Yeniyetməlik dövrü

12–15 yaş (VII–IX siniflər)

Yeniyetməlik dövrü uşaqlıqdan gəncliyə keçidin ən həssas, ən mürəkkəb və eyni zamanda ən imkanlı mərhələlərindən biridir. Bu dövr əsasən 12–15 yaşı, yəni VII–IX sinifləri əhatə edir. Şagird artıq ibtidai və erkən yeniyetməlik mərhələsindəki kimi yalnız böyüklərin yönləndirməsi ilə hərəkət edən uşaq deyil. O, öz fikrinin nəzərə alınmasını, şəxsiyyətinə hörmət edilməsini, kollektivdə yerinin tanınmasını və daha müstəqil münasibət görməyi istəyir. Lakin bu müstəqillik istəyi hələ tam yetkin qərarvermə, sabit emosional özünüidarəetmə və davranış nəticələrini əvvəlcədən düzgün qiymətləndirmə bacarığı ilə müşayiət olunmur. Yeniyetməlik dövrünün əsas pedaqoji çətinliyi də məhz bu ziddiyyətdədir: şagird böyümək istəyir, amma böyüməyin məsuliyyətini hələ tam daşımağa hazır olmur.

VII–IX sinif şagirdi artıq məktəb həyatını yalnız dərs, qiymət və tapşırıq kimi qəbul etmir. Onun üçün sinifdə necə görünməsi, kiminlə dostluq etməsi, müəllimlərin ona necə yanaşması, valideynin ona nə qədər etibar etməsi, yoldaşlarının onu necə qəbul etməsi və öz gələcəyi haqqında nə düşündüyü daha ciddi məna qazanır. Bu yaşda təlim, davranış, emosional vəziyyət və sosial münasibətlər bir-birindən ayrı deyil. Şagirdin sinifdə özünü rahat hiss etməməsi onun dərsə qoşulmasına təsir edə bilər. Müəllimin alçaldıcı bir iradı fənnə münasibəti zəiflədə bilər. Dost qrupunun təsiri məsuliyyətli davranışı gücləndirə də bilər, riskli davranışlara da apara bilər. Ona görə yeniyetməlik dövründə məktəb və ailə şagirdə yalnız “oxuyan uşaq” kimi deyil, dəyişən, axtaran, həssaslaşan və özünü təsdiq etməyə çalışan şəxsiyyət kimi yanaşmalıdır.

Bu dövrdə cinsi yetişkənlik və bədəndə baş verən dəyişikliklər şagirdin özünə münasibətinə ciddi təsir göstərir. Boy artımı, bədən quruluşunun dəyişməsi, hormonal proseslər, səsdə, dəridə, fiziki görünüşdə və ümumi enerji səviyyəsində dəyişikliklər yeniyetmənin diqqətini öz bədəninə yönəldir. Bu dəyişikliklər bütün şagirdlərdə eyni vaxtda və eyni sürətlə baş vermir. Bəzi yeniyetmələr yaşıdlarından daha tez böyüyür, bəziləri isə daha gec dəyişir. Bu fərqlər bəzən utanma, özünü müqayisə etmə, qapanma, əsəbilik, həddindən artıq özünə diqqət və ya öz görünüşündən narazılıq kimi hallarla müşayiət oluna bilər.

Müəllim və valideynlər bu mərhələdə yeniyetmənin xarici görünüşü ilə bağlı sözlərə xüsusi ehtiyatla yanaşmalıdırlar. Boy, çəki, dəri, geyim, saç düzümü, səs, bədən quruluşu və fiziki dəyişikliklərlə bağlı zarafat, müqayisə və alçaldıcı irad yeniyetmənin özünəinamını zədələyə bilər. Böyüklər üçün adi görünən bir ifadə yeniyetmənin yaddaşında uzun müddət qalaraq onun öz bədəni və şəxsiyyəti haqqında mənfi təsəvvür yaratmasına səbəb ola bilər. Məktəb mühitində fiziki görünüşə görə lağetmə, ad qoyma, utandırma və qrup içində məsxərəyə qoyma halları ciddi profilaktik işin mövzusu olmalıdır. Bu, yalnız etik davranış məsələsi deyil, həm də şagirdin psixoloji təhlükəsizliyi və məktəbə bağlılığı ilə birbaşa əlaqəli məsələdir.

Yeniyetməlik dövründə emosional dalğalanmalar daha aydın görünür. Şagird bir gün həvəsli, fəal və ünsiyyətcil ola bilər, başqa gün isə qapalı, əsəbi, laqeyd və müdafiəçi davranış göstərə bilər. Bəzən adi xəbərdarlığı şəxsi təhqir kimi qəbul edir, müəllimin iradına kəskin cavab verir, valideynin nəzarətini azadlığına müdaxilə kimi qiymətləndirir. Bu cür reaksiyalar hər zaman tərbiyəsizlik və ya qəsdən hörmətsizlik kimi izah olunmamalıdır. Yeniyetmənin emosional sistemi sürətlə dəyişir, özünüifadə ehtiyacı artır, amma emosiyanı idarəetmə bacarığı hələ tam sabitləşmir.

Bu səbəbdən böyüklərin əsas vəzifəsi yeniyetmənin emosional reaksiyasını daha da alovlandırmaq yox, onu idarə olunan dialoqa çevirməkdir. Dərsdə şagird müəllimin iradına sərt cavab verirsə, müəllimin uzun mübahisəyə girməsi və ya onu sinif qarşısında alçaltması vəziyyəti daha da gərginləşdirə bilər. Daha doğru yanaşma sakit, qısa və nüfuzu qoruyan ünsiyyətdir: “Bu davranış dərs qaydasına uyğun deyil. Məsələni dərsdən sonra ayrıca danışacağıq.” Belə cümlə həm qaydanı qoruyur, həm də yeniyetməni yoldaşları qarşısında açıq qarşıdurmaya sürükləmir. Yeniyetməlik dövründə böyüklərin sakitliyi və özünüidarəsi tərbiyəvi təsirin mühüm şərtidir.

Bu yaş mərhələsinin mərkəzi xüsusiyyətlərindən biri böyüklük hissi və özünütəsdiq ehtiyacıdır. Yeniyetmə ona kiçik uşaq kimi davranılmasını qəbul etmək istəmir. O, fikrinin soruşulmasını, qərarlarda müəyyən payının olmasını, şəxsiyyətinə hörmət göstərilməsini və ona etibar edilməsini istəyir. Lakin bu ehtiyac bəzən qaydaya etiraz, müəllimin sözünü kəsmək, valideynlə mübahisə etmək, dərsdə özünü nümayiş etdirmək və ya yoldaşlarının yanında “mənə heç kim göstəriş verə bilməz” davranışı ilə ifadə olunur. Bu davranışın arxasında çox vaxt sadə bir mesaj dayanır: “Məni ciddi qəbul edin.”

Yeniyetməni idarə etməyin düzgün yolu onu ya tam sərbəst buraxmaq, ya da hər addımını sərt nəzarətə götürmək deyil. Daha sağlam yanaşma seçimlə məsuliyyətin birləşdirilməsidir. Valideyn “istədiyini et” demək əvəzinə belə deyə bilər: “Dərslərinə saat beşdə başlamaq istəyirsən, yoxsa altıda? Hansını seçsən, bu gün tapşırıqlar tamamlanmalıdır.” Bu yanaşmada yeniyetmənin seçim hüququ tanınır, amma məsuliyyət sərhədi də qorunur. Məktəbdə də eyni prinsip işləməlidir. Müəllim yeniyetməni yalnız icraçı kimi deyil, öyrənmə prosesinin fəal iştirakçısı kimi görməlidir. Ona fikir bildirmək, sual vermək, təqdimat etmək, layihədə rol götürmək, sinif müzakirəsində mövqe bildirmək və müəyyən məsuliyyət daşımaq imkanı yaradılmalıdır.

Kollektivdə status, nüfuz və dostluq yeniyetməlik dövründə xüsusi əhəmiyyət qazanır. VII–IX sinif şagirdi üçün sinifdə necə görünməsi, hansı qrupda yer alması, kiminlə dostluq etməsi, yoldaşlarının onun haqqında nə düşünməsi çox vacib olur. Bəzən şagird bildiyi cavabı demir, çünki “çox oxuyan” kimi görünməkdən çəkinir. Bəzən müəllimə etiraz edir, çünki yoldaşları qarşısında güclü görünmək istəyir. Bəzən dərsə laqeyd yanaşır, çünki daxil olduğu qrupda məsuliyyətli olmaq nüfuzlu davranış kimi qəbul edilmir. Bu səbəbdən yeniyetməlik dövründə sinif mühiti yalnız tədris məkanı deyil, həm də sosial statusların formalaşdığı mühitdir.

Əgər sinifdə yaxşı oxumaq, məsuliyyətli olmaq, idmanda, debatda, layihədə, yaradıcılıqda və ictimai fəaliyyətdə fərqlənmək nüfuz yaradırsa, yeniyetmə özünü faydalı istiqamətdə təsdiq edir. Əgər sinifdə kobudluq, başqalarını aşağılamaq, dərsdən yayınmaq, müəllimə hörmətsizlik və qayda pozuntusu “güclü görünmək” vasitəsinə çevrilirsə, riskli davranışlar artır. Bu baxımdan sinif rəhbəri və məktəb rəhbərliyi sinifdə hansı davranışların nüfuz qazandırdığını diqqətlə izləməlidir. Məktəbdə sağlam status sahələri yaradılmalıdır: layihə liderliyi, idman uğuru, intellektual yarışlar, debatlar, könüllülük, şagird özünüidarəetməsi, yaradıcılıq fəaliyyəti və məktəb tədbirlərində məsul rollar yeniyetməyə özünü müsbət yolla göstərmək imkanı verir.

Dostluq münasibətləri bu yaşda daha dərin emosional məna qazanır. Yeniyetmə dostuna sirr verir, ailədən çox yaşıdına açılır, dost qrupunun fikrini bəzən müəllimin və valideynin fikrindən daha önəmli sayır. Bu, ailənin və məktəbin əhəmiyyətini itirməsi demək deyil. Sadəcə yeniyetmənin sosial dünyası genişlənir və yaşıd münasibətləri onun kimlik axtarışında mühüm rol oynayır. Məktəb bu prosesi qadağa dili ilə yox, sağlam münasibət mədəniyyəti ilə idarə etməlidir. Sinifdə qarşılıqlı hörmət, lağetmənin yolverilməzliyi, bullinqin qarşısının alınması, fərqli fikrə dözümlü münasibət və əməkdaşlıq vərdişləri sistemli şəkildə formalaşdırılmalıdır.

Yeniyetməlik dövründə müəllim və valideynlə münasibətdə gərginlik nöqtələri artır. Yeniyetmə ədalətsizliyə daha kəskin reaksiya verir, böyüklərin söz və davranışlarında ziddiyyət axtarır, şəxsi sərhədlərinin tanınmasını istəyir və tənqidi həssas qəbul edir. Əgər müəllim qaydanı bir şagirdə tətbiq edib digərinə göz yumursa, yeniyetmə bunu dərhal hiss edir. Əgər valideyn özü telefondan çox istifadə edir, amma uşağa “telefonu yerə qoy” deyirsə, yeniyetmə bunu haqsızlıq kimi qiymətləndirir. Bu yaşda böyüklərin nüfuzu yalnız yaşa, vəzifəyə və valideynlik statusuna əsaslanmır. Ardıcıllıq, ədalət, şəxsi nümunə, sakit ünsiyyət və hörmətli tələbkarlıq böyüklərin nüfuzunu daha güclü edir.

Müəllim yeniyetmə ilə işləyərkən onun şəxsiyyətini deyil, davranışını qiymətləndirməlidir. “Sən tərbiyəsizsən”, “səndən heç nə çıxmaz”, “sən onsuz da oxumursan” kimi ifadələr şagirdi müdafiəyə, incikliyə və qarşıdurmaya çəkir. Daha peşəkar yanaşma davranışı konkret göstərməkdir: “Bu davranış dərs qaydasına uyğun deyil”, “tapşırığın yerinə yetirilməyib, səbəbini danışaq”, “bu nəticə sənin potensialını tam göstərmir, hansı hissədə çətinlik olduğunu müəyyən edək.” Belə ünsiyyət həm tələbkardır, həm də alçaldıcı deyil. Yeniyetmə davranışının nəticəsini bilməlidir, amma şəxsiyyət kimi rədd edildiyini hiss etməməlidir.

Valideynlə münasibətdə də eyni prinsip vacibdir. Yeniyetmə bəzən otağına çəkilir, az danışır, dostları ilə daha çox vaxt keçirmək istəyir və ailə məsləhətlərinə etiraz edir. Bu, onun ailəni sevmədiyi anlamına gəlmir. O, sadəcə müstəqillik sahəsini genişləndirməyə çalışır. Valideyn bu prosesi şəxsi inciklik kimi qəbul etməməlidir. Evdə qaydalar olmalıdır, lakin qaydalar izahlı, sabit və ədalətli qurulmalıdır. “Mən dedim, qurtardı” yanaşması bu yaşda müqaviməti artırır. “Bu qayda ona görə var ki, yuxun, dərsin və təhlükəsizliyin qorunsun” kimi izahlı yanaşma isə yeniyetmənin qaydanı daha mənalı qəbul etməsinə kömək edir.

Yeniyetməlik dövründə təlimə marağın azalması və ya seçici xarakter alması geniş müşahidə edilir. VII–IX sinif şagirdi artıq bütün fənlərə eyni dərəcədə maraq göstərməyə bilər. Bəzi fənləri vacib sayır, bəzilərinə formal yanaşır, bəzi müəllimlərin dərsində fəal olur, digərlərində passiv qalır. Bu vəziyyəti yalnız tənbəlliklə izah etmək düzgün deyil. Fənni anlamamaq, ardıcıl uğursuzluq, müəllimlə münasibət, sinifdəki sosial mövqe, gələcək məqsədin aydın olmaması, özünəinamın zəifləməsi və yoldaşlarının münasibəti motivasiyaya ciddi təsir göstərir.

Bu yaşda “oxumalısan” demək təkbaşına kifayət etmir. Yeniyetmə fənnin mənasını, real həyatla əlaqəsini, gələcək seçimlərə təsirini və öz inkişafı üçün əhəmiyyətini görmək istəyir. Tarix yalnız tarixlərin əzbərlənməsi kimi təqdim olunarsa, şagird üçün yorucu görünə bilər. Lakin tarix mövzuları qərarvermə, liderlik, dövlətçilik, cəmiyyətin inkişafı və insan davranışı ilə əlaqələndirilərsə, fənn daha mənalı xarakter alar. Riyaziyyat yalnız düstur kimi deyil, problem həll etmə və düşünmə bacarığı kimi təqdim ediləndə, biologiya yalnız terminlər toplusu kimi deyil, insan orqanizmini və sağlamlığı anlama vasitəsi kimi izah olunanda, yeniyetmə fənnin həyatla əlaqəsini daha aydın görür.

VII–IX siniflərdə akademik inkişaf ayrıca diqqət tələb edir. Bu mərhələdə fənlər dərinləşir, anlayışlar mürəkkəbləşir, tapşırıqlar daha çox təhlil, müqayisə, səbəb-nəticə əlaqəsi və müstəqil düşünmə tələb edir. Əgər şagirddə əvvəlki siniflərdən gələn oxuyub-anlama, yazılı ifadə, məsələ şərtini təhlil etmə və vaxtı planlaşdırma boşluqları varsa, bu boşluqlar VII–IX siniflərdə daha aydın görünür. Oxuduğunu anlamayan şagird yalnız Azərbaycan dili dərsində deyil, riyaziyyat məsələlərinin şərtində, tarix mətnlərinin təhlilində, biologiya və coğrafiya mövzularında da çətinlik çəkir. Buna görə məktəb rəhbərliyi və müəllimlər zəif nəticələri yalnız konkret fənn problemi kimi deyil, ümumi öyrənmə bacarıqları baxımından da təhlil etməlidirlər.

IX sinif bu yaş dövrünün xüsusi məsuliyyət mərhələsidir. Burada buraxılış imtahanı, gələcək təhsil istiqaməti, peşə seçiminə ilkin münasibət və özünüqiymətləndirmə ön plana çıxır. Şagird “mən kim olacağam?”, “hansı sahəyə yönələcəyəm?”, “mənim güclü tərəfim nədir?”, “hansı fənlərdə daha çox çalışmalıyam?” kimi suallarla qarşılaşır. Lakin bu sualların cavabı hələ tam aydın olmaya bilər. Məktəb bu mərhələdə yalnız imtahan nəticəsinə fokuslanmamalı, həm də şagirdə real hədəf müəyyənləşdirməyi, çalışma planı qurmağı, nəticələrini izləməyi və güclü-zəif tərəflərini tanımağı öyrətməlidir. IX sinif şagirdinə “yaxşı oxu” deməkdən daha səmərəli olan yanaşma “hansı fəndə, hansı mövzuda çətinliyin var və bunu hansı planla aradan qaldıracağıq?” sualını verməkdir.

Risk davranışları yeniyetməlik dövründə məktəb və ailə üçün xüsusi diqqət tələb edən sahədir. Bu yaşda bəzi şagirdlər qrup təsiri, özünü göstərmək ehtiyacı, emosional gərginlik və ya nəzarətdən yayınmaq istəyi ilə dərsdən yayınma, kobud davranış, aqressiv ünsiyyət, bullinqə qoşulma, təhlükəli internet davranışı, sosial şəbəkələrdə məsuliyyətsiz paylaşım, zərərli vərdişlərə maraq və ya özünəqapanma kimi hallara meyil göstərə bilərlər. Bu davranışların hamısı eyni dərəcədə ciddi olmasa da, davamlı və təkrarlanan xarakter aldıqda diqqətlə izlənməlidir.

Risk davranışlarını yalnız cəza ilə idarə etmək davamlı nəticə vermir. Çünki belə davranışların arxasında çox vaxt qəbul olunmaq ehtiyacı, diqqət çəkmək, ailədə və məktəbdə anlaşılmamaq, akademik uğursuzluq, sosial təcrid, emosional gərginlik və ya qrup təzyiqi dayanır. Bu, qayda pozuntusuna göz yummaq demək deyil. Qayda aydın olmalı, nəticə əvvəlcədən bilinməli, lakin yanaşma yalnız cəzalandırıcı deyil, həm də dəstəkləyici olmalıdır. Yeniyetmə bilməlidir ki, davranışının nəticəsi var, amma o, şəxsiyyət kimi rədd edilmir.

Nəzarət və dəstək tarazlığı bu dövrün əsas pedaqoji prinsiplərindən biridir. Yeniyetməni tam nəzarətsiz buraxmaq risklidir, lakin həddindən artıq nəzarət də qarşıdurma yaradır. Valideyn uşağın dost çevrəsini, dərs rejimini, internet istifadəsini, məktəbə davamiyyətini və emosional vəziyyətini bilməlidir. Amma bunu yalnız sorğu-sual, təzyiq və qadağa formasında etməməlidir. Daha səmərəli yol əvvəlcədən razılaşdırılmış ailə qaydaları və etibarlı ünsiyyətdir. Məsələn, gecə müəyyən saatdan sonra telefonun kənara qoyulması, şəxsi məlumatların yad şəxslərlə paylaşılmaması, sosial şəbəkədə təhqir və alçaldıcı yazışmalara qoşulmamaq, narahat edən mesaj və ya təzyiq olarsa böyüklərə məlumat vermək kimi qaydalar sakit və izahlı şəkildə müəyyənləşdirilməlidir.

Rəqəmsal mühit yeniyetməlik dövründə ayrıca diqqət tələb edir. Telefon, sosial şəbəkə, oyunlar, qısa videolar və onlayn ünsiyyət yeniyetmənin vaxtına, yuxusuna, diqqətinə, emosional vəziyyətinə və sosial münasibətlərinə təsir göstərə bilər. Bu sahədə yalnız qadağa çox vaxt nəticə vermir, çünki yeniyetmə rəqəmsal mühiti həm ünsiyyət, həm özünüifadə, həm də qrupda yer tutma vasitəsi kimi görür. Ona görə ailə və məktəb rəqəmsal davranışla bağlı aydın, izahlı və davamlı qaydalar formalaşdırmalıdır. Ev tapşırığı zamanı telefonun masadan kənarda olması, yatmazdan əvvəl ekran istifadəsinin məhdudlaşdırılması, gecə bildirişlərinin söndürülməsi, şəxsi məlumatların qorunması və sosial şəbəkədə məsuliyyətli davranış yeniyetməyə yalnız qadağa kimi deyil, təhlükəsizlik və özünüidarəetmə bacarığı kimi izah edilməlidir.

Məktəbdə də nəzarət və dəstək tarazlığı qorunmalıdır. Şagirdin davranışı izlənməli, davamiyyəti nəzarətdə saxlanmalı, riskli hallar vaxtında müəyyən edilməlidir. Lakin bu nəzarət şagirdi damğalama, sinif qarşısında utandırma və ya yalnız cəza ilə qorxutma formasında olmamalıdır. Sinif rəhbəri, məktəb psixoloqu, fənn müəllimləri və rəhbərlik risk qrupunda olan şagirdlərlə sakit, sistemli və fərdi yanaşma əsasında işləməlidir. Əgər şagirdin davranışı kəskin dəyişibsə, dərsə marağı azalıbsa, davamiyyəti zəifləyibsə, əvvəlki dostlarından uzaqlaşıbsa, aqressiv və ya həddindən artıq qapalı olubsa, bu hallar yalnız “tərbiyə problemi” kimi deyil, səbəbi araşdırılmalı olan siqnal kimi qiymətləndirilməlidir.

Yeniyetməlik dövrünün ən dərin inkişaf xətti şəxsiyyətin dəyər və mövqe axtarışıdır. Yeniyetmə artıq yalnız “mən yaxşı oxumalıyam” səviyyəsində düşünmür. O, “mən kiməm?”, “məni digərlərindən fərqləndirən nədir?”, “nəyə inanıram?”, “kimə oxşamaq istəyirəm?”, “hansı davranış mənə yaraşır?”, “gələcəkdə hansı yolda olmaq istəyirəm?” kimi suallarla daxili şəkildə üzləşir. Bu suallar bəzən açıq şəkildə səslənmir, lakin davranışda özünü göstərir. Geyim tərzi, dost seçimi, musiqi zövqü, sosial mövqe, fənn maraqları, müəllimə münasibət və gələcək arzuları yeniyetmənin özünüifadə vasitəsinə çevrilir.

Məktəb bu dəyər və mövqe axtarışını təhlükə kimi deyil, düzgün istiqamətləndirilməli inkişaf prosesi kimi görməlidir. Əgər məktəb yeniyetməyə yalnız qadağa dili ilə yanaşırsa, o, özünü məktəbdən kənarda təsdiq etməyə çalışa bilər. Əgər məktəb ona layihə, debat, idman, incəsənət, könüllülük, şagird özünüidarəetməsi, sosial təşəbbüs və liderlik imkanları verirsə, yeniyetmə özünü daha sağlam mühitdə ifadə edir. Bu yaş dövründə tərbiyə işi yalnız nəsihət deyil, həm də şagirdə mənalı fəaliyyət sahəsi yaratmaqdır.

Müəllim üçün yeniyetmə ilə işləməyin əsas şərti hörmətli tələbkarlıqdır. Yeniyetmə müəllimin qeyri-səmimiliyini, ədalətsizliyini və süni sərtliyini tez hiss edir. Müəllim dərsdə aydın qayda qoymalı, lakin şagirdi alçaltmamalıdır. Səhv cavabı məsxərəyə qoymamalı, lakin məsuliyyətsizliyi də görməzdən gəlməməlidir. Şagird dərsə hazır gəlməyibsə, müəllim bunu qeyd etməli, səbəbi aydınlaşdırmalı və nəticəsini bildirməlidir. Eyni zamanda müəllim yeniyetmənin dəyişə, məsuliyyət götürə və nəticəsini yaxşılaşdıra biləcəyinə inamı qoruyub saxlamalıdır.

Valideyn üçün bu dövr səbir, ardıcıllıq və dialoq dövrüdür. Yeniyetmə ilə münasibətdə yalnız əmr, qadağa və tənqid dili uzunmüddətli nəticə vermir. Valideyn qaydanı izah etməli, öz davranışı ilə nümunə göstərməli, uşağın fikrini dinləməli və müstəqillik ehtiyacını tam rədd etməməlidir. Eyni zamanda valideyn “artıq böyüyüb” deyərək yeniyetməni tam nəzarətsiz də buraxmamalıdır. Bu yaşda şagird böyüdüyünü hiss etməli, amma ailənin diqqət və dəstəyindən də məhrum olmamalıdır.

Məktəb rəhbərliyi üçün VII–IX siniflərdə əsas vəzifə yalnız akademik nəticələrə nəzarət etmək deyil, həm də yeniyetməlik dövrünün sosial-emosional risklərini idarə etməkdir. Bu siniflərdə davamiyyət, dərsə gecikmə, fənlər üzrə motivasiya azalması, müəllim-şagird münasibətləri, sinifdaxili qruplaşmalar, bullinq əlamətləri, riskli internet davranışları və IX sinif imtahan hazırlığı sistemli izlənməlidir. Sinif rəhbərinin fəaliyyəti yalnız jurnal və davamiyyətlə məhdudlaşmamalı, sinif mühiti, valideynlə əlaqə, fərdi söhbətlər, risk qrupunda olan şagirdlərlə iş və məktəb psixoloqu ilə əməkdaşlıq baxımından qiymətləndirilməlidir.

Məktəbə bağlılıq hissi bu dövrdə xüsusi qoruyucu amil kimi nəzərə alınmalıdır. Yeniyetmə məktəbdə yalnız nəzarət olunduğunu deyil, həm də görüldüyünü, eşidildiyini və dəyərli sayıldığını hiss etməlidir. Əgər şagird məktəbdə özünü yad, lazımsız, daim tənqid olunan və ya ədalətsiz münasibət görən biri kimi hiss edirsə, onun təlim motivasiyası və davranış sabitliyi zəifləyə bilər. Əksinə, məktəbdə dəstəkləyici müəllim münasibəti, təhlükəsiz sinif mühiti, sağlam yaşıd münasibətləri və özünüifadə imkanları olduqda yeniyetmənin məktəbə bağlılığı güclənir.

Bu yaş dövründə profilaktik iş hadisə baş verəndən sonra deyil, əvvəlcədən qurulmalıdır. Məktəb rəhbərliyi yeniyetmələr üçün sağlam özünüifadə sahələri yaratmalı, sinif rəhbərlərinin işini gücləndirməli, psixoloqla əməkdaşlığı sistemləşdirməli, müəllimləri yeniyetmə psixologiyası üzrə metodik dəstəkləməli və valideyn maarifləndirməsini formal iclas səviyyəsində saxlamamalıdır. Valideyn iclaslarında yalnız qiymət və davamiyyət yox, yeniyetməlik dövrünün psixoloji xüsusiyyətləri, internet təhlükəsizliyi, dost çevrəsi, imtahan stresi, ailədaxili ünsiyyət və məsuliyyətin mərhələli verilməsi kimi mövzular da müzakirə olunmalıdır.

Yeniyetməlik dövründə diqqət tələb edən əlamətlərə xüsusi həssaslıqla yanaşmaq lazımdır. Əgər şagirdin davranışı birdən-birə dəyişirsə, davamlı qapanırsa, dərsə marağı kəskin azalırsa, məktəbə getmək istəmirsə, tez-tez aqressiv reaksiya verirsə, əvvəlki dostlarından uzaqlaşırsa, sosial şəbəkələrdə riskli davranışlar göstərirsə, bullinqə məruz qalır və ya özü bullinq davranışına qoşulursa, bu hallar laqeyd buraxılmamalıdır. Bu əlamətlər davamlı və təkrarlanan xarakter aldıqda sinif rəhbəri, valideyn, məktəb psixoloqu və rəhbərlik arasında peşəkar əməkdaşlıq qurulmalıdır. Məqsəd şagirdi damğalamaq deyil, hansı sahədə dəstəyə ehtiyac olduğunu müəyyənləşdirməkdir.

Yeniyetməlik dövrünün pedaqoji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, şagird artıq özünü şəxsiyyət kimi təsdiq etmək istəyir. O, görünmək, seçilmək, qəbul olunmaq, fikrinin dəyərli sayılmasını hiss etmək və gələcək mövqeyini müəyyənləşdirmək istəyir. Bu ehtiyac düzgün istiqamətləndirildikdə məsuliyyət, liderlik, yaradıcılıq, öyrənmə və sosial fəallıq kimi müsbət nəticələr verir. Düzgün istiqamətləndirilmədikdə isə həmin enerji qarşıdurma, laqeydlik, riskli davranış və təlimdən uzaqlaşma formasında özünü göstərə bilər.

Müəllim üçün əsas nəticə budur ki, yeniyetməni yalnız intizama çağırmaq kifayət deyil. Onun özünütəsdiq ehtiyacını, ədalətə həssaslığını, qrup təsirinə açıq olmasını və seçici motivasiyasını nəzərə almaq lazımdır. Müəllim alçaltmadan tələbkar olmalı, qaydanı qoruyarkən şagirdin şəxsiyyətinə hörmət etməli, fənni həyatla əlaqələndirməli və şagirdə uğur hissi yaşatmalıdır.

Valideyn üçün əsas nəticə budur ki, yeniyetmə ilə münasibətdə nə tam sərbəstlik, nə də həddindən artıq nəzarət düzgün yoldur. Valideyn nəzarəti etibarla, qaydanı izahla, tələbi emosional dəstəklə birləşdirməlidir. Yeniyetmə artıq böyüdüyünü hiss etməli, lakin ailənin istiqamətləndirici mövqeyini də itirməməlidir.

Məktəb rəhbəri üçün əsas nəticə budur ki, VII–IX siniflər yalnız fənn nəticələri və imtahan hazırlığı mərhələsi deyil, həm də şəxsiyyətin, sosial münasibətlərin, risk davranışlarının və gələcək mövqenin formalaşdığı kritik dövrdür. Bu mərhələ sistemli monitorinq, müəllimlərarası koordinasiya, sinif rəhbəri işinin gücləndirilməsi, psixoloji dəstək, valideyn maarifləndirilməsi və şagirdlər üçün sağlam özünüifadə imkanları tələb edir.

Nəticə olaraq, 12–15 yaş dövrü yeniyetmənin uşaqlıqdan gəncliyə doğru keçid etdiyi, özünü, başqalarını və dünyadakı yerini yenidən anlamağa başladığı mühüm inkişaf mərhələsidir. Bu dövrdə şagird böyüklərdən ayrılmaq istəsə də, hələ onların dəstəyinə ehtiyac duyur. Müstəqil görünmək istəsə də, düzgün qərar verməyi öyrənir. Qrupda qəbul olunmaq istəsə də, öz fərdiliyini də axtarır. Buna görə bu yaş dövründə əsas pedaqoji prinsip hörmətli münasibət, aydın qayda, ədalətli tələb, emosional dəstək və mərhələli məsuliyyət olmalıdır. Belə yanaşma yeniyetməni qarşıdurmaya deyil, özünü dərkə; laqeydliyə deyil, məsuliyyətə; riskli davranışa deyil, sağlam özünütəsdiqə aparır.