Açıq dərsin təhlil protokolu: niyə lazımdır və necə qurulmalıdır? + nümunə

Açıq dərsin təhlil protokolu: niyə lazımdır və necə qurulmalıdır?

Məktəb təcrübəsində açıq dərs çox vaxt yalnız müşahidə olunan bir dərs kimi qəbul edilir. Halbuki açıq dərsin əsas dəyəri onun sonrakı metodik təhlilində üzə çıxır. Mövcud metodik materiallarda dərsdinləmə real zamanlı müşahidə, müşahidəyə əsaslanan təhlil və inkişafyönümlü rəyvermə prosesi kimi təqdim olunur. Eyni materiallarda açıq dərslər, qarşılıqlı dərsdinləmələr və onların sonrakı təhlilləri metodik birliyin əsas fəaliyyətləri sırasında göstərilir. Bu səbəbdən açıq dərsin təhlil protokolu sadəcə formal sənəd deyil, açıq dərsi məktəbdaxili peşəkar öyrənmə prosesinə çevirən əsas vasitələrdən biridir.

Açıq dərsin təhlil protokolu dərsdən sonra aparılan metodik müzakirənin əsas məqamlarını yazılı şəkildə qeydə alan sənəddir. Bu protokolda, adətən, açıq dərsin məqsədi və ya metodik istiqaməti, icmalla faktiki dərsin uyğunluğu, müəllimin özünürefleksiyası, müşahidəçilərin qeydləri, güclü tərəflər, inkişaf etdirilməsi məqsədəuyğun olan istiqamətlər və sonrakı metodik addımlar yer alır. Gündəlik planlaşdırma nümunələrində dərsin dayaqları kimi təlim məqsədi, təlim nəticələri, qiymətləndirmə meyarları, dərsin təşkili, iş üsulu, iş forması və refleksiya verildiyinə görə, təhlil protokolu da məhz bu xətt üzrə qurulduqda daha məntiqli və daha işlək olur.

Açıq dərsin təhlil protokolu ilk növbədə ona görə vacibdir ki, o, dərs haqqında ümumi təəssüratı peşəkar müzakirəyə çevirir. Əgər dərsdən sonra yalnız “yaxşı keçdi”, “fəallıq zəif idi”, “mövzu maraqlı idi” kimi ümumi fikirlər səslənirsə, bu, müəllimə də, məktəbə də ciddi metodik fayda vermir. Təhlil protokolu isə müşahidəni sistemləşdirir və söhbəti konkret suallar üzərində qurur: məqsəd aydın idimi, təlim nəticələri görünürdümü, dərsin gedişi icmalla uyğun idimi, şagird fəallığı hansı səviyyədə idi, qiymətləndirmə məqsədə xidmət etdimi, refleksiya aparıldımı, hansı metodik xətt görünən oldu? Bu yanaşma müşahidəni faydalı, nəticəni isə idarəolunan edir.

Bu sənəd müəllim üçün müdaxilə və ya təzyiq vasitəsi deyil. Əksinə, müəllimin öz fəaliyyətinə kənardan baxmasına, dərsin güclü tərəflərini görməsinə və təkmilləşdirilməli məqamları daha aydın dərk etməsinə kömək edir. Dərsdinləmə ilə bağlı metodik materiallarda müəllimin refleksiyası, inkişafyönümlü rəy və fərdiləşdirilmiş metodik dəstək xüsusi vurğulanır. Deməli, yaxşı təhlil protokolu müəllimi qiymətləndirməyə yox, onun peşəkar inkişafını dəstəkləməyə xidmət etməlidir. Bu baxımdan protokolda müəllimin özünürefleksiyası üçün ayrıca yer ayrılması çox vacibdir.

Açıq dərsin təhlil protokolu məktəb rəhbərliyi və metodbirləşmə üçün də ciddi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənəd vasitəsilə məktəbdə dərs planlaşdırmasının keyfiyyəti, təlim nəticəyönümlü yanaşmanın nə dərəcədə göründüyü, qiymətləndirmə və refleksiya mədəniyyətinin səviyyəsi, müəllimlərin hansı sahələrdə dəstəyə ehtiyacı olduğu daha aydın görünür. Ümumi təhsil haqqında qanunda pedaqoji şuranın ümumi təhsil müəssisəsinin kollegial ali idarəetmə orqanı olduğu göstərilir. Bu da onu göstərir ki, məktəbdə metodik qərarlar və təhlillər şəxsi təəssürata yox, sənədləşdirilmiş və əsaslandırılmış peşəkar müzakirəyə söykənməlidir. Təhlil protokolu məhz bu sənədləşdirilmiş müzakirə mədəniyyətinin alətlərindən biridir.

Praktik məktəb reallığında güclü təhlil protokolu çox uzun olmamalıdır. Uzun və ağır sənəd adətən ya formal doldurulur, ya da ümumiyyətlə istifadə olunmur. Yaxşı protokol qısa, aydın və işçi xarakterli olmalıdır. Orada ən azı bu hissələr görünməlidir: açıq dərsin ümumi məlumatı, müəllimin özünürefleksiyası, planlaşdırma və məqsədyönlülük, dərsin təşkili və gedişi, müəllimin fəaliyyəti, şagirdlərin fəaliyyəti, qiymətləndirmə və refleksiya, açıq dərsin metodik dəyəri, güclü tərəflər, inkişaf istiqamətləri və sonrakı addım. Gündəlik planlaşdırma nümunələrində və dərsdinləmə materiallarında vurğulanan əsas dayaqlar da məhz bunlardır.

Təhlil protokolunda ilk diqqət yetirilməli məsələ icmalla dərsin faktiki gedişi arasındakı uyğunluqdur. Açıq dərs üçün icmal hazırlanırsa, təhlildə mütləq baxılmalıdır ki, müəllimin əvvəlcədən planlaşdırdığı məqsəd və fəaliyyətlər dərsdə real şəkildə görünürmü. İkinci mühüm məsələ şagird fəallığıdır. Açıq dərsin keyfiyyəti müəllimin çox danışması ilə deyil, şagirdin dərsə necə cəlb olunması, necə düşündürülməsi, necə danışdırılması və necə qiymətləndirilməsi ilə ölçülür. Üçüncü məsələ isə metodik dəyərdir. Açıq dərs həmkarlar üçün nə verdi, hansı metodik yanaşma görünən oldu, hansı cəhət paylaşılmağa dəyər? Təhlil protokolu bu suallara cavab verməlidir.

Məktəblərdə açıq dərsin təhlil protokolu ilə bağlı bir neçə tipik səhv görünür. Birinci səhv protokolu çox ümumi saxlamaqdır. Belə olanda sənəd yalnız formal arayışa çevrilir. İkinci səhv onu həddindən artıq yükləməkdir; bu halda da praktik istifadə çətinləşir. Üçüncü səhv müəllimin şəxsiyyətinə yönəlməkdir. Halbuki təhlil protokolu müəllimin xarakterini deyil, dərsin təşkili və nəticələrini əhatə etməlidir. Dördüncü səhv isə sonrakı metodik addımı göstərməməkdir. Dərsdinləmə ilə bağlı metodik yanaşma açıq şəkildə göstərir ki, müşahidə və təhlil sonda konkret dəstək tədbirinə, reflektiv söhbətə və inkişaf addımına çevrilməlidir.

Ən praktik model budur: əvvəl müəllim öz dərsi haqqında qısa fikir bildirir, sonra müşahidəçilər faktlara əsaslanan qeydlərini səsləndirirlər, daha sonra güclü tərəflər vurğulanır, sonda isə maksimum 1–2 inkişaf istiqaməti və konkret sonrakı addım razılaşdırılır. Bu, həm sənədi yığcam saxlayır, həm də təhlilin müəllim üçün faydalı olmasını təmin edir. Dərsdinləmə materiallarında da müşahidədən sonra öyrənmə ehtiyacının müəyyənləşdirilməsi, uyğun resursun verilməsi və inkişaf dinamikasının izlənilməsi mühüm elementlər kimi təqdim olunur. Deməli, yaxşı təhlil protokolu dərsi bağlamır, əksinə, növbəti metodik işi açır.

Açıq dərsin təhlil protokolu açıq dərsdən sonra aparılan söhbəti peşəkar, sistemli və nəticəyönlü edən əsas sənəddir. O, müşahidəni ümumi təəssürat səviyyəsindən çıxarıb konkret meyar, fakt və sonrakı addım müstəvisinə gətirir. Müəllim üçün özünürefleksiya imkanı yaradır, müşahidəçi üçün rəyverməni asanlaşdırır, məktəb üçün isə metodik inkişaf istiqamətlərini görünən edir. Buna görə də açıq dərsin təhlil protokolu məktəbdə formal kağız kimi yox, peşəkar öyrənmə və metodik təkmilləşmə vasitəsi kimi qəbul olunmalıdır.

Açıq dərsin təhlil Protokolu

Məktəb: _________________________________________________

Tarix: _________________________________________________

Fənn: _________________________________________________

Sinif: _________________________________________________

Müəllim: _______________________________________________

Mövzu: _________________________________________________

Dərs saatı: _____________________________________________

Təhlildə iştirak edən şəxslər:

1. Açıq dərs haqqında ilkin qeyd

Açıq dərsdə diqqət yetirilən əsas metodik istiqamət:

İcmal ilə dərsin faktiki gedişi arasında uyğunluq:
☐ Tam uyğun olmuşdur
☐ Qismən uyğun olmuşdur
☐ Uyğunsuzluq olmuşdur

Qısa qeyd:

2. Müəllimin özünürefleksiyası

Müəllimin dərs haqqında ümumi fikri:

Uğurlu hesab etdiyi cəhətlər:

Çətinlik gördüyü məqamlar:

3. Təhlilin əsas istiqamətləri

3.1. Planlaşdırma və məqsədyönlülük

(məqsəd, təlim nəticəsi, qiymətləndirmə meyarı, icmalla uyğunluq)

3.2. Dərsin təşkili və gedişi

(şagirdlərin dərsə cəlb olunması, sual və tapşırıqlar, vaxt bölgüsü)

3.3. Müəllimin fəaliyyəti

(izahın aydınlığı, yönləndirmə, ünsiyyət, sinif idarəetməsi)

3.4. Şagirdlərin fəaliyyəti

(fəallıq, iştirak, əsaslandırma, əməkdaşlıq, müstəqil düşünmə)

3.5. Qiymətləndirmə və refleksiya

(meyarların görünməsi, formativ yanaşma, refleksiya, yekunlaşdırma)

3.6. Açıq dərsin metodik dəyəri

(həmkarlar üçün faydalı cəhət, nümayiş etdirilən metodik xətt, paylaşılacaq təcrübə)

4. Güclü tərəflər

1. ______________________________________________________

2. ______________________________________________________

3. ______________________________________________________

5. İnkişaf etdirilməsi məqsədəuyğun olan istiqamətlər

1. ______________________________________________________

2. ______________________________________________________

6. Razılaşdırılmış sonrakı metodik addım

☐ Metodbirləşmə iclasında müzakirə edilsin
☐ Fərdi metodik dəstək göstərilsin
☐ Təkrar müşahidə aparılsın
☐ Təcrübə paylaşımı edilsin
☐ Nümunə kimi təqdim olunsun
☐ Digər: _________________________________________________

Qısa qeyd:

7. Yekun rəy

Protokolu tərtib etdi: _________________________________

Vəzifəsi: _____________________________________________

İmza: ________________________________________________

Tarix: ________________________________________________