Demokratiya və insan hüquqlarına hörmət- Dəyərlərlə bağlı səriştələr

Demokratiya və insan hüquqlarına hörmət

Demokratiya və insan hüquqlarına hörmət təhsilalanın hər bir insanın dəyərli olduğunu, ləyaqətlə yaşamaq haqqına malik olduğunu, ədalətli münasibət görməli olduğunu və fikrinin dinlənilməsinin vacibliyini anlaması ilə bağlıdır. Bu dəyər yalnız hüquq sözünü eşitmək və ya bir neçə anlayışı əzbərləmək demək deyil. Buraya insanın hüququnu, azadlığını, təhlükəsizliyini, ləyaqətini və bərabər münasibət görmək haqqını başa düşmək, eyni zamanda başqasının da eyni haqqa malik olduğunu qəbul etmək daxildir.

Məktəb mühitində demokratiya və insan hüquqlarına hörmət ilk növbədə gündəlik münasibətdə görünür. Şagird anlamalıdır ki, onun danışmaq haqqı varsa, başqasının da danışmaq haqqı var; o dinlənilməsini istəyirsə, başqasını da dinləməlidir; onun təhlükəsiz və rahat öyrənmək haqqı varsa, o da sinifdə zorakılıq, təhqir, lağ və ədalətsiz davranış yaratmamalıdır. Yəni burada söhbət yalnız hüquqdan getmir; hüquqla yanaşı məsuliyyət də görünməlidir.

Bu dəyər zəif formalaşdıqda şagird öz haqqını başqasının haqqından üstün tuta bilər, qaydanı yalnız özünə sərf edən yerdə qəbul edə bilər, fərqli fikrə dözümsüz yanaşa bilər, ələ salmağı və ya kənarda qoymağı adi davranış saya bilər. Bu dəyər gücləndikdə isə o, başa düşür ki, ədalət hamı üçün olmalıdır, qayda hamını qorumalıdır, güclü olmaq haqlı olmaq demək deyil, fərqli olmaq isə hörmətsizliyə səbəb ola bilməz.

Bu dəyərin inkişaf xətti mərhələlidir. Məktəbəhazırlıqda uşaq insan hüquqları barədə ilkin təsəvvürə malik olur. İbtidai təhsil səviyyəsində öz hüquqlarını və vəzifələrini tanıyır, başqasının hüquq və vəzifələrinə hörmət göstərir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində insan hüquq və azadlıqlarının mahiyyətini dərk etməyə başlayır. Tam orta təhsil səviyyəsində isə insan hüquq və azadlıqlarını müdafiə edən daha yetkin və prinsipial mövqe nümayiş etdirir. Yəni əvvəl sadə ədalət hissi yaranır, sonra hüquq-vəzifə tarazlığı qurulur, daha sonra bu dəyərlərin mənası başa düşülür, sonda isə həmin dəyərləri qoruyan mövqe formalaşır.

Məktəbəhazırlıqda demokratiya və insan hüquqlarına hörmət

Məktəbəhazırlıq dövründə bu dəyər uşağın hər kəsin dəyərli olduğunu hiss etməsi ilə başlayır. Bu yaşda ondan hüquqi anlayışlar və geniş ictimai izahlar gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, sadə ədalət hissini yaşasın: növbə gözləmək, paylaşmaq, başqasını incitməmək, oyundan kənarda qoymamaq, hər kəsə söz verilməsi, zorla almağın düzgün olmadığını başa düşmək.

Məsələn, oyunda bir uşaq həmişə ilk olmaq istəyir və başqalarına növbə vermir. Müəllim burada yalnız “belə etmə” deməklə kifayətlənməməlidir. O, sadə dillə izah etməlidir ki, hamının oynamaq haqqı var, hər kəs növbə ilə iştirak etməlidir. Başqa bir situasiyada bir uşaq digərini oyuna buraxmırsa, burada da eyni fikir verilməlidir: heç kəsi kənarda saxlamaq düzgün deyil, çünki hamının qoşulmaq haqqı var.

Məktəbəhazırlıqda təhlükəsizlik hissi də çox vacibdir. Uşaq bilməlidir ki, onu qorxutmaq, itələmək, vurmaq, lağ etmək düzgün deyil. Eyni zamanda özü də başqasına bunu etməməlidir. Məsələn, sinifdə bir uşaq başqasının əl işini cırır və ya onu ağlatmaqdan zövq alırsa, müəllim bunu sadəcə “pis hərəkət” kimi yox, başqasını incitmək və haqsızlıq etmək kimi göstərməlidir.

Bu yaşda demokratiya və insan hüquqlarına hörmət sadə cümlələrlə verilməlidir: hamının növbəsi var, hamının danışmaq haqqı var, heç kəsi incitmək olmaz, hamı özünü təhlükəsiz hiss etməlidir, oyunda və işdə hər kəsə yer verilməlidir. Məktəbəhazırlıqda bu dəyər terminlərlə yox, davranış təcrübəsi ilə başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində demokratiya və insan hüquqlarına hörmət

İbtidai təhsil səviyyəsində bu dəyər daha aydın forma alır. Burada şagird öz hüquqlarını və vəzifələrini bilir, digər insanların hüquq və vəzifələrinə hörmət nümayiş etdirir. Bu yaşda əsas məsələ odur ki, uşaq hüququ yalnız “mənim haqqım” kimi anlamasın. O başa düşməlidir ki, hər haqqın yanında vəzifə də dayanır.

Məsələn, şagirdin dərsdə fikir bildirmək haqqı var. Amma bu o demək deyil ki, o, dostunun sözünü kəsməlidir. Onun öyrənmək haqqı var, amma özü də sinifdə elə davranmalıdır ki, başqasının dərsinə mane olmasın. Onun təhlükəsiz olmaq haqqı var, amma özü də başqasını itələməməli, ələ salmamalı, qorxutmamalıdır. Burada hüquq-vəzifə əlaqəsi aydın görünməlidir.

İbtidai sinifdə demokratiya ilk növbədə ədalətli məktəb münasibəti kimi yaşanmalıdır. Məsələn, sinifdə qərar veriləndə təkcə fəal uşaqların yox, sakit uşaqların da fikri soruşulursa, bu, demokratik davranışdır. Qrup işində hər kəsə söz haqqı verilirsə, bu, demokratik münasibətdir. Müəllim qaydanı hamıya eyni tətbiq edirsə, uşaqlar ədalətin nə olduğunu daha yaxşı hiss edirlər.

Bu yaşda insan hüquqları mövzusu zorakılığa və alçaltmaya münasibətdə də görünməlidir. Şagird anlamalıdır ki, başqasını görünüşünə, danışığına, ailə vəziyyətinə, bacarığına və ya fərqli xüsusiyyətinə görə ələ salmaq düzgün deyil. Bu, sadəcə kobudluq deyil; başqasının ləyaqətinə hörmətsizlikdir.

İbtidai təhsil səviyyəsində müəllim uşağa belə suallarla istiqamət verməlidir: “Sənin haqqın nədir?”, “Bəs sənin vəzifən nədir?”, “Sən dinlənilmək istəyirsənsə, dostunu da dinləməlisənmi?”, “Başqasını incitmək niyə onun haqqını pozmaqdır?” Bu mərhələdə dəyərin əsas xətti belə qurulur: öz haqqını bilmək, amma başqasının haqqını da eyni dərəcədə qəbul etmək.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində demokratiya və insan hüquqlarına hörmət

Ümumi orta təhsil səviyyəsində şagird insan hüquq və azadlıqlarının mahiyyətini dərk etməyə başlayır. Burada artıq söhbət yalnız “haqqım var” deməkdən getmir. Şagird anlamalıdır ki, insan hüquqları insan ləyaqətini qorumaq, ədalətsizliyi azaltmaq, zorakılığın və ayrı-seçkiliyin qarşısını almaq, insanın özünü təhlükəsiz və dəyərli hiss etməsini təmin etmək üçündür.

Bu mərhələdə demokratiya da daha dərin məna qazanır. Demokratiya məktəb dilində ilk növbədə belə görünür: hamını dinləmək, qaydanı hamıya eyni tətbiq etmək, fərqli fikrə dözmək, qərarları bir nəfərin deyil, ümumi müzakirənin işinə çevirmək, güclünün səsinin yox, ədalətin üstün gəlməsini istəmək. Şagird başa düşməlidir ki, demokratiya yalnız səsvermə deyil; o, münasibət mədəniyyətidir.

Məsələn, sinifdə müzakirə gedir və bir şagirdin fikri fərqlidir. Əgər digərləri onu lağa qoyur və susdurmağa çalışırsa, bu demokratik münasibət deyil. Əgər sinifdə kiminsə görünüşünə, mənşəyinə, ailə vəziyyətinə və ya fərqli bacarığına görə ona ayrı münasibət göstərilirsə, bu, yalnız kobud davranış deyil; hüquqa və bərabərliyə hörmətsizlikdir. Şagird bu əlaqələri dərk etməyə başlamalıdır.

Bu yaşda təhlükəsiz mühit anlayışı da ayrıca görünməlidir. Şagird anlamalıdır ki, məktəbdə hər kəs qorxudulmadan, alçaldılmadan, lağa qoyulmadan və zorakılığa məruz qalmadan öyrənmək haqqına malikdir. Yəni insan hüquqları yalnız böyük ictimai hadisələrlə bağlı deyil; məktəb sinfi içində də bu hüquqlar hər gün yaşayır.

Tarix, ədəbiyyat, həyat bilgisi, sinif saatı və müzakirə mövzuları bu dəyəri açmaq üçün çox münasibdir. Ədalət, azadlıq, bərabərlik, vicdan, insan ləyaqəti, fikir müxtəlifliyi kimi anlayışlar yaşa uyğun nümunələrlə işlənməlidir. Müəllim burada “insan hüquqları niyə vacibdir?”, “azadlıq niyə qaydasızlıq demək deyil?”, “fərqli fikrə hörmət niyə demokratik davranış sayılır?”, “ayrı-seçkilik niyə zərərlidir?” kimi suallarla şagirdi daha yetkin düşünməyə yönəltməlidir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində bu dəyərin əsas nəticəsi odur ki, şagird insan hüquqlarını sadəcə qayda və termin kimi yox, insanın dəyərini və cəmiyyətin sağlamlığını qoruyan prinsip kimi görməyə başlayır.

Tam orta təhsil səviyyəsində demokratiya və insan hüquqlarına hörmət

Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin və daha prinsipial xarakter alır. Burada şagird insan hüquq və azadlıqlarını müdafiə edən mövqe göstərir. Məktəb dili ilə desək, o, ədalətsizlik, ayrı-seçkilik, alçaltma, zorakılıq və hüquqa hörmətsizlik qarşısında laqeyd qalmır, bu kimi halları normal saymır və lazım gəldikdə mədəni, əsaslı və düşünülmüş şəkildə münasibət bildirir.

Burada “müdafiə” anlayışı aqressiv davranış kimi başa düşülməməlidir. Bu, dava salmaq və ya sərt reaksiya vermək deyil. Əksinə, insan hüquq və azadlıqlarını müdafiə etmək o deməkdir ki, şagird başqasının ləyaqəti tapdalandıqda buna qoşulmur, ayrı-seçkiliyə səssiz dəstək vermir, zorakılığa gülmür, ədalətsiz münasibəti düzgün saymır, ehtiyac olduqda bunun yanlış olduğunu əsaslı şəkildə deyə bilir.

Məsələn, məktəbdə bir şagird davamlı olaraq ələ salınır. Yetkin mövqeyi formalaşmış şagird bu vəziyyətə baxıb sadəcə kənarda dayanmır. O, ya bu davranışa qoşulmur, ya münasibət bildirir, ya da vəziyyətin müəllimə çatdırılmasının vacib olduğunu anlayır. Bu, insan hüquqlarını müdafiə etməyin məktəb mühitinə uyğun formasıdır.

Başqa bir situasiyada sinif müzakirəsində zəif danışan və ya fərqli düşünən şagirdin fikri kəsilir. Demokratiya və hüquq dəyərini mənimsəmiş şagird burada “hamını dinləmək lazımdır”, “fərqli fikir hörmətsizlik səbəbi deyil” mövqeyini saxlaya bilir. Bu, yetkin və prinsipial davranışdır.

Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyər yazıda, təqdimatda və ictimai çıxışda da görünməlidir. Şagird insan hüquqları, bərabərlik, ədalət, inklüzivlik, fikir azadlığı, zorakılığa qarşı münasibət kimi mövzularda danışarkən ümumi sözlərlə kifayətlənməməli, mövqeyini əsaslandırmalı, insan hüquqlarının niyə vacib olduğunu aydın izah etməlidir.

Burada müəllim “müdafiə etmək” anlayışını emosional reaksiya yox, yetkin və hüquqa hörmətli mövqe kimi təqdim etməlidir. “Ədalətsizlik görəndə nə etməlisən?”, “başqasının hüququ pozulanda niyə laqeyd qalmaq olmaz?”, “mədəni və əsaslı mövqe nə deməkdir?”, “insan hüquqlarını müdafiə etmək niyə yalnız hüquqşünasların işi deyil?” kimi suallar tam orta təhsil səviyyəsi üçün çox münasibdir. Bu mərhələdə dəyərin əsas nəticəsi budur: şagird yalnız hüququ tanımır, onu qoruyan mövqe də göstərir.

Müəllim bu dəyəri necə dəstəkləyə bilər ?

Demokratiya və insan hüquqlarına hörmət müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər sinifdə uşaqlar dinlənilmir, qayda hamıya eyni tətbiq olunmur, güclü və fəal olanlar həmişə üstün tutulur, zorakılıq və ələ salma gözardı edilir, bu dəyər zəif qalır. Əgər məktəbdə ədalətli münasibət, söz haqqı, təhlükəsiz mühit, hörmət və qayda birgə yaşayırsa, bu dəyər güclənir.

Müəllim burada ilk növbədə özü nümunə olmalıdır. Şagird müəllimin danışıq tonundan, qərar vermə tərzindən, uşaqları necə dinlədiyindən, zəif və ya sakit şagirddən necə söz aldığından çox şey öyrənir. Əgər müəllim bir uşağın sözünü kəsdirir, başqasını isə hər dəfə danışdırırsa, bu, ədalət hissini zəiflədir. Əgər müəllim hər kəsə eyni qayda ilə yanaşır, zorakılığa və alçaltmaya dərhal reaksiya verir, fərqli fikri dinləyirsə, dəyər canlı mühitdə formalaşır.

Sinifdə bu dəyər üçün müxtəlif imkanlar yaradılmalıdır: qaydaların birgə müzakirəsi, qrup işində söz haqqının bölüşdürülməsi, fərqli fikirlərin dinlənilməsi, zorakılıq və ayrı-seçkilik mövzularının açıq müzakirəsi, ədalətli qərarvermə mühitinin yaradılması kimi. Demokratiya məktəbdə yalnız mövzu kimi yox, yaşanan münasibət kimi görünməlidir.

Müəllimin sualları burada çox vacibdir. “Ədalətli davranış nə deməkdir?”, “öz haqqını qorumaqla başqasının haqqına hörmət arasında necə tarazlıq yaradırıq?”, “niyə hamının fikri dinlənilməlidir?”, “zorakılıq və ələ salma niyə hüquqa hörmətsizlikdir?” kimi suallar bu dəyərin içini doldurur.

Məktəbdə bu dəyəri necə görmək olar ?

Məktəbdə demokratiya və insan hüquqlarına hörməti tanımaq üçün yalnız şagirdin insan hüquqları haqqında nə dediyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun başqasına münasibətinə, fərqli fikrə yanaşmasına, qaydanı necə qəbul etdiyinə, zorakılıq və ədalətsizlik qarşısında necə davrandığına, öz haqqını başqasının haqqını tapdamadan qoruyub-qorumadığına verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq növbə gözləyir, başqasını incitməməyin vacibliyini hiss edir və paylaşmağı öyrənirsə, ilkin əlamət görünür. İbtidai təhsil səviyyəsində öz hüquq və vəzifələrini tanıyır, başqasının haqqına hörmət göstərirsə, bu dəyər güclənir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində insan hüquq və azadlıqlarının niyə vacib olduğunu anlayırsa, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə ədalətsizlik, ayrı-seçkilik və hüquqa hörmətsizlik qarşısında prinsipial, amma mədəni mövqe göstərirsə, bu dəyər formalaşmış sayılır.

Bəzən bu dəyər böyük çıxışlarda yox, sadə davranışlarda daha aydın görünür: başqasının sözünü kəsməməkdə, ələ salınana qoşulmamaqda, kənarda qalanı oyuna və ya işə dəvət etməkdə, fərqli fikrə dözməkdə, qaydanın hamı üçün eyni işləməsinə həssas yanaşmaqda. Buna görə demokratiya və insan hüquqlarına hörməti məktəbdə yalnız dərs mövzusu kimi yox, gündəlik davranış və münasibət mədəniyyəti kimi görmək lazımdır.

Demokratiya və insan hüquqlarına hörmət məktəbəhazırlıqda sadə ədalət hissi, paylaşma, növbə və incitməmək davranışı ilə başlayır, ibtidai təhsil səviyyəsində öz hüquq və vəzifələrini bilib başqasının hüquqlarına hörmət etməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində insan hüquq və azadlıqlarının mahiyyətini anlamaqla dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə bu hüquq və azadlıqları mədəni, əsaslı və prinsipial şəkildə müdafiə edən mövqe ilə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, demokratiya və insan hüquqlarına hörmət sadəcə hüquq sözünü bilmək deyil. O, insan ləyaqətini dərk etmək, ədalətli münasibət göstərmək, öz haqqını başqasının haqqını tapdamadan qorumaq və lazım gəldikdə hüquqları müdafiə edən yetkin mövqe nümayiş etdirmək bacarığıdır.