Kiçik yaş dövrü: 6–10 yaş

I–IV sinif şagirdlərinin psixoloji-pedaqoji inkişaf xüsusiyyətləri

• Kiçik yaş dövrü uşağın həyatında məktəbə daxil olma, yeni sosial mühitə uyğunlaşma, təlim fəaliyyətinə qoşulma və şəxsiyyətin ilkin məktəb keyfiyyətlərinin formalaşması baxımından son dərəcə mühüm mərhələdir. Bu dövr əsasən 6–10 yaşı, yəni I–IV sinifləri əhatə edir. Uşaq bu yaş mərhələsində artıq yalnız ailə mühitinin üzvü kimi deyil, həm də sinfin, məktəbin və daha geniş sosial kollektivin üzvü kimi fəaliyyət göstərməyə başlayır. Onun gündəlik həyatı əvvəlki dövrlə müqayisədə daha nizamlı, daha məsuliyyətli və daha məqsədyönlü xarakter alır. Məktəb uşağın qarşısına yeni tələblər qoyur: vaxtında gəlmək, dərsi dinləmək, tapşırığı yerinə yetirmək, qaydalara əməl etmək, müəllimin göstərişini anlamaq, sinif yoldaşları ilə münasibət qurmaq və öz davranışına müəyyən qədər nəzarət etmək.

• Bu yaş dövrünün əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, uşaq tədricən oyundan təlimə, sərbəst davranışdan qaydalı fəaliyyətə, yalnız ailə nəzarətindən məktəb məsuliyyətinə keçir. Lakin bu keçid birdən-birə baş vermir. I sinfə gələn uşaq hələ məktəbli statusuna tam hazır olmaya bilər. O, bəzən müəllimin tapşırığını başa düşməkdə, uzun müddət diqqətini saxlamaqda, partada sakit oturmaqda, yazını tamamlamaqda, dərs və fasilə davranışını fərqləndirməkdə çətinlik çəkə bilər. Bu hallar uşağın mütləq intizamsız, tənbəl və ya məsuliyyətsiz olduğunu göstərmir. Çox vaxt bu, yeni rejimə uyğunlaşma prosesinin təbii nəticəsidir. Ona görə də müəllim, valideyn və məktəb rəhbəri bu dövrə təkcə akademik nəticə prizmasından deyil, həm də psixoloji uyğunlaşma, sosial inkişaf, davranış vərdişləri və emosional təhlükəsizlik baxımından yanaşmalıdır.

• Məktəb rejiminə uyğunlaşma kiçik yaş dövrünün ilk və ən mühüm xəttidir. Məktəb uşağın həyatına müəyyən zaman intizamı gətirir. Uşaq artıq istədiyi vaxt oynamır, istədiyi vaxt danışmır, istədiyi vaxt ayağa qalxmır. O, dərsin başlanmasını, müəllimin izahını, tapşırığın ardıcıllığını, fasilənin vaxtını və sinif qaydalarını qəbul etməyi öyrənir. Bu, böyüklər üçün sadə görünə bilər, lakin 6–7 yaşlı uşaq üçün ciddi psixoloji dəyişiklikdir. Məsələn, məktəbə yeni başlayan uşaq dərsin ortasında ayağa qalxıb anasına getmək istəyə, tapşırığı yarımçıq qoyub başqa işə keçə, müəllimin “gözlə” göstərişini hələ tam anlaya bilməyə bilər. Belə vəziyyətdə müəllimin əsas vəzifəsi uşağı qorxutmaq yox, ona məktəb qaydasını addım-addım öyrətməkdir. “Sakit otur” demək əvəzinə “indi hamı qələmi götürür, birinci sətri yazırıq, sonra birlikdə yoxlayırıq” demək daha səmərəlidir. Çünki kiçik yaşlı uşaq ümumi tələbdən çox konkret davranış ardıcıllığını daha yaxşı anlayır.

• Təlimin aparıcı fəaliyyətə çevrilməsi bu dövrün ikinci mühüm xüsusiyyətidir. Məktəbəqədər dövrdə uşağın əsas fəaliyyəti oyun idisə, ibtidai siniflərdə təlim tədricən onun həyatının mərkəzinə keçir. Uşaq artıq özünü “şagird” kimi dərk etməyə başlayır. O, müəllimin tapşırığını yerinə yetirmək, düzgün cavab vermək, tərif almaq, sinifdə qəbul olunmaq və valideynini sevindirmək istəyir. Lakin bu yaşda öyrənmə motivasiyası hələ tam daxili xarakter daşımır. Uşaq çox zaman biliyin gələcək əhəmiyyətindən daha çox müəllimin münasibətinə, valideynin reaksiyasına və sinifdəki mövqeyinə həssas olur. Ona görə də müəllimin bir cümləsi, valideynin bir baxışı, sinifdə verilən bir tərif və ya sərt irad uşağın öyrənməyə münasibətinə ciddi təsir göstərə bilər.

• Bu yaşda təlimin düzgün qurulması üçün dərs uşağın yaş xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil edilməlidir. Uzun, abstrakt və yalnız izaha əsaslanan dərs kiçik yaşlı şagirdi tez yorur. Bu dövrdə uşaq daha çox görərək, toxunaraq, müqayisə edərək, nümunə üzərində işləyərək və praktik fəaliyyətə qoşularaq öyrənir. Müəllim mövzunu sadəcə danışmamalı, onu əyani şəkildə göstərməli, sonra şagirdlə birlikdə icra etməli, daha sonra isə uşağa müstəqil tətbiq imkanı verməlidir. Məsələn, Azərbaycan dili dərsində “isim əşyanın adını bildirir” qaydasını sadəcə əzbərlətmək kifayət deyil. Müəllim sinifdəki əşyaları göstərib “kitab”, “qələm”, “lövhə”, “çanta” sözlərini seçdirə, sonra mətndən isimləri tapdıra, daha sonra isə həmin sözlərlə cümlə qurdura bilər. Bu zaman uşaq qaydanı yalnız yadda saxlamır, həm də onu tətbiq etməyi öyrənir.

• Kiçik yaşlı şagirdlərin təfəkkürü əsasən konkret xarakter daşıyır. Onlar real əşya, hadisə, şəkil, nümunə və müşahidə əsasında daha yaxşı düşünürlər. Bu yaşda “məsuliyyət”, “ədalət”, “intizam”, “dostluq”, “qayğı”, “hörmət” kimi mücərrəd anlayışlar uşağa sadəcə izah olunanda tam mənimsənilmir. Bu anlayışlar konkret həyat vəziyyətləri ilə əlaqələndirildikdə daha yaxşı başa düşülür. Məsələn, “məsuliyyət” anlayışını izah edərkən müəllim deyə bilər ki, məsuliyyət yalnız böyük işlər görmək deyil, həm də dəftərini vaxtında gətirmək, tapşırığı yarımçıq qoymamaq, sinif növbətçiliyini yerinə yetirmək və başqasının əşyasına icazəsiz toxunmamaqdır. “Ədalət” anlayışı isə uşağa növbə gözləmək, oyunda qaydaya əməl etmək və hər kəsə eyni münasibət göstərmək nümunələri ilə izah oluna bilər. Beləliklə, uşaq sözün mənasını davranış üzərində görür və anlayış onun üçün real məzmun qazanır.

• Bu dövrdə mexaniki hafizə kifayət qədər güclü olur. Uşaqlar şeir, qayda, vurma cədvəli, termin və qısa mətnləri tez əzbərləyə bilirlər. Bu xüsusiyyət təlim üçün faydalıdır, lakin yalnız əzbərləməyə əsaslanan tədris uşağın düşünmə bacarıqlarını məhdudlaşdıra bilər. İbtidai siniflərdə əsas məqsəd uşağın yaddaş imkanından istifadə etməklə onu mənalı öyrənməyə aparmaqdır. Şagird qaydanı əzbərləyə bilər, amma həmin qaydanı tətbiq etmirsə, izah edə bilmirsə və yeni vəziyyətdə istifadə etmirsə, bu bilik formal xarakter daşıyır. Məsələn, uşaq vurma cədvəlini əzbərləyib, lakin sadə məsələ həllində hansı əməli seçəcəyini bilmirsə, deməli, bilik hələ funksional bacarığa çevrilməyib. Ona görə də müəllim əzbərləməni tətbiq, müqayisə, izah və sadə nəticə çıxarma ilə tamamlamalıdır.

• Diqqətin inkişafı kiçik yaş dövrünün ən həssas sahələrindən biridir. Bu yaşda uşağın diqqəti hələ tam sabit deyil. O, maraqlı, rəngli, hərəkətli və emosional cəhətdən cəlbedici materiala daha tez yönəlir. Bu, qeyri-ixtiyari diqqətin üstün olması ilə bağlıdır. Məktəb həyatı isə uşaqdan tədricən ixtiyari diqqət tələb edir. Uşaq müəllimi dinləməli, tapşırığı sonadək yerinə yetirməli, yazısını yoxlamalı, növbəsini gözləməli və başqa uşaqlar danışanda səbirli olmalıdır. Bu bacarıqlar bir günə yaranmır. Onlar dərsin düzgün təşkili, təlimatın aydınlığı, fəaliyyət növlərinin dəyişdirilməsi və uşağın tədricən öz davranışına nəzarət etməsi ilə formalaşır.

• Müəllim dərsdə diqqəti yalnız “diqqətli olun” deməklə saxlaya bilməz. Uşağın diqqəti fəaliyyətlə idarə olunmalıdır. Məsələn, dərsə qısa motivasiya ilə başlamaq, sonra nümunə göstərmək, daha sonra şagirdlərlə birlikdə tapşırıq yerinə yetirmək, ardınca fərdi və ya cütlərlə işə keçmək daha səmərəli olur. Əgər müəllim 30–35 dəqiqə fasiləsiz danışırsa, ibtidai sinif şagirdlərinin böyük hissəsi dinləmə prosesindən qopacaq. Lakin müəllim izahı qısa saxlayıb uşağı oxumağa, yazmağa, seçməyə, müqayisə etməyə, danışmağa və nəticə çıxarmağa cəlb edirsə, diqqət daha uzun müddət qorunur. Bu baxımdan ibtidai sinif dərsi sadəcə izah dərsi deyil, fəaliyyət dərsi olmalıdır.

• Kiçik yaşlı şagird üçün müəllim çox böyük nüfuz sahibidir. Bu yaşda uşaq müəllimin sözünü, baxışını, səsini, mimikasını və qiymətləndirməsini çox ciddi qəbul edir. Müəllimin “sən bacararsan” deməsi uşağı ruhlandıra, “səndən heç nə çıxmayacaq” deməsi isə onu uzun müddət özünə inamsız edə bilər. Ona görə də müəllim nüfuzu qorxuya deyil, ədalətə, ardıcıllığa və qayğıkeş tələbkarlığa əsaslanmalıdır. Qorxu qısa müddətdə sakitlik yarada bilər, lakin uşağın sual vermək cəsarətini, səhv etməkdən qorxmamasını, öyrənməyə marağını və müəllimə etibarını zəiflədə bilər.

• Sağlam müəllim nüfuzu uşağın həm qaydanı, həm də qayğını hiss etdiyi münasibətdə formalaşır. Müəllim nə həddindən artıq sərt, nə də həddindən artıq güzəştli olmalıdır. O, uşağı sevməli, amma məsuliyyətdən azad etməməlidir. Məsələn, şagird tapşırığı yerinə yetirmədikdə müəllim “sən yenə etməmisən” demək əvəzinə “tapşırığın yerinə yetirilməyib, indi baxaq görək səbəb nədir və bunu necə tamamlayacağıq” deyə bilər. Bu yanaşmada həm tələb var, həm də dəstək. Kiçik yaşlı uşaq üçün ən faydalı pedaqoji münasibət məhz budur: qayğıkeş, aydın, ardıcıl və məsuliyyət yaradan münasibət.

• Davranış vərdişləri və təlim intizamı I–IV siniflərdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mərhələdə intizam sadəcə sakit oturmaq kimi başa düşülməməlidir. Əsl təlim intizamı uşağın öyrənmə prosesində öz davranışını idarə etməsi, müəllimin göstərişini izləməsi, başqasını dinləməsi, tapşırığı yarımçıq qoymaması, səhvini düzəltməsi və sinif qaydalarına əməl etməsidir. Bu vərdişlər uşağa öyrədilmədən ondan tələb oluna bilməz. Əgər müəllim “qrupda işləyin” deyirsə, əvvəlcə qrupda necə danışmağı, necə dinləməyi, necə razılaşmağı və necə təqdim etməyi öyrətməlidir. Əks halda qrup işi səs-küyə, mübahisəyə və qarışıqlığa çevrilə bilər.

• Sinif qaydaları bu yaşda qısa, aydın və müsbət formada olmalıdır. “Səs salma”, “qaçma”, “danışma” kimi qadağalar uşağın nə etməməli olduğunu göstərir, lakin nə etməli olduğunu tam aydınlaşdırmır. Bunun əvəzinə “danışmaq üçün əl qaldırırıq”, “yoldaşımız danışanda dinləyirik”, “tapşırığı sonadək yerinə yetiririk”, “sinif əşyalarına qayğı ilə yanaşırıq” kimi ifadələr uşağa düzgün davranış modelini göstərir. Məktəb rəhbərliyi üçün burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ibtidai siniflərdə davranış qaydaları bütün müəllimlər tərəfindən eyni məntiqlə tətbiq edilməlidir. Bir müəllimin icazə verdiyi davranışı digər müəllim kəskin qadağan edirsə, uşaqda çaşqınlıq yaranır. Kiçik yaşlı şagird üçün ardıcıllıq təhlükəsizlik hissi yaradır.

• Mütaliə, nitq və yazı bacarıqları kiçik yaş dövrünün əsas təməl bacarıqlarıdır. I–IV siniflərdə formalaşan oxu bacarığı sonrakı bütün fənlər üzrə öyrənmənin əsasını təşkil edir. Uşaq oxuduğunu anlamırsa, təkcə Azərbaycan dili fənnində deyil, riyaziyyat, həyat bilgisi, təbiət, tarix və digər fənlərdə də çətinlik çəkəcək. Çünki məsələ şərtini, tapşırıq mətnini, dərslik izahını və sualın tələbini anlamaq oxu bacarığından asılıdır. Buna görə də ibtidai siniflərdə oxu işi yalnız sürətli oxu kimi yox, şüurlu, ifadəli və məzmunlu oxu kimi qurulmalıdır.

• Mütaliə uşağın söz ehtiyatını, nitqini, təfəkkürünü və emosional dünyasını zənginləşdirir. Valideyn uşağa sadəcə “kitab oxu” deməklə kifayətlənməməlidir. Daha düzgün yanaşma uşağın oxuduğu mətn haqqında onunla danışmaqdır. Məsələn, uşaq qısa bir hekayə oxuduqdan sonra valideyn ondan soruşa bilər: “Bu mətn kimdən bəhs edirdi?”, “Səncə qəhrəman niyə belə davrandı?”, “Əgər sən onun yerində olsaydın, nə edərdin?”, “Mətnin ən maraqlı hissəsi haradır?” Bu suallar uşağın oxunu mexaniki səsləndirmədən mənalı anlamaya keçirməsinə kömək edir. Məktəbdə də müəllim oxu dərsini yalnız növbə ilə oxutmaq formasında qurmamalı, mətn üzrə başlıq seçdirməli, əsas fikri tapdırmalı, hadisələrin ardıcıllığını müəyyənləşdirməli və uşağa öz münasibətini bildirməyə imkan verməlidir.

• Nitq inkişafı da bu dövrdə xüsusi diqqət tələb edir. Uşaq fikrini aydın ifadə edə bilmirsə, o, dərsdə cavab verməkdə, mətn danışmaqda, sual verməkdə və yazılı iş qurmaqda çətinlik çəkə bilər. Nitq yalnız Azərbaycan dili dərsində inkişaf etmir; hər bir dərs uşağın danışması, izah etməsi, müqayisə aparması və əsaslandırması üçün imkan yaratmalıdır. Məsələn, müəllim “payızda təbiətdə hansı dəyişikliklər olur?” sualına sadəcə “yarpaqlar tökülür” cavabı ilə kifayətlənməməlidir. O, əlavə suallarla uşağın fikrini genişləndirə bilər: “Hava necə dəyişir?”, “İnsanların geyimində nə dəyişir?”, “Quşların davranışında nə müşahidə olunur?”, “Bunu haradan bilirsən?” Belə suallar uşağı bir cümləlik cavabdan ardıcıl nitqə aparır.

• Yazı bacarığı ibtidai siniflərdə həm texniki, həm də məzmun baxımından formalaşır. Uşaq hərfləri düzgün yazmağı, sətirdə yerləşdirməyi, sözlər arasında məsafə saxlamağı, cümlə qurmağı və fikrini ardıcıl ifadə etməyi öyrənir. Yazısı səliqəsiz olan uşağı dərhal “diqqətsiz” və ya “tənbəl” adlandırmaq düzgün deyil. Bəzən yazı çətinliyi xırda motorikanın zəifliyi, tələskənlik, tapşırığı anlamamaq, görmə problemi, kifayət qədər məşq etməmək və ya özünüidarəetmə bacarığının zəifliyi ilə bağlı ola bilər. Müəllim yazı bacarığını inkişaf etdirmək üçün uşağa qısa, ardıcıl və planlı yazı tapşırıqları verməlidir. Məsələn, “Mənim məktəb günüm” mövzusunda yazı yazdırarkən əvvəlcə uşağa plan verilə bilər: səhər məktəbə necə gəldim, birinci dərsdə nə öyrəndim, fasilədə nə etdim, bu gün mənim üçün ən maraqlı nə oldu və sabah nəyi daha yaxşı etmək istəyirəm. Bu cür plan uşağın fikrini ardıcıl qurmasına kömək edir.

• Özünüidarəetmənin ilkin formaları 6–10 yaş dövründə yeni-yeni yaranır. Uşaq hələ vaxtını, emosiyasını, diqqətini və davranışını tam müstəqil idarə edə bilmir. Lakin bu dövrdə o, tədricən öz çantasını hazırlamağı, tapşırığını qeyd etməyi, səhvini yoxlamağı, növbə gözləməyi, kömək istəməyi və başladığı işi tamamlamağı öyrənməlidir. Valideyn uşağın bütün işini onun yerinə görərsə, uşaq məsuliyyətə alışmayacaq. Əksinə, valideyn əvvəlcə birlikdə etməli, sonra nəzarətlə uşağa etdirməli, daha sonra isə məsuliyyəti tədricən uşağın özünə verməlidir. Məsələn, I sinifdə çantanı valideyn uşaqla birlikdə hazırlaya bilər, II sinifdə uşaq hazırlayıb valideyn yoxlaya bilər, III–IV siniflərdə isə uşaq artıq çantasına daha çox özü cavabdeh olmalıdır.

• Emosional inkişaf bu yaş mərhələsində çox həssasdır. Kiçik yaşlı şagird tərifdən ruhlanır, sərt tənqiddən tez inciyir, uğursuzluğu bəzən şəxsi zəiflik kimi qəbul edir. Uşaq tapşırığı bacarmadıqda “mən bacarmıram”, “mən pis oxuyuram”, “məndən heç nə çıxmır” kimi ifadələr işlədə bilər. Belə hallarda müəllim və valideyn uşağın özünü deyil, fəaliyyətini qiymətləndirməlidir. “Sən zəifsən” demək əvəzinə “bu mövzu hələ tam alınmayıb” demək daha doğrudur. “Sən bacarmadın” demək əvəzinə “gəlin birinci addımdan başlayaq” demək uşağı öyrənmə prosesinə qaytarır. Uşağın özünəinamı bu dövrdə böyüklərin münasibəti ilə formalaşır. Əgər o, davamlı olaraq müqayisə edilir və tənqid olunursa, onda öyrənməyə qarşı qorxu yarana bilər. Əgər ona səhv etmək, düzəltmək və yenidən cəhd etmək imkanı verilirsə, onda inkişaf yönümlü münasibət formalaşır.

• Sosial inkişaf baxımından 6–10 yaş dövrü uşağın yaşıdları ilə münasibət qurmağı öyrəndiyi mərhələdir. I sinifdə müəllimin münasibəti daha çox ön planda olsa da, III–IV siniflərdə dostluq, sinifdə qəbul olunmaq, qrupda yer tutmaq və yoldaşların fikri daha böyük əhəmiyyət qazanır. Uşaqlar bu dövrdə küsür, barışır, şikayət edir, oyunda qayda pozulmasına həssas reaksiya verir, ədalətli münasibət gözləyir və dost seçməyə başlayırlar. Müəllim bu prosesə sadəcə nəzarət etməməli, uşaqlara sosial davranış modelləri öyrətməlidir. Məsələn, iki şagird eyni əşyadan istifadə etmək üstündə mübahisə edirsə, müəllim sadəcə “mübahisə etməyin” deməklə kifayətlənməməlidir. O, uşaqlara problemi adlandırmağı, növbə ilə danışmağı, həll yolu tapmağı və razılaşmağı öyrətməlidir. Bu, gələcək sosial münasibətlərin təməlidir.

• Valideynin rolu bu dövrdə həlledicidir. Uşağın məktəbə münasibəti çox vaxt ailədə məktəb haqqında danışılan sözlərdən başlayır. Əgər valideyn uşağın yanında müəllimin nüfuzunu davamlı olaraq zəiflədirsə, məktəbi dəyərsizləşdirirsə və ya uşağı yalnız qiymətə görə qiymətləndirirsə, onda məktəbə qarşı mənfi münasibət formalaşa bilər. Valideyn narazılığını uşağın yanında emosional şəkildə deyil, müəllim və məktəb rəhbərliyi ilə sakit, faktlara əsaslanan ünsiyyət formasında həll etməlidir. Uşağa hər gün “neçə aldın?” sualını vermək əvəzinə “bu gün nə öyrəndin?”, “sənə nə çətin gəldi?”, “kimə kömək etdin?”, “sabah nəyi daha yaxşı etmək istəyirsən?” kimi suallar vermək daha faydalıdır. Bu suallar uşağı yalnız qiymətə deyil, öyrənməyə, münasibətə və məsuliyyətə yönəldir.

• Məktəb rəhbəri üçün ibtidai siniflər məktəbin ümumi keyfiyyətinin təməl mərhələsi kimi qiymətləndirilməlidir. Yuxarı siniflərdə görünən oxu zəifliyi, yazı problemi, tapşırıq intizamsızlığı, dərsə marağın azalması və davranış çətinliklərinin bir çoxu ibtidai mərhələdə formalaşmayan vərdişlərlə bağlı olur. Ona görə də məktəb rəhbərliyi I–IV siniflərdə yalnız proqramın icrasına deyil, həm də oxu, yazı, nitq, davranış, adaptasiya və özünüidarəetmə göstəricilərinə diqqət etməlidir. Dərs müşahidəsi zamanı yalnız “müəllim mövzunu izah etdimi?” sualı kifayət deyil. Daha vacib suallar bunlardır: şagirdlər tapşırığın məqsədini başa düşdülərmi, müəllim təlimatı uşaqların yaşına uyğun verdimi, zəif şagirdlər prosesə cəlb olundumu, səhvlərə münasibət necə idi, sinifdə emosional təhlükəsizlik varmı, uşaqlar danışmaq, oxumaq, yazmaq və düşünmək imkanı qazandılarmı?

• Məktəb rəhbərliyi I siniflər üçün adaptasiya prosesini ayrıca izləməlidir. İlk həftələrdə uşaqların məktəb binası, sinif otağı, müəllim, sinif yoldaşları, dərs və fasilə qaydaları ilə tanışlığı mərhələli şəkildə aparılmalıdır. Adaptasiya yalnız sentyabr ayında bir dəfə keçirilən tədbir deyil, ən azı ilk iki ay ərzində izlənməli olan pedaqoji-psixoloji prosesdir. Sinif müəllimi, məktəb psixoloqu və məktəb rəhbərliyi bu dövrdə uşaqların davranışını, emosional vəziyyətini, ünsiyyətini və təlimə qoşulmasını müşahidə etməlidir. Əgər uşaq davamlı olaraq ağlayırsa, məktəbə getmək istəmirsə, yaşıdları ilə münasibət qura bilmirsə, müəllimdən həddindən artıq qorxursa və ya sadə tapşırıqları yerinə yetirməkdə ciddi çətinlik çəkirsə, bu hal diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Uşaq damğalanmadan, sakit və peşəkar şəkildə dəstəklənməlidir.

• Bu yaş dövründə risk əlamətlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşmaq lazımdır. Uşağın davamlı qorxu, qapanma, aqressivlik, həddindən artıq hərəkətlilik, tam passivlik, oxu-yazıda uzunmüddətli ciddi çətinlik, tez-tez “mən bacarmıram” deməsi və məktəbə getməkdən imtina etməsi təsadüfi qəbul olunmamalıdır. Bu əlamətlər bəzən uyğunlaşma çətinliyi, bəzən ailə mühiti, bəzən yuxu və rejim problemi, bəzən də fərdi inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı ola bilər. Müəllim belə hallarda faktlara əsaslanan müşahidə aparmalı, valideynlə sakit danışmalı, məktəb psixoloqunu prosesə cəlb etməli və ehtiyac olduqda fərdi dəstək planı hazırlanmalıdır. Əsas prinsip uşağı problem kimi deyil, dəstəyə ehtiyacı olan inkişafda olan şəxsiyyət kimi görməkdir.

• Yuxu, fiziki aktivlik və ekran istifadəsi də kiçik yaşlı şagirdin təlim nəticələrinə təsir edən mühüm amillərdir. Kifayət qədər yatmayan uşaq dərsdə diqqətini saxlamaqda, emosiyasını idarə etməkdə və tapşırığı tamamlamaqda çətinlik çəkir. Hərəkət imkanı məhdud olan uşaqda gərginlik, yorğunluq və diqqət dağınıqlığı arta bilər. Ekrandan həddindən artıq istifadə isə xüsusilə yuxu rejimini, oxu vərdişini, ailə ünsiyyətini və diqqətin davamlılığını zəiflədə bilər. Bu səbəbdən ailə və məktəb uşağın gündəlik rejiminə kompleks yanaşmalıdır. Ev tapşırığı zamanı telefonun masada olmaması, yemək zamanı ekranın söndürülməsi, yatmazdan əvvəl ekran istifadəsinin məhdudlaşdırılması və gündəlik qısa mütaliə vaxtının ayrılması sadə, lakin təsirli addımlardır.

• Kiçik yaş dövrünün düzgün idarə olunması müəllim, valideyn və məktəb rəhbərliyinin birgə fəaliyyətindən asılıdır. Müəllim uşağın yaş xüsusiyyətlərini nəzərə almalı, valideyn uşağın rejimini və emosional dəstəyini təmin etməli, məktəb rəhbəri isə bu prosesi sistemli şəkildə izləməlidir. Əgər müəllim məktəbdə məsuliyyət öyrədir, valideyn evdə uşağın bütün işini onun yerinə görürsə, uşaqda müstəqillik formalaşmayacaq. Əgər müəllim səhvi öyrənmə imkanı kimi təqdim edir, valideyn isə səhvə görə uşağı qorxudursa, uşaqda ikili münasibət yaranacaq. Ona görə də məktəb və ailə eyni pedaqoji məntiq əsasında hərəkət etməlidir.

• Nəticə olaraq demək olar ki, 6–10 yaş dövrü uşağın məktəb həyatının ən mühüm təməl mərhələsidir. Bu mərhələdə formalaşan oxu, yazı, nitq, diqqət, davranış, məsuliyyət, özünüidarəetmə və öyrənməyə münasibət sonrakı təhsil illərinə birbaşa təsir edir. Kiçik yaşlı şagirdi yalnız qiymət alan uşaq kimi görmək düzgün deyil. O, məktəb rejiminə uyğunlaşan, qaydaları öyrənən, müəllim nüfuzunu qəbul edən, yaşıdları ilə münasibət quran, səhv edə-edə inkişaf edən və böyüklərin münasibəti ilə özünəinam qazanan şəxsiyyətdir.

• Bu dövrdə pedaqoji yanaşmanın əsas prinsipi belə olmalıdır: uşağa qayda öyrədilməli, amma qorxu yaradılmamalı; məsuliyyət verilməli, amma tək buraxılmamalı; səhv göstərilməli, amma şəxsiyyəti alçaldılmamalı; bilik tələb olunmalı, amma öyrənmə yolu da öyrədilməlidir. Müəllimin peşəkarlığı, valideynin dəstəyi və məktəb rəhbərliyinin sistemli nəzarəti birləşdikdə ibtidai siniflər yalnız bilik mərhələsi deyil, həm də sağlam şəxsiyyət, məsuliyyətli davranış və davamlı öyrənmə mədəniyyətinin formalaşdığı əsas inkişaf dövrünə çevrilir.