İlkin gənclik dövrü

15–18 yaş -X–XI siniflər

İlkin gənclik dövrü şagirdin yeniyetməlik mərhələsindən daha yetkin düşüncə, daha aydın mənlik şüuru və gələcəyə yönəlmiş həyat mövqeyi mərhələsinə keçdiyi mühüm inkişaf dövrüdür. Bu dövr əsasən 15–18 yaşı, yəni X–XI sinifləri əhatə edir. Məktəb həyatında bu mərhələ artıq yalnız gündəlik dərs tapşırıqları, qiymətlər və sinifdaxili münasibətlərlə məhdudlaşmır. Şagird öz gələcəyi, peşə seçimi, təhsil istiqaməti, şəxsi məsuliyyəti, həyatda tutacağı mövqe və cəmiyyətdə necə insan olmaq istədiyi barədə daha ciddi düşünməyə başlayır.

X–XI sinif şagirdi artıq məktəbdə yalnız öyrənən deyil, seçim etməyə hazırlaşan şəxsdir. O, əvvəlki yaş dövrlərində olduğu kimi yalnız müəllimin, valideynin və sinif kollektivinin təsiri altında formalaşmır; getdikcə daha çox öz daxili mövqeyinə, maraqlarına, qabiliyyətlərinə və gələcək təsəvvürlərinə əsaslanmağa çalışır. Lakin bu müstəqillik hələ tam sabit və yetkin xarakter daşımır. Şagird bir tərəfdən “mən öz yolumu seçmək istəyirəm” deyir, digər tərəfdən həmin seçimin məsuliyyətini, real tələblərini və nəticələrini tam hesablamaqda çətinlik çəkə bilər. Ona görə bu dövrdə böyüklərin və məktəbin əsas vəzifəsi gəncin yerinə seçim etmək deyil, onu məlumatlı, düşünülmüş və məsuliyyətli seçimə hazırlamaqdır.

Bu yaş mərhələsində dünyagörüşünün formalaşması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şagird artıq hadisələri yalnız fakt kimi deyil, səbəb, nəticə, dəyər, mövqe və həyat mənası baxımından anlamağa başlayır. O, ailə, cəmiyyət, dövlət, peşə, əmək, ədalət, uğur, azadlıq, məsuliyyət, insanlıq, vicdan və həyat məqsədi kimi anlayışlara daha ciddi maraq göstərir. Əvvəlki yaş dövründə əsas sual “mən sinifdə necə görünürəm?” idisə, ilkin gənclik dövründə bu sual daha dərin formaya keçir: “mən hansı insan olmaq istəyirəm?”, “hansı dəyərlərə əsaslanıram?”, “həyatımda əsas məqsəd nədir?”

Bu səbəbdən X–XI siniflərdə təlim yalnız imtahan hazırlığına çevrilməməlidir. Əlbəttə, buraxılış və qəbul imtahanları, akademik nəticələr, sınaq göstəriciləri və hədəf bal bu mərhələdə çox vacibdir. Lakin məktəbin və müəllimin missiyası bundan daha genişdir. Bu yaşda fənlər şagirdin dünyagörüşünü, düşünmə mədəniyyətini, seçim qabiliyyətini və həyat mövqeyini formalaşdırmalıdır. Tarix dərsi yalnız hadisələrin ardıcıllığı kimi deyil, dövlətçilik, qərarvermə, liderlik və ictimai məsuliyyət kontekstində; ədəbiyyat yalnız mətn təhlili kimi deyil, insan xarakteri, mənəvi seçim, vicdan və həyat mövqeyi kontekstində; biologiya yalnız anlayışlar sistemi kimi deyil, sağlamlıq, insan orqanizmi və məsuliyyətli həyat tərzi kontekstində təqdim olunduqda şagird fənnin həyati mənasını daha aydın görür.

İlkin gənclik dövründə mənlik şüuru və özünüqiymətləndirmə daha yetkin xarakter almağa başlayır. Şagird artıq özünü yalnız müəllimin qiyməti, valideynin münasibəti və yoldaşlarının fikri ilə dəyərləndirmir. O, öz qabiliyyətlərini, maraqlarını, xarakterini, güclü və zəif tərəflərini, sosial bacarıqlarını, peşə imkanlarını və gələcək perspektivlərini düşünməyə başlayır. Lakin bu özünüqiymətləndirmə hər zaman real olmur. Bəzi şagirdlər öz imkanlarını olduğundan aşağı qiymətləndirir, uğursuzluqdan qorxur və “mən bacarmaram” mövqeyinə çəkilir. Bəzi şagirdlər isə real hazırlıq səviyyəsini nəzərə almadan yüksək hədəf qoyur, çətinliklə üzləşdikdə isə tez ruhdan düşür.

Bu yaşda müəllim və valideyn şagirdə sadəcə emosional ruhlandırma verməklə kifayətlənməməlidir. “Sən bacararsan” demək yaxşıdır, lakin bu, konkret fəaliyyət planı ilə tamamlanmadıqda bəzən ümumi təsəlli kimi qalır. Daha səmərəli yanaşma şagirdə öz vəziyyətini real görməyi, güclü tərəflərini tanımağı, zəif sahələrini müəyyənləşdirməyi və inkişaf üçün ardıcıl addımlar qurmağı öyrətməkdir. Məsələn, XI sinif şagirdi riyaziyyatdan zəif nəticə göstərirsə, ona yalnız “çox çalış” demək yetərli deyil. Daha düzgün yanaşma belədir: “Sənin əsas çətinliyin məsələ şərtini təhlil etməkdədir. Gəlin əvvəl bu tip tapşırıqları ayıraq, sonra həftəlik plan quraq və nəticəni izləyək.” Bu cür yanaşma özünüqiymətləndirməni emosional narahatlıqdan konkret inkişaf fəaliyyətinə keçirir.

Gələcək, peşə, seçim və məsuliyyət bu dövrün ən aparıcı xəttidir. X–XI sinif şagirdi artıq təhsil istiqaməti, ixtisas seçimi, ali və ya peşə təhsili imkanları, əmək bazarı, ailə gözləntisi, şəxsi maraq və real akademik nəticələr arasında qərar verməli olur. Bu seçim bəzən şagird üçün motivasiya mənbəyinə çevrilir, bəzən isə ciddi gərginlik yaradır. Şagird öz marağını nəzərə almaq istəyir, lakin valideynin gözləntisini, cəmiyyətin nüfuzlu saydığı peşələri, qəbul imkanlarını, gələcək gəlir perspektivini və öz hazırlıq səviyyəsini də düşünməli olur.

Peşə seçimi bu yaşda yalnız “hansı ixtisas yaxşıdır?” sualı ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Daha doğru yanaşma şagirdə özünü tanımaq, peşə sahələrini araşdırmaq, real məlumat toplamaq, əmək bazarının dəyişən tələblərini anlamaq və seçimin nəticələrini düşünmək bacarığı qazandırmaqdır. Şagird bilməlidir ki, peşə seçimi yalnız valideyn arzusu, dost təsiri, sosial şəbəkədə görünən nüfuzlu obrazlar və ya təsadüfi həvəs üzərində qurulmamalıdır. Sağlam seçim maraq, qabiliyyət, dəyər, əmək vərdişi, real hazırlıq və gələcək imkanların birlikdə təhlili əsasında formalaşmalıdır.

Məktəb rəhbərliyi və sinif rəhbərləri X–XI siniflərdə peşəyönümü işini formal tədbir səviyyəsində saxlamamalıdır. Peşəyönümü bir dəfə keçirilən görüş, ümumi söhbət və ya “hansı ixtisası seçirsiniz?” sualı ilə bitmir. Bu, sistemli proses olmalıdır. Şagirdlərlə fənn maraqları, güclü bacarıqları, real nəticələri, gələcək ixtisaslar, peşə təhsili və ali təhsil imkanları, əmək bazarındakı dəyişikliklər, müxtəlif peşələrin real tələbləri və şəxsi həyat planı barədə davamlı iş aparılmalıdır. Peşə sahibləri ilə görüşlər, məzunlarla söhbətlər, ixtisas araşdırmaları, fənn–peşə əlaqələri, fərdi məsləhətləşmələr və şagird portfolioları bu mərhələdə xüsusi fayda verə bilər.

Bu dövrdə müstəqillik və daxili mövqe daha sabit xarakter almağa başlayır. X–XI sinif şagirdi artıq yalnız “müəllim dedi”, “valideyn istədi”, “hamı belə edir” məntiqi ilə davranmaq istəmir. O, öz qərarlarının izahını, şəxsi sərhədlərinin tanınmasını və ona etibar edilməsini gözləyir. Bu, müsbət inkişaf əlamətidir. Lakin müstəqillik hissi məsuliyyətlə müşayiət olunmadıqda səthi etiraz, laqeydlik, özbaşınalıq və ya yalnız azadlıq tələb edib nəticə daşımaqdan yayınma formasına düşə bilər.

Buna görə böyüklərin əsas işi gəncin müstəqilliyini boğmaq deyil, onu məsuliyyətli müstəqilliyə çevirməkdir. Valideyn və müəllim “sən hələ uşaqsan, heç nə bilmirsən” mövqeyindən uzaq durmalıdır. Eyni zamanda “artıq böyümüsən, hər şeyi özün həll et” demək də düzgün deyil. Daha sağlam yanaşma şagirdə seçim imkanı vermək, lakin seçimin nəticələrini də birlikdə təhlil etməkdir. Məsələn, şagird müəyyən ixtisasa hazırlaşmaq istədiyini bildirirsə, valideyn bunu dərhal rədd etməməlidir. Onun arqumentləri dinlənilməli, həmin sahənin tələb etdiyi fənlər, bal aralığı, təhsil imkanları, gələcək əmək perspektivi, alternativ yollar və şagirdin hazırkı nəticələri birlikdə təhlil olunmalıdır. Belə dialoq gəncin daxili mövqeyini gücləndirir və onu düşünülmüş qərara aparır.

Əxlaqi məsələlərə və həyatın mənasına maraq ilkin gənclik dövründə daha da artır. X–XI sinif şagirdi artıq sadəcə “düzgün davranmaq lazımdır” səviyyəsində düşünmür. O, “düzgün nədir?”, “ədalətli olmaq nə deməkdir?”, “uğur yalnız yüksək baldırmı?”, “insan nə üçün çalışmalıdır?”, “mənim həyatımda əsas dəyər nə olacaq?” kimi daha dərin suallarla maraqlanır. Bəzən bu suallar açıq müzakirə formasında, bəzən isə davranış, seçim və münasibət şəklində üzə çıxır. Şagird ədəbiyyat, tarix, sosial hadisələr, şəxsi təcrübələr, ailə münasibətləri və məktəb mühiti vasitəsilə öz dəyər sistemini qurmağa başlayır.

Bu mərhələdə məktəbin tərbiyə işi yalnız nəsihət və tədbir formasında olmamalıdır. Gənclə dəyər mövzularında real, hörmətli və düşündürücü dialoq aparılmalıdır. Vətənpərvərlik, ədalət, məsuliyyət, əmək, dostluq, ailə, azadlıq, vicdan, şərəf və insanlıq kimi anlayışlar şüar kimi deyil, real həyat vəziyyətləri, mətnlər, tarixi hadisələr, sosial nümunələr və şəxsi seçimlər üzərində müzakirə edilməlidir. Bu yaşda şagird hazır nəsihətdən çox əsaslandırılmış söhbətə, sual verməyə və öz mövqeyini ifadə etməyə ehtiyac duyur. Əgər məktəb gəncin suallarını eşitmirsə, o, cavabları başqa mühitlərdə axtarmağa başlayır.

Özünütərbiyə və özünənəzarət ilkin gənclik dövrünün ən mühüm inkişaf göstəricilərindəndir. Şagird artıq müəyyən dərəcədə öz davranışını izləyə, vaxtını planlaşdıra, hədəf qoya, zəif tərəflərini müəyyən edə və nəticəsini yaxşılaşdırmaq üçün addımlar ata bilər. Lakin bu bacarıqlar bütün şagirdlərdə eyni səviyyədə formalaşmır. Bəziləri hədəf qoyur, amma davamlılıq göstərə bilmir. Bəziləri dərs planı qurur, amma plana əməl etməkdə çətinlik çəkir. Bəziləri zəif mövzularını bilir, lakin onları necə aradan qaldıracağını müəyyən edə bilmir. Bəziləri imtahana hazırlaşmaq istəyir, lakin yuxu rejimi, telefon istifadəsi, diqqət dağınıqlığı və emosional gərginlik onun işini pozur.

Bu dövrdə müəllim və valideyn şagirdə yalnız nəzarət etməməli, özünənəzarət bacarığı qazandırmalıdır. Nəzarət kənardan idarəetmədir, özünənəzarət isə daxili məsuliyyətin formalaşmasıdır. X–XI sinif şagirdi artıq öz öyrənməsini planlaşdırmağı, zəif mövzularını müəyyən etməyi, səhv təhlili aparmağı, nəticəni izləməyi və çalışma strategiyasını dəyişməyi öyrənməlidir. Müəllim yalnız fənn izah etməməli, həm də necə öyrənmək, necə təkrar etmək, necə səhv analizi aparmaq, necə sınaq nəticəsini təhlil etmək və necə öz inkişafını izləmək lazım olduğunu göstərməlidir.

Məsələn, şagirdə “telefonu az istifadə et” demək ümumi tələbdir. Daha faydalı yanaşma belə ola bilər: “Gəl baxaq, gün ərzində telefona nə qədər vaxt gedir, bu vaxt dərsə, yuxuya və diqqətə necə təsir edir, bunu necə tənzimləyə bilərik?” Eyni qayda dərs planına da aiddir. “Çox oxu” demək əvəzinə “hansı mövzular zəifdir, həftəlik neçə saat ayırmaq mümkündür, nəticəni hansı tarixdə yoxlayacağıq?” sualları şagirdi özünütənzimləməyə aparır. İlkin gənclik dövründə böyüklərin məqsədi şagirdi daim idarə etmək deyil, onu özünü idarə etməyə hazırlamaqdır.

Buraxılış sinfi stressi, hədəf və motivasiya X–XI siniflər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mərhələdə şagirdin üzərində buraxılış imtahanı, qəbul hazırlığı, ailə gözləntisi, müəllim tələbi, rəqabət, özünəinam, sosial müqayisə və gələcək qorxusu kimi müxtəlif təzyiqlər toplanır. Bəzi şagirdlər bu təzyiqi motivasiyaya çevirir, planlı çalışır və nəticəsini izləyir. Bəziləri isə stress qarşısında yayınma davranışı göstərir: dərsi təxirə salır, özünü başqaları ilə müqayisə edir, ümidsizliyə düşür, “onsuz da alınmayacaq” deyir və ya həddindən artıq gərgin çalışaraq tez yorulur.

Bu yaşda stressin idarə olunması yalnız “narahat olma” deməklə mümkün deyil. Şagirdə real hədəf, mərhələli plan, nəticənin izlənməsi, istirahət rejimi və emosional dəstək lazımdır. Əgər XI sinif şagirdi imtahan nəticəsindən qorxursa, müəllim və valideyn onun qorxusunu kiçiltməməlidir. “Qorxma, hər şey yaxşı olacaq” demək xoş niyyətli olsa da, bəzən kifayət etmir. Daha faydalı yanaşma belədir: “Gəlin görək hazırda hansı nəticədəsən, hansı fənlərdə boşluq var, qarşıdakı bir ayda nəyi düzəldə bilərik və sınaq nəticələrini necə izləyəcəyik.” Belə yanaşma stressi qeyri-müəyyən qorxudan konkret fəaliyyət planına çevirir.

Buraxılış siniflərində motivasiya daha çox hədəfin mənası ilə bağlı olur. X–XI sinif şagirdi niyə çalışdığını anlamalıdır. Əgər hədəf yalnız valideynin arzusu, qohumların gözləntisi və ya başqaları ilə müqayisə üzərində qurulubsa, motivasiya tez zəifləyə bilər. Əgər şagird seçdiyi istiqamətin öz marağı, qabiliyyəti, dəyəri və gələcək planı ilə əlaqəsini görürsə, çalışmanın mənası artır. Buna görə müəllim və valideyn şagirdi yalnız nəticəyə görə sıxışdırmamalı, onun hədəfinin real, mənalı və mərhələli olub-olmadığını müzakirə etməlidir. Uğur yalnız yüksək bal deyil; uğur həm də özünü tanımaq, düzgün seçim etmək, planlı çalışmaq, məsuliyyət götürmək və nəticəni yaxşılaşdırmaq bacarığıdır.

Bu dövrdə yuxu, rejim və sağlam çalışma mədəniyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İmtahana hazırlaşan bəzi şagirdlər az yatmağı, gecəyarı oxumağı və fasiləsiz çalışmağı uğur strategiyası hesab edirlər. Halbuki davamlı yuxusuzluq diqqəti, yaddaşı, emosional sabitliyi və öyrənmə keyfiyyətini zəiflədir. Şagirdə başa salınmalıdır ki, yuxu vaxt itkisi deyil, öyrənmənin və psixoloji davamlılığın əsas şərtidir. Planlı çalışma, vaxtında yatmaq, qısa fasilələr, fiziki aktivlik, ekran istifadəsinin tənzimlənməsi və emosional dəstək buraxılış mərhələsində nəticəyə birbaşa təsir edən amillərdir.

Ailə ilə münasibətlər də bu yaşda yenidən qurulur. Şagird artıq ailənin onun həyatında qərarverici rolunu tam passiv qəbul etmək istəmir. O, öz seçiminin eşidilməsini istəyir. Valideyn isə haqlı olaraq övladının gələcəyi üçün narahat olur. Bu narahatlıq bəzən həddindən artıq nəzarətə, müqayisəyə və təzyiqə çevrilə bilər. “Filankəsin uşağı bu ixtisasa hazırlaşır”, “sən mütləq bu sahəni seçməlisən”, “bu balı toplamasan, gələcəyin olmayacaq” kimi ifadələr gəncdə motivasiya yox, qorxu və müqavimət yarada bilər. Valideynin daha düzgün mövqeyi övladının fikrini dinləmək, real məlumat əsasında seçimləri müzakirə etmək, dəstək vermək, lakin məsuliyyəti də gəncin özünə qaytarmaqdır.

Müəllim üçün bu dövrdə əsas məsələ şagirdlə daha yetkin münasibət qurmaqdır. X–XI sinif şagirdi ilə aşağı sinif şagirdi kimi danışmaq səmərəli deyil. Bu yaşda müəllim yalnız intizama çağıran və tapşırıq verən şəxs kimi deyil, şagirdin düşüncəsini, mövqeyini, gələcək hədəfini və inkişaf yolunu dəstəkləyən pedaqoji rəhbər kimi çıxış etməlidir. Müəllim şagirdə fənnin yalnız imtahan tərəfini deyil, həyat və peşə ilə əlaqəsini də göstərməlidir. Şagirdin səhvini alçaltmadan göstərmək, nəticəni emosional qiymətləndirmədən təhlil etmək, hədəfə uyğun çalışma strategiyası vermək və onu öz inkişafına cavabdeh etmək bu mərhələdə müəllimin əsas işidir.

Məktəb rəhbərliyi üçün X–XI siniflər xüsusi strateji mərhələdir. Bu siniflərdə iş yalnız buraxılış və qəbul nəticələrinə hazırlıqla məhdudlaşmamalıdır. Məktəb rəhbəri şagirdlərin akademik nəticələrini, davamiyyətini, sınaq göstəricilərini, psixoloji gərginliyini, peşəyönümü ehtiyaclarını, valideynlərlə əlaqəni və müəllimlərin hədəfyönlü dəstəyini birlikdə izləməlidir. X sinifdə şagirdlərin fənn maraqları, istiqamət seçimi, akademik boşluqları və motivasiya vəziyyəti müəyyən edilməli, XI sinifdə isə buraxılış və qəbul hədəfləri üzrə fərdi və qrup dəstəyi gücləndirilməlidir.

Məktəb rəhbəri üçün mühüm məsələlərdən biri də nəticə təhlilinin düzgün aparılmasıdır. Sınaq imtahanları, monitorinqlər və nəticə cədvəlləri lazımdır, lakin bunlar şagirdin psixoloji vəziyyətini pozan qorxu mühitinə çevrilməməlidir. Nəticə təhlili ittiham dili ilə deyil, inkişaf dili ilə aparılmalıdır. “Niyə bu qədər zəif nəticə göstərmisən?” sualı əvəzinə “bu nəticə hansı mövzuların zəif olduğunu göstərir və növbəti mərhələdə nə etməliyik?” sualı daha peşəkar yanaşmadır. Məktəbin məqsədi şagirdi yalnız yoxlamaq deyil, yoxlama nəticəsini inkişaf planına çevirməkdir.

Bu dövrdə diqqət tələb edən əlamətlər də vardır. Əgər X–XI sinif şagirdi davamlı olaraq ümidsizlik ifadə edirsə, özünü dəyərsiz sayırsa, əvvəlki maraqlarından uzaqlaşırsa, dərsə və gələcəyə tam laqeyd yanaşırsa, kəskin yuxu pozuntusu yaşayırsa, həddindən artıq stress, panika və ya özünəqapanma göstərirsə, bu hallar sadəcə “imtahan həyəcanı” kimi qiymətləndirilməməlidir. Eyni zamanda şagird real hazırlıq olmadan çox yüksək hədəf qoyur, uğursuzluqdan sonra tam ruhdan düşür, ailə ilə davamlı konflikt yaşayır və ya sosial təcridə çəkilirsə, sinif rəhbəri, məktəb psixoloqu, valideyn və məktəb rəhbərliyi arasında diqqətli əməkdaşlıq qurulmalıdır.

Məktəbə bağlılıq hissi bu yaşda da əhəmiyyətini saxlayır. X–XI sinif şagirdi məktəbdən ayrılmağa hazırlaşsa da, məktəb onun üçün yalnız imtahan məkanı olmamalıdır. O, məktəbdə özünün görüldüyünü, dəyərli sayıldığını, gələcəyi ilə bağlı dəstək aldığını və şəxsiyyət kimi qəbul edildiyini hiss etməlidir. Əgər məktəb yalnız nəticə tələb edir, amma şagirdin hədəfini, narahatlığını, seçimini və inkişaf ehtiyacını eşitmirsə, şagird məktəblə emosional bağını itirə bilər. Əksinə, məktəb onu həm akademik, həm psixoloji, həm də peşəyönümü baxımından dəstəklədikdə, son siniflər daha mənalı və məsuliyyətli yaşanır.

Rəqəmsal mühit ilkin gənclik dövründə ayrıca diqqət tələb edir. X–XI sinif şagirdi internetdən həm dərs, həm ünsiyyət, həm əyləncə, həm də peşə və ixtisas araşdırması üçün istifadə edir. Lakin nəzarətsiz rəqəmsal mühit vaxt itkisi, diqqət dağınıqlığı, yuxu pozuntusu, sosial müqayisə, özünəinamın azalması və motivasiya enməsi yarada bilər. Telefon və internet bu yaşda həm resurs, həm də riskdir. Ona görə valideyn və müəllim rəqəmsal davranışı yalnız qadağa kimi deyil, özünənəzarət və vaxtın idarə olunması məsələsi kimi müzakirə etməlidir. Şagirdə sosial şəbəkə, onlayn resurslar, test platformaları və süni intellekt alətlərindən məsuliyyətli, etik və məqsədli istifadə bacarığı öyrədilməlidir.

İlkin gənclik dövrünün pedaqoji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, şagird artıq gələcək həyatının ilkin müəllifinə çevrilməyə başlayır. O, seçim edir, hədəf qurur, özünü tanıyır, səhv edir, müqayisə aparır, mövqe formalaşdırır və məsuliyyət götürməyi öyrənir. Bu mərhələdə böyüklərin vəzifəsi onun yerinə yaşamaq deyil, onu düşünülmüş həyat seçiminə hazırlamaqdır. Müəllim istiqamət göstərməli, valideyn dəstək verməli, məktəb rəhbərliyi isə bu prosesi sistemli idarə etməlidir.

Müəllim üçün əsas nəticə budur ki, X–XI sinif şagirdi ilə işləmək yalnız fənn öyrətmək deyil, həm də hədəf, motivasiya, özünüqiymətləndirmə, özünənəzarət və məsuliyyətlə işləməkdir. Müəllim şagirdin düşüncəsinə hörmət etməli, fənnin həyat və peşə ilə əlaqəsini göstərməli, nəticəni təhlil etməli və onu öz inkişafına cavabdeh etməlidir.

Valideyn üçün əsas nəticə budur ki, bu yaşda gəncin seçiminə hörmətlə yanaşmaq, amma onu məlumatlı və məsuliyyətli seçimə yönəltmək lazımdır. Valideyn övladının yerinə qərar verməməli, lakin onu tək də buraxmamalıdır. Ən doğru yol dinləmək, məlumat toplamaq, real imkanları müzakirə etmək, emosional dəstək vermək və məsuliyyəti gənclə bölüşməkdir.

Məktəb rəhbəri üçün əsas nəticə budur ki, X–XI siniflər məktəbin nəticə göstəricisi ilə yanaşı, şagirdin gələcək həyata hazırlanması mərhələsidir. Bu mərhələdə akademik monitorinq, peşəyönümü, psixoloji dəstək, buraxılış stressinin idarə olunması, valideynlərlə əlaqə, müəllimlərarası koordinasiya və fərdi inkişaf planı birlikdə qurulmalıdır. Buraxılış sinfi yalnız imtahana hazırlıq sinfi deyil, həm də məsuliyyətli seçim və ilkin həyat mövqeyinin formalaşdığı mərhələdir.

Nəticə olaraq, 15–18 yaş dövrü şagirdin dünyagörüşünün dərinləşdiyi, mənlik şüurunun gücləndiyi, gələcək seçiminin aktuallaşdığı və şəxsi məsuliyyətin artdığı ilkin gənclik mərhələsidir. Bu dövrdə şagird artıq yalnız “mən kiməm?” sualı ilə deyil, həm də “mən hansı yolu seçirəm?”, “nə üçün çalışıram?”, “hansı dəyərlərə əsaslanıram?” sualları ilə yaşayır. Ona görə bu yaş dövründə əsas pedaqoji prinsip hörmətli münasibət, məlumatlı seçim, real hədəf, özünənəzarət, mənalı motivasiya, psixoloji dayanıqlıq və emosional dəstək üzərində qurulmalıdır. Belə yanaşma gənci yalnız imtahana deyil, həm də məsuliyyətli həyata hazırlayır.