görünüşünü saxlayır. Hər iki hal normal inkişaf fərqi kimi qəbul edilməlidir.

Bu mərhələdə böyüklərin dili çox həssas olmalıdır. Müəllim və valideyn uşağın boyu, çəkisi, səsi, üzü, saç düzümü, geyimi və bədənindəki dəyişikliklər barədə zarafat etməməlidir. “Sən çox kökəlmisən”, “hələ də balaca görünürsən”, “səsin necə dəyişib”, “bu nə geyimdir?” kimi ifadələr böyüklərə adi söz kimi görünə bilər, lakin 10–12 yaşlı şagird bu sözləri çox ağır qəbul edə bilər. Bu yaşda uşaq öz bədəni ilə yeni münasibət qurmağa başlayır. Ona görə də böyüklərin münasibəti uşağın özünəinamını ya dəstəkləyir, ya da zədələyir.

Psixoloji baxımdan erkən yeniyetməlik dövründə şagirdin özünü göstərmək istəyi güclənir. O, artıq yalnız müəllimin dediyini yerinə yetirən uşaq kimi görünmək istəmir. Fikrinin soruşulmasını, bacarığının görünməsini, sinifdə müəyyən rolunun olmasını və yoldaşları tərəfindən qəbul edilməsini istəyir. Bu istək təbii inkişaf ehtiyacıdır. Lakin düzgün istiqamətləndirilmədikdə dərsdə yersiz danışmaq, zarafatla diqqət çəkmək, müəllimə etiraz etmək, yoldaşlarını güldürmək və ya qaydanı pozaraq fərqlənmək formasında özünü göstərə bilər.

Belə hallarda müəllim davranışın yalnız zahiri tərəfini görməməlidir. Əlbəttə, dərsdə qayda pozuntusu dayandırılmalıdır. Amma eyni zamanda müəllim özünə sual verməlidir: bu şagird diqqəti niyə bu yolla cəlb edir? Ona faydalı formada görünmək imkanı verilibmi? Sinifdə onun bacardığı sahə tanınıbmı? Məsələn, dərsdə tez-tez danışaraq diqqət çəkməyə çalışan şagirdə yalnız irad bildirmək çox vaxt davamlı nəticə vermir. Ona qrup işində təqdimatçı rolu vermək, dərsdə nümunəni izah etdirmək, sinif tədbirində məsul tapşırıq vermək və ya kiçik layihəyə cəlb etmək daha səmərəli ola bilər. Bu yanaşma davranışı mükafatlandırmaq deyil, özünüifadə ehtiyacına sağlam yol açmaqdır.

Bu yaş dövründə dostluq və qrup daxilində yer tutmaq meyli də güclənir. İbtidai sinifdə müəllimin rəyi uşaq üçün daha həlledici idisə, V–VI siniflərdə sinif yoldaşlarının münasibəti getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Şagird artıq kiminlə oturduğuna, kiminlə dostluq etdiyinə, hansı qrupun içində olduğuna, kimin onu qəbul etdiyinə və kimin ondan uzaq durduğuna daha həssas yanaşır. Böyüklərə sadə görünən bir küsülülük, oyun zamanı kənarda qalmaq və ya qrupdan çıxarılmaq erkən yeniyetmə üçün ciddi emosional hadisə ola bilər.

Qrup daxilində qəbul olunmaq ehtiyacı təlim davranışına da təsir edir. Əgər sinifdə dərsə məsuliyyətli yanaşmaq, yaxşı nəticə göstərmək, sual vermək və çalışmaq müsbət dəyər kimi qəbul edilirsə, şagird öz bacarığını daha rahat göstərir. Əgər sinifdə oxuyan şagirdlər lağa qoyulursa, fəal cavab verənlər “özünü göstərən” kimi təqdim olunursa və məsuliyyətli davranış nüfuzdan salınırsa, bəzi uşaqlar bacardıqları halda öz biliklərini gizlədə bilərlər. Bu baxımdan V–VI siniflərdə sinif kollektivinin sağlam formalaşdırılması yalnız tərbiyə işi deyil, həm də təlim keyfiyyəti məsələsidir.

Sinif rəhbəri bu dövrdə sinifdəki sosial münasibətləri diqqətlə izləməlidir. O, yalnız davamiyyət və jurnalla məhdudlaşmamalıdır. Sinifdə kimlərin liderlik etdiyini, kimlərin təcrid olunduğunu, hansı qrupların formalaşdığını, lağetmə və kənarlaşdırma hallarının olub-olmadığını, hansı şagirdlərin özünü sinifdə rahat hiss etmədiyini müşahidə etməlidir. Erkən yeniyetməlik dövründə sosial münasibətlər akademik motivasiyaya birbaşa təsir göstərə bilər. Şagird sinifdə özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etmirsə, onun dərsə qoşulması da zəifləyə bilər.

Təlim motivasiyasında dəyişmə bu dövrün ən vacib pedaqoji məsələlərindən biridir. İbtidai sinifdə şagird çox vaxt müəllimin tərifi, valideynin razılığı və yaxşı qiymət motivi ilə oxuyur. V–VI siniflərdə isə motivasiya daha mürəkkəb xarakter alır. Şagird dərsin ona maraqlı olub-olmadığını, fənni başa düşüb-düşmədiyini, müəllimin ona necə münasibət göstərdiyini, sinifdə cavab verəndə necə qarşılandığını və öz çalışmasının nəticə verib-vermədiyini daha çox nəzərə alır. Ona görə də bu yaşda “oxumalısan” demək təkbaşına kifayət etmir. Şagird nə üçün oxuduğunu, nəyi bacardığını, harada çətinlik çəkdiyini və necə irəliləyə biləcəyini görməlidir.

V–VI siniflərdə motivasiyanın zəifləməsi çox vaxt fənni anlamamaqla başlayır. Şagird bir neçə mövzunu ardıcıl başa düşmür, sonra növbəti mövzular onun üçün daha da çətinləşir. Nəticədə o, “mən bu fənni bacarmıram” qənaətinə gəlir. Bu qənaət çox təhlükəlidir, çünki erkən yeniyetməlik dövründə formalaşan “bacarmıram” düşüncəsi sonrakı siniflərdə davamlı fənn laqeydliyinə çevrilə bilər. Məsələn, V sinifdə riyaziyyatdan əsas anlayışları mənimsəməyən şagird VI sinifdə artıq mövzulara qorxu və inamsızlıqla yanaşa bilər. Müəllim bu halda yalnız qiymət yazmaqla kifayətlənməməli, çətinliyin haradan başladığını müəyyən etməlidir.

Bu yaşda uğur hissi motivasiyanın əsas dayaqlarından biridir. Şagird böyük nəticəyə dərhal çata bilməsə də, kiçik irəliləyişi görməlidir. Müəllim “bu dəfə əvvəlkindən daha dəqiq yazmısan”, “sən artıq məsələnin şərtini düzgün ayıra bilirsən”, “cavabın tam deyil, amma düzgün istiqamətdəsən” kimi inkişaf yönümlü geribildirimlərdən istifadə etdikdə şagird çalışmağın mənasını hiss edir. Əksinə, yalnız səhvi göstərmək, müqayisə etmək və ümumi tənqid vermək motivasiyanı zəiflədir. Erkən yeniyetmə səhvini görməlidir, amma eyni zamanda səhvi düzəltmək yolunu da bilməlidir.

Həssaslıq və ədalət duyğusunun güclənməsi də V–VI siniflər üçün xarakterikdir. Bu yaşda şagird müəllimin kimə necə yanaşdığını, qiyməti necə verdiyini, qaydanı hamıya eyni tətbiq edib-etmədiyini və iradın hansı tonda bildirildiyini diqqətlə izləyir. Əgər müəllim eyni qayda pozuntusuna bir şagirddə sərt, digərində yumşaq reaksiya verirsə, sinif bunu dərhal hiss edir. Əgər qiymətləndirmə meyarı aydın deyilsə, şagird “müəllim məni istəmir” düşüncəsinə gələ bilər. Bu düşüncə həmişə obyektiv olmaya bilər, lakin şagirdin dərsə və müəllimə münasibətinə real təsir göstərir.

Bu səbəbdən V–VI siniflərdə ədalət yalnız müəllimin daxilən ədalətli olması ilə bitmir. Ədalət şagird üçün görünən və başa düşülən olmalıdır. Şagird niyə bu qiyməti aldığını, səhvinin nədən ibarət olduğunu və nəticəni necə yaxşılaşdıra biləcəyini bilməlidir. “Sən zəifsən”, “sən diqqətsizsən”, “sən heç çalışmırsan” kimi ifadələr şəxsiyyəti hədəfə alır və uşağı müdafiəyə çəkir. Daha düzgün yanaşma fəaliyyəti qiymətləndirməkdir: “bu tapşırıqda əsas səhv buradadır”, “cavabında nümunə çatışmır”, “fikrin doğrudur, amma əsaslandırma zəifdir”, “növbəti dəfə əvvəlcə şərti tam oxu, sonra cavabı yaz”. Belə geribildirim həm tələbkardır, həm də inkişaf etdiricidir.

Valideyn üçün erkən yeniyetməlik dövrü xüsusi səbir və düzgün məsafə tələb edir. Bu yaşda şagird bir tərəfdən “mən özüm bilərəm” deyə bilər, digər tərəfdən dərs cədvəlini unuda, kitabını gətirməyə, tapşırığını son günə saxlaya və vaxtını düzgün bölə bilməyə bilər. Valideyn bəzən bu vəziyyətə iki yanlış yoldan biri ilə reaksiya verir: ya uşağın bütün işini öz üzərinə götürür, ya da “böyümüsən, özün bil” deyib onu tam sərbəst buraxır. Hər iki yanaşma risklidir. Birinci halda uşaq məsuliyyətə alışmır, ikinci halda isə yeni məktəb tələbləri qarşısında dəstəksiz qalır.

Daha düzgün yanaşma tədrici müstəqillikdir. Valideyn uşağın çantasını onun yerinə hazırlamamalı, amma çantanı fənlər üzrə necə yoxlamağı öyrətməlidir. Ev tapşırığını onun yerinə etməməli, amma tapşırıqları necə hissələrə bölməyi göstərməlidir. Dərs oxumağı yalnız əmr formasında tələb etməməli, çalışma vaxtını birlikdə planlaşdırmalıdır. Məsələn, “bütün dərslərini indi et” demək əvəzinə “gəl baxaq, sabaha hansı fənlər var, hansından başlamaq daha məntiqlidir?” demək uşağın planlaşdırma bacarığını inkişaf etdirir. Bu, həm nəzarətdir, həm də müstəqilliyə hazırlıqdır.

Valideynin məktəb və müəllim haqqında danışıq tərzi də bu yaşda çox önəmlidir. Uşaq artıq böyüklərin münasibətlərini daha diqqətlə izləyir və onların davranışındakı ziddiyyətləri daha tez görür. Əgər valideyn uşağın yanında müəllimi dəyərsizləşdirirsə, məktəb qaydalarını emosional şəkildə tənqid edirsə və hər çətinliyi uşağın xeyrinə qarşıdurmaya çevirirsə, şagird müəllim tələblərinə daha müqavimətli yanaşa bilər. Əlbəttə, valideyn məktəblə bağlı narahatlığını bildirməlidir. Lakin bunu uşağın yanında müəllim nüfuzunu sarsıdaraq deyil, müəllim və məktəb rəhbərliyi ilə sakit, faktlara əsaslanan və əməkdaşlıq yönümlü ünsiyyətlə etməlidir.

Müəllim üçün bu yaş dövründə əsas prinsip qayğıkeş tələbkarlıqdır. V–VI sinif şagirdi artıq öz fikrinin dinlənilməsini, şəxsiyyətinə hörmət edilməsini və sinifdə görünməsini istəyir. Buna görə müəllim şagirdə sual vermək, izah etmək, seçim etmək, təqdim etmək və özünü faydalı formada göstərmək imkanları yaratmalıdır. Eyni zamanda qaydalar, davranış sərhədləri və tapşırıq məsuliyyəti aydın olmalıdır. Şagirdə yalnız sərbəstlik vermək düzgün deyil, yalnız sərt nəzarət də səmərəli deyil. Müəllim həm istiqamət verməli, həm də məsuliyyət tələb etməlidir.

Dərs prosesində bu yaş qrupunun xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Uzun və yalnız müəllim izahına əsaslanan dərs V–VI sinif şagirdlərinin diqqətini tez zəiflədə bilər. Onlar artıq ibtidai sinif şagirdləri kimi tam əyani fəaliyyətə bağlı deyillər, amma hələ də konkret nümunə, mərhələli izah, müzakirə, qrup işi, praktik tapşırıq və geribildirimə ehtiyac duyurlar. Dərs elə qurulmalıdır ki, şagird yalnız dinləməsin, həm də oxusun, düşünsün, yazsın, müqayisə etsin, sual versin və nəticə çıxarsın. Bu, həm diqqəti artırır, həm də özünüifadə ehtiyacını faydalı istiqamətə yönəldir.

Məktəb rəhbərliyi üçün V–VI siniflər ayrıca adaptasiya və motivasiya mərhələsi kimi idarə olunmalıdır. Rəhbərlik bu siniflərdə yalnız qiymət göstəricilərinə baxmaqla kifayətlənməməlidir. Şagirdlərin ibtidai sinifdən əsas məktəbə keçidi, fənn müəllimləri ilə münasibəti, sinif kollektivində mövqeyi, davamiyyəti, motivasiyası, emosional vəziyyəti və valideynlərlə əlaqə səviyyəsi birlikdə izlənməlidir. Xüsusilə V sinfin ilk yarımili məktəb rəhbərliyi üçün müşahidə və dəstək dövrü olmalıdır. Bu mərhələdə vaxtında görülən tədbirlər sonrakı siniflərdə motivasiya itkisi, davranış çətinliyi və davamiyyət probleminin qarşısını ala bilər.

Məktəb rəhbəri dərs müşahidəsi zamanı yalnız mövzunun izah olunub-olunmadığını yox, həm də dərsin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun qurulub-qurulmadığını görməlidir. Müəllim təlimatı aydın verirmi? Şagirdlər tapşırığın məqsədini başa düşürmü? Zəif və utancaq şagirdlər prosesə cəlb olunurmu? Səhvlərə münasibət alçaldıcı deyil ki? Sinifdə eyni qayda hamıya eyni məntiqlə tətbiq edilirmi? Şagirdlərin özünüifadəsinə sağlam imkan yaradılırmı? Bu suallar V–VI siniflərdə dərs keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün çox vacibdir.

Sinif rəhbərinin rolu bu dövrdə daha da güclənir. O, yalnız davamiyyətə nəzarət edən şəxs kimi deyil, fənn müəllimləri, valideynlər, məktəb psixoloqu və rəhbərlik arasında əlaqələndirici kimi çıxış etməlidir. Sinif rəhbəri V sinifdə ilk aylardan başlayaraq şagirdlərin adaptasiya vəziyyətini izləməli, sinifdə münasibətləri müşahidə etməli, fənn müəllimlərindən müntəzəm geribildirim almalı və valideynlərlə yalnız problem zamanı deyil, profilaktik məqsədlə də əlaqə saxlamalıdır. Bu yaşda kiçik görünən uyğunlaşma çətinliyi vaxtında görülməsə, sonrakı mərhələdə daha ciddi motivasiya və davranış probleminə çevrilə bilər.

Bu dövrdə diqqət tələb edən əlamətlər də vardır. Əgər V sinfə keçdikdən sonra şagirdin nəticələri kəskin və davamlı şəkildə enirsə, o, məktəbə getmək istəmir, sinifdə təcrid olunur, müəllimlərlə tez-tez konflikt yaşayır, tapşırıqları sistemli şəkildə yerinə yetirmir, əvvəlki dostlarından uzaqlaşır, bədən görünüşü ilə bağlı həddindən artıq narahatlıq keçirir və ya “mən bacarmıram”, “hamı məni sevmir”, “mən bu sinifdə istəmirəm” kimi ifadələri tez-tez təkrarlayırsa, bu hallar müşahidə olunmalıdır. Bu əlamətlər birdəfəlik hal kimi deyil, davamlı və təkrarlanan xarakter aldıqda məktəb və ailə tərəfindən diqqətlə araşdırılmalıdır.

Belə vəziyyətlərdə uşağı damğalamaq və günahlandırmaq düzgün deyil. Səbəb akademik boşluq, sosial münasibət problemi, müəllimlə anlaşılmazlıq, ailə gərginliyi, özünəinamın zəifləməsi, bədən dəyişikliklərinə həssaslıq və ya keçid dövrünün emosional yükü ola bilər. Müəllim müşahidəni faktlarla aparmalı, valideynlə ünsiyyəti ittiham dili ilə deyil, əməkdaşlıq dili ilə qurmalı, ehtiyac olduqda məktəb psixoloqu prosesə cəlb edilməlidir. Əsas məqsəd uşağı problem kimi göstərmək yox, onun hansı sahədə dəstəyə ehtiyacı olduğunu müəyyənləşdirməkdir.

Məktəb və ailə bu mərhələdə eyni pedaqoji xətt üzrə hərəkət etməlidir. Məktəb şagirdə məsuliyyət öyrədir, ailə isə onun bütün işini yerinə yetirirsə, müstəqillik formalaşmır. Müəllim səhvi öyrənmə fürsəti kimi təqdim edir, valideyn isə səhvə görə uşağı ağır tənqid edirsə, şagirddə qorxu yaranır. Valideyn müəllimə hörmət etməyi tələb edir, amma müəllimi uşağın yanında dəyərsizləşdirirsə, şagirddə ikili münasibət formalaşır. Ona görə V–VI siniflərdə məktəb–ailə əməkdaşlığı yalnız valideyn iclası ilə məhdudlaşmamalı, şagirdin adaptasiyası, motivasiyası, məsuliyyəti və sosial münasibətləri üzərində qurulmalıdır.

Erkən yeniyetməlik dövrünün pedaqoji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, şagird artıq özünü daha böyük hiss edir, amma hələ böyüməyin məsuliyyətini tam daşımağa hazır deyil. O, görünmək istəyir, amma görünməyin sağlam yolunu öyrənməlidir. O, dost qrupunda yer tutmaq istəyir, amma qrup təsirinə qarşı öz mövqeyini formalaşdırmağı bacarmır. O, müstəqillik istəyir, amma planlaşdırma və özünüidarəetmə bacarıqları hələ inkişaf mərhələsindədir. O, ədalət istəyir, amma bəzən qaydanın niyə tətbiq edildiyini anlamaq üçün izaha ehtiyac duyur. Bu səbəbdən bu yaş dövründə tərbiyə və təlim işi yalnız tələb üzərində deyil, izah, müşahidə, dəstək və istiqamətləndirmə üzərində qurulmalıdır.

Müəllim üçün əsas nəticə budur ki, V–VI sinif şagirdinin davranışında görünən dəyişikliklərə yalnız intizam prizmasından baxmaq olmaz. Onun özünü göstərmək, qəbul olunmaq, ədalət görmək və uğur hiss etmək ehtiyacı nəzərə alınmalıdır. Müəllim şagirdi alçaltmadan tələbkar olmalı, onu susdurmaqla deyil, faydalı fəaliyyətə cəlb etməklə idarə etməlidir.

Valideyn üçün əsas nəticə budur ki, bu yaşda uşağa nə tam nəzarətçi, nə də tam sərbəst münasibət düzgün deyil. Valideyn tədrici müstəqillik xətti tutmalıdır. Uşağın yerinə hər şeyi etmək əvəzinə ona plan qurmağı, məsuliyyət götürməyi, səhvini düzəltməyi və çətinlik zamanı kömək istəməyi öyrətməlidir.

Məktəb rəhbəri üçün əsas nəticə budur ki, V–VI siniflər ayrıca izlənməli olan keçid mərhələsidir. Bu mərhələdə fənn müəllimləri arasında koordinasiya, sinif rəhbərinin fəal rolu, psixoloq müşahidəsi, valideynlərlə əlaqə, motivasiya və sinif mühitinin monitorinqi sistemli şəkildə qurulmalıdır. V sinifdə vaxtında görülən adaptasiya işi sonrakı illərdə təlim keyfiyyətinə, davamiyyətə və davranış sabitliyinə birbaşa təsir göstərir.

Nəticə olaraq, 10–12 yaş dövrü şagirdin ibtidai məktəb vərdişlərini əsas məktəb tələblərinə uyğunlaşdırdığı, özünü daha müstəqil hiss etməyə başladığı, lakin hələ də böyüklərin dəstəyinə və aydın istiqamətinə ehtiyac duyduğu mühüm inkişaf mərhələsidir. Bu dövrdə şagirdin motivasiyasında, dostluq münasibətlərində, davranışında və emosional reaksiyalarında baş verən dəyişikliklər sadəcə problem kimi deyil, inkişafın idarə olunmalı təbii mərhələsi kimi dəyərləndirilməlidir. Düzgün yanaşma olduqda erkən yeniyetməlik dövrü gərgin və çaşqın keçid mərhələsi deyil, əsas məktəb həyatına sağlam daxilolma, məsuliyyətin artması və şəxsiyyətin ilkin özünütəsdiqi dövrünə çevrilir.