Dərs müşahidəsinin təşkili və müəllimin inkişafına dəstək 10 müsahibə sualı və cavabı

Direktor.az-a elə indi abunə olun və ayda cəmi 10 AZN qarşılığında bütün ödənişli məqalələrə və peşəkar hazırlıq materiallarına giriş əldə edin. Müxtəlif növ testlər, situasiyalar, müsahibə sualları və izahlı cavablarla biliklərinizi yoxlayın, məktəb sənədlərinin hazır nümunələrini və PDF materiallarını əldə edin. Məqalələri yalnız oxumaqla kifayətlənməyin — səsli və video izahlarla sizə uyğun vaxtda öyrənməyə davam edin. Məktəb direktorları, direktor müavinləri, UBTR-lər, kitabxanaçılar və digər təhsil işçiləri üçün işə qəbul imtahanları, müsahibələr və gələcək peşəkar qiymətləndirmələr üzrə hazırlığınızı sistemli qurun. Abunəçilər üçün Bakı və regionlarda təşkil ediləcək FORUMlarda ödənişsiz iştirak imkanından da yararlanın. Abunəliyinizi hər ay davam etdirin, faydalı hesab etdiyiniz Direktor.az-ı həmkarlarınıza da tövsiyə edin. Məktəbşünaslığı birlikdə öyrənək, təcrübəmizi paylaşaq və birlikdə daha güclü inkişaf edək.

1. Dərs müşahidəsi nədir və hansı məqsədlərlə aparılır?

Cavab: Dərs müşahidəsi müəllimin və şagirdlərin dərsdəki fəaliyyətini əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsəd və meyarlar üzrə izləmək, faktları qeydə almaq və tədrisin yaxşılaşdırılması üçün qərar hazırlamaq prosesidir. Məqsəd müəllimdə nöqsan axtarmaq deyil, təlimin real vəziyyətini, güclü tərəfləri və inkişaf ehtiyaclarını müəyyənləşdirməkdir. Müşahidə məktəbin iş planı, tədris nəticələrinin təhlili, müəllimin ehtiyacı və ya konkret idarəetmə zərurəti əsasında təşkil oluna bilər. Mən müşahidədən əvvəl hansı suala cavab axtardığımı dəqiqləşdirər və nəticələrdən necə istifadə olunacağını müəyyən edərdim. Məsələn, məqsəd şagird iştirakını öyrənməkdirsə, müəllimin neçə sual verdiyini deyil, neçə şagirdin düşündüyünü, cavab verdiyini və fikrini əsaslandırdığını izləyərdim. Toplanan faktlara əsasən müəllimlə bir prioritet inkişaf istiqaməti seçər, uyğun dəstək göstərər və nəticəni sonrakı müşahidədə yoxlayardım.

2. Dərs müşahidəsi ilə ənənəvi dərsdinləmə arasında hansı oxşar və fərqli cəhətlər vardır?

Cavab: Hər iki prosesdə dərsin gedişi, müəllimin fəaliyyəti və şagirdlərin öyrənməsi izlənilir. Azərbaycan məktəblərində “dərsdinləmə” daha çox işlədilən ənənəvi anlayışdır, lakin bu termin mütləq nəzarət və ya cəza mənası daşımır. Müasir dərs müşahidəsində məqsədin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi, məhdud sayda fokus meyarının seçilməsi, faktoloji qeydlərin aparılması və sonrakı inkişaf addımının hazırlanması daha çox önə çəkilir. Əsas fərq prosesin adında deyil, onun necə təşkil olunmasında və nəticələrdən necə istifadə edilməsindədir. Məsələn, yalnız “dərs yaxşı keçdi” yazılması ümumi dərsdinləmə qeydi kimi qala bilər, amma “24 şagirddən 16-sı tapşırığı müstəqil tamamladı, 8 şagirdə əlavə izah lazım oldu” qeydi inkişaf qərarı hazırlamağa imkan verir. Mən hansı termin işlədilməsindən asılı olmayaraq müşahidəni məqsəd, fakt, təhlil, dəstək və izləmə ardıcıllığı ilə qurardım.

3. Dərs müşahidəsinin təşkilində təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavininin rolu və səlahiyyət sərhədi nədən ibarətdir?

Cavab: Direktor müavininin rolu müşahidəni planlaşdırmaq, məqsəd və meyarları müəyyənləşdirmək, faktları təhlil etmək və müəllimin inkişafına uyğun metodik dəstəyi təşkil etməkdir. Mən müəllimlə inkişaf istiqamətini, görüləcək işi, icra müddətini və nəticənin necə yoxlanılacağını razılaşdırardım. Bir dərsə əsasən müəllim haqqında yekun peşəkar hökm verməz və müşahidəni cəza vasitəsinə çevirməzdim. Metodik çətinlik müəyyən edilərsə, onu müəllimlə birlikdə işləyər, zəruri resurs və həmkar dəstəyi təşkil edərdim. Şagird təhlükəsizliyi, etik davranış və ya əmək intizamı ilə bağlı ciddi fakt aşkar olunarsa, onu dəqiq sənədləşdirib səlahiyyətli qərar üçün direktora təqdim edərdim. İntizam tədbiri və əmək münasibətlərinə təsir edən qərarlar müavinin şəxsi mülahizəsi ilə deyil, səlahiyyətli şəxs tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada qəbul edilməlidir. Beləliklə, metodik inkişaf prosesi ilə mümkün inzibati araşdırmanı bir-birinə qarışdırmazdım.

4. Dərs müşahidəsinə hazırlıq hansı ardıcıllıqla aparılmalıdır?

Cavab: Müşahidəyə hazırlıq dərsə daxil olmaqla deyil, məqsədi dəqiqləşdirməklə başlanır. Əvvəlcə hansı suala cavab axtardığımı müəyyən edər, sonra sinif, mövzu, təlim nəticəsi və mövcud məlumatları nəzərdən keçirərdim. Məqsədə uyğun olaraq eyni dərs üçün məhdud sayda, adətən 3–5 əsas fokus meyarı seçmək müşahidəni daha dəqiq aparmağa kömək edir. Bu say dəyişməz hüquqi tələb deyil, diqqətin dağılmasının qarşısını alan metodik yanaşmadır. Planlı inkişaf müşahidəsində müəllimə məqsəd, əsas meyarlar, vaxt və nəticələrin istifadə qaydası barədə əvvəlcədən məlumat verərdim. Məsələn, şagirdlərin yazılı fikirlərini əsaslandıra bilmədiyi müəyyən edilibsə, tapşırığın quruluşunu, müəllimin verdiyi dəstəyi və əsaslandırılmış şagird cavablarını izləyərdim. Müşahidə vərəqini də həmin məqsədə uyğun hazırlayar, əvvəlki məlumatların müəllim haqqında qabaqcadan hökm yaratmasına yol verməzdim.

5. Dərs müşahidəsi zamanı hansı əsas istiqamətlər izlənilməlidir?

Cavab: Dərsdə ümumi olaraq təlim nəticəsi, müəllimin fəaliyyəti, şagirdlərin iştirakı, qiymətləndirmə, fərqli ehtiyacların nəzərə alınması, vaxt və resursların idarə edilməsi izlənilə bilər. Lakin bütün bu sahələri bir dərsdə eyni dərinlikdə qiymətləndirmək düzgün deyil. Mən müşahidənin məqsədinə uyğun əsas istiqamətləri seçər və diqqəti müəllimin fəaliyyətinin şagirdlərin öyrənməsinə təsirinə yönəldərdim. Məsələn, formativ qiymətləndirməni müşahidə edirəmsə, müəllimin yalnız sual verib-vermədiyini deyil, bütün sinifdən necə məlumat topladığını və həmin məlumat əsasında dərsi necə dəyişdirdiyini qeydə alardım. Yalnız eyni dörd şagirdin cavab verməsi bütün sinfin mövzunu mənimsədiyini göstərmir. Fərqli hazırlıq və təhsil ehtiyaclarına malik şagirdlərin tapşırığa çıxışı və aldığı dəstək də seçilmiş fokusla əlaqəli olduqda nəzərə alınmalıdır. Belə müşahidə uzun göstərici siyahısının işarələnməsinə deyil, öyrənmə haqqında etibarlı məlumatın toplanmasına xidmət edir.

6. Faktoloji müşahidə qeydi ilə subyektiv mülahizəni necə fərqləndirərsiniz?

Cavab: Faktoloji qeyd dərsdə görünən, eşidilən və sonradan yoxlanıla bilən konkret məlumatdır. Subyektiv mülahizə isə müşahidəçinin şəxsi təəssüratını və sübut olunmamış nəticəsini əks etdirir. “Müəllim sinfi idarə edə bilmədi” ifadəsi ümumi mülahizədir, çünki hansı davranışın bu nəticəyə gətirdiyi göstərilmir. “Qrup işi zamanı altı şagird tapşırıqdan kənar danışdı, müəllim iki dəfə ümumi xəbərdarlıq etdi, lakin fərdi yönləndirmə aparmadı” ifadəsi isə faktoloji qeyddir. Mən qeydləri müşahidənin fokus meyarları üzrə qruplaşdırar, iştirakçı sayını, fəaliyyəti, vaxtı və zəruri qısa ifadələri dəqiq göstərərdim. Bununla yanaşı, qeydə alınan faktı problemin əsas səbəbi kimi dərhal qəbul etməzdim. Səbəbi müəyyənləşdirmək üçün müəllimin izahını, tapşırığın quruluşunu və digər məlumatları da araşdırardım.

7. Dərs müşahidəsinin nəticələrini hansı qaydada təhlil edərdiniz?

Cavab: İlk olaraq qeydləri müşahidənin məqsədi və seçilmiş meyarlar üzrə sistemləşdirərdim. Müəllimin güclü tərəfini konkret faktla göstərər, sonra şagirdlərin öyrənməsinə daha çox təsir edən bir prioritet inkişaf sahəsi seçərdim. Müşahidə faktlarını müəllimin izahı, şagird işləri, qiymətləndirmə məlumatları və zəruri olduqda əvvəlki müşahidələrlə tutuşdurardım. Müəllimin izahı faktı avtomatik dəyişmir, lakin həmin faktın baş verdiyi şəraiti və mümkün səbəbləri aydınlaşdırır. Məsələn, qrup işində yalnız səkkiz şagirdin fəal olması iştirak problemini göstərə bilər, amma səbəb rol bölgüsünün olmaması, təlimatın aydın verilməməsi və ya tapşırığın çətinliyi ola bilər. Buna görə bir dərsə əsasən müəllimin bütün fəaliyyətinə qiymət verməzdim. Təhlilin sonunda fakt, mümkün səbəb, prioritet ehtiyac və uyğun dəstək arasında aydın əlaqə qurardım.

8. İnkişafyönümlü geribildirim (əks-əlaqə) görüşünü necə aparardınız?

Cavab: Geribildirim görüşünü müəllimlə təkbətək, sakit və məxfiliyin qorunduğu şəraitdə keçirərdim. Əvvəlcə müəllimdən dərsin uğurlu tərəflərini, şagirdlərin nə öyrəndiyini və hansı fəaliyyəti dəyişmək istədiyini soruşardım. Sonra müşahidə etdiyim güclü tərəfi konkret faktla göstərərdim. İnkişaf ehtiyacını ümumi iradla deyil, fakt, onun şagirdlərə təsiri və reflektiv sual vasitəsilə müzakirəyə çıxarardım. Məsələn, “Qrup işi zamanı 25 şagirddən 8-i tapşırıqda fəal iştirak etdi; sizcə, digərlərinin iştirakını nə məhdudlaşdırdı?” sualını verərdim. Müəllim qeydlə razılaşmadıqda onun mövqeyini dinləyər, faktı yenidən yoxlayar və zərurət yaranarsa əlavə məlumat və ya ikinci müşahidədən istifadə edərdim. Görüşü konkret növbəti addım, veriləcək metodik dəstək və nəticənin yoxlanacağı vaxtla tamamlayardım.

9. İnkişaf hədəfi, icra indikatoru və nəticə indikatoru necə hazırlanmalıdır?

Cavab: İnkişaf hədəfi konkret ehtiyaca əsaslanmalı, həyata keçirilə bilən, müşahidə olunan, ölçülə bilən və müddətli olmalıdır. Əvvəlcə başlanğıc vəziyyəti müəyyən edər, sonra müəllimlə real hədəf və ölçmə üsulu razılaşdırardım. Məsələn, iki ilkin müşahidədə qrup təqdimatında orta hesabla 8 şagird fikir bildiribsə, müəllim növbəti üç həftə ərzində keçirdiyi dörd uyğun dərsin ən azı üçündə əvvəlcədən müəyyən edilmiş qrup rollarından istifadə edə bilər. Bu fəaliyyətin müəyyən olunmuş dərslərdə tətbiq edilməsi icra indikatorudur. Hədəf həmin dərslərdə fikir bildirən şagirdlərin orta sayının 8-dən əsaslandırılmış şəkildə seçilmiş səviyyəyə, məsələn, ən azı 14 nəfərə yüksəlməsi ola bilər və bu, nəticə indikatorudur. Məlumat mənbəyi müşahidə qeydləri, qrupun təqdimat vərəqləri və qısa şagird cavabları ola bilər. Təkrar müşahidədə yalnız üsulun tətbiqini deyil, iştirakın və şagird öyrənməsinin necə dəyişdiyini yoxlayardım.

10. Müşahidədən sonra metodik dəstək, izləmə, məxfilik və təhlükəsizlik necə təmin edilməlidir?

Cavab: Müşahidədən sonra dəstəyi müəllimin konkret inkişaf ehtiyacına uyğun seçərdim. Dəstək birgə dərs planlaşdırılması, nümunə fəaliyyət, qısa metodik məsləhət, həmkar müşahidəsi və ya uyğun resursun təqdim edilməsi formasında ola bilər. Məktəbdə metodist olmadıqda bu işi FMB rəhbəri, təcrübəli müəllim və ya mentorla əlaqələndirmək mümkündür. Razılaşdırılmış müddətdən sonra təkrar müşahidə aparar, fəaliyyətin icrasını və onun şagirdlərin öyrənməsinə təsirini ayrıca qiymətləndirərdim. Müşahidə qeydlərini təhlükəsiz saxlayar, fərdi məlumatları yalnız xidməti ehtiyacı və səlahiyyəti olan şəxslərlə paylaşardım. Məktəb üzrə ümumi metodik ehtiyac müzakirəyə çıxarıldıqda müəllim və şagirdləri müəyyənləşdirən məlumatları açıqlamazdım. Dərs zamanı şagirdin sağlamlığına, təhlükəsizliyinə və ya hüquqlarına birbaşa risk yaranarsa, müşahidəni davam etdirmək əvəzinə əvvəlcə riskin aradan qaldırılmasına müdaxilə edər, sonra faktı sənədləşdirib səlahiyyətli qərar üçün direktora təqdim edərdim.