III Məqalə Məktəbdə innovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi

Məktəbdə innovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi

Məktəbdə innovativ tədris metodlarının tətbiqi yalnız dərsin formasını dəyişmək və ya onu daha maraqlı göstərmək məqsədi daşımır. Bu yanaşmanın əsas məqsədi təlimin keyfiyyətini yüksəltmək, şagirdi öyrənmə prosesinin mərkəzinə gətirmək, onun düşünmə və fəaliyyət imkanlarını genişləndirmək, eyni zamanda məktəbin ümumi tədris mədəniyyətini yeniləməkdir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının OECD “Learning Compass 2030” sənədində göstərilir ki, gələcəyin təhsili şagirdə təkcə bilik deyil, həm də idraki və metakoqnitiv bacarıqlar, sosial və emosional bacarıqlar, münasibət və dəyərlər qazandırmalıdır. Orada tənqidi düşünmə, yaradıcı düşünmə, öyrənməyi öyrənmə və özünütənzimləmə müasir təhsilin əsas inkişaf istiqamətləri kimi təqdim olunur.

Bu baxımdan innovativ tədris metodlarının tətbiqinin əsas məqsədi dərsi müəllim mərkəzli izah modelindən çıxarıb şagirdin düşünərək, iştirak edərək, araşdıraraq və refleksiya edərək öyrəndiyi bir mühitə çevirməkdir. Bu məqsəd yalnız ayrı-ayrı müəllimlərin fərdi yaradıcılığı ilə bağlı məsələ deyil. O, məktəbin təlim siyasəti, metodik işi, qiymətləndirmə yanaşması və peşəkar əməkdaşlıq mədəniyyəti ilə sıx bağlıdır. OECD-nin “student agency”, yəni şagirdin öz öyrənməsinə təsir etmək və məsuliyyət daşımaq qabiliyyəti ilə bağlı konseptual sənədində vurğulanır ki, şagird yalnız təlimin obyekti kimi deyil, məqsəd qoyan, seçim edən, təsir göstərən və nəticə çıxaran tərəf kimi formalaşdırılmalıdır.

Şagirdyönümlü təlim mühitinin yaradılması

İnnovativ tədris metodlarının tətbiqinin birinci böyük məqsədi məktəbdə şagirdyönümlü təlim mühitinin yaradılmasıdır. Şagirdyönümlü mühit o deməkdir ki, dərsin əsas ağırlıq mərkəzi müəllimin nə dediyi üzərində yox, şagirdin necə öyrəndiyi üzərində qurulur. Belə mühitdə şagird sadəcə dinləyən və cavab verən tərəf olmur. O, sual qoyur, fikir bildirir, ehtimal irəli sürür, səhv edir, düzəliş edir, yoldaşları ilə əməkdaşlıq edir və nəticə çıxarır. OECD sənədlərində bu yanaşma şagirdin öz öyrənmə yolunda fəal iştirak etməsi və öyrənmə prosesinə təsir göstərə bilməsi ilə əlaqələndirilir.

Şagirdyönümlü təlim mühiti təkcə fəallıq demək deyil. Burada şagirdin seçim etməsi, fərqli düşünməsi, öyrənməsini izləməsi və ona münasibət bildirməsi üçün imkanlar yaradılır. Müəllim isə bilik verən yeganə mənbə kimi çıxış etmir. O, təlim prosesini quran, məqsədi aydınlaşdıran, tapşırığı düzgün seçən, düşünməni istiqamətləndirən, geribildirim verən və inkişafı müşahidə edən pedaqoji rəhbər rolunu daşıyır. Bu keçid innovativ tədrisin əsas məntiqini təşkil edir. Çünki müasir məktəbdə vacib olan yalnız mövzunun çatdırılması deyil, şagirdin mövzu ilə necə işləməsidir.

Şagirdyönümlü mühitin başqa bir vacib tərəfi onun təhlükəsiz və dəstəkləyici olmasıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət üzrə Təşkilatı olan UNESCO sosial və emosional öyrənməni şagirdin öz emosiyalarını tanıması və idarə etməsi, başqaları ilə müsbət münasibət qurması, məsuliyyətli qərar verməsi və çətin vəziyyətləri səmərəli idarə etməsi ilə əlaqələndirir. UNESCO vurğulayır ki, keyfiyyətli öyrənmə yalnız idraki nailiyyət deyil, həm də sosial, emosional və münasibət yönlü inkişafı əhatə edir. Buna görə şagirdyönümlü təlim mühiti elə bir sinif atmosferi tələb edir ki, şagird fikrini rahat desin, sual verməkdən çəkinməsin və səhvi öyrənmənin bir hissəsi kimi qəbul etsin.

Tənqidi düşünmə və yaradıcılığın inkişafı

İnnovativ tədris metodlarının tətbiqinin ikinci mühüm məqsədi tənqidi düşünmə və yaradıcılığın inkişafıdır. Müasir məktəbin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri şagirdi yalnız məlumatı yadda saxlayan yox, məlumatı təhlil edən, qiymətləndirən, müqayisə edən, əsaslandıran və yeni baxış ortaya qoya bilən şəxs kimi formalaşdırmaqdır. OECD-nin tənqidi düşünmə ilə bağlı sənədində bu bacarıq gözləmə, hərəkət və refleksiya dövrü ilə, həmçinin sübuta əsaslanma, fərqli mövqeləri dəyərləndirmə və nəticə çıxarma ilə əlaqələndirilir.

Tənqidi düşünmə ilə yaradıcılıq bir-birinə yaxın görünür, amma eyni məna daşımır. Tənqidi düşünmə daha çox mövcud fikri təhlil etməyə, sübutu mülahizədən ayırmağa, əsaslandırılmış nəticə çıxarmağa xidmət edir. Yaradıcılıq isə yeni fikir, yeni yanaşma və yeni həll yolu yaratmaq qabiliyyətidir. İnnovativ tədris metodları bu iki xətti birlikdə inkişaf etdirməyə çalışır. Şagird əvvəlcə sual verir, təhlil edir, müqayisə edir, sonra isə fərqli həll yolu axtarır, yeni fikir irəli sürür və onu əsaslandırır. OECD və UNICEF materiallarında yaradıcılıq, tənqidi düşünmə və problem həlli gələcək üçün vacib ötürülə bilən bacarıqlar sırasında göstərilir.

Bu məqsədin reallaşması üçün dərsdə hazır cavabların təkrarı yox, düşünmə tələb edən tapşırıqlar üstünlük qazanmalıdır. Probleməsaslı öyrənmə, layihə işi, tədqiqat tapşırıqları, açıq suallar, debat, müzakirə, müqayisə və əsaslandırma tələb edən fəaliyyətlər məhz buna xidmət edir. Belə metodlar şagirdi yalnız cavab tapmağa yox, cavabın niyə doğru olduğunu düşünməyə sövq edir. Burada dərsin mahiyyəti dəyişir. Şagird mövzuya “nədir” sualı ilə yanaşmaqla kifayətlənmir, “niyə belədir”, “başqa necə ola bilər”, “bu fikri nə ilə əsaslandırmaq olar” kimi suallarla işləməyə başlayır. Bu isə təlimi daha dərin və daha mənalı edir.

Tənqidi düşünmə və yaradıcılığın inkişafı məktəb üçün yalnız akademik üstünlük demək deyil. UNESCO və UNICEF materialları göstərir ki, bu bacarıqlar şagirdin sonrakı təhsil pillələrində, əmək həyatında və vətəndaş kimi formalaşmasında mühüm rol oynayır. Şagird faktla manipulyasiyanı ayırmağı, qərar verməzdən əvvəl düşünməyi, stereotip fikrə tənqidi yanaşmağı və yeni situasiyalarda həll yolu tapmağı öyrənir. Bu səbəbdən innovativ tədris metodlarının məqsədi təkcə dərsdə fəallıq yaratmaq deyil, şagirdin düşüncə mədəniyyətini formalaşdırmaqdır.

Müstəqil öyrənmə bacarıqlarının formalaşdırılması

İnnovativ tədris metodlarının tətbiqinin üçüncü əsas məqsədi müstəqil öyrənmə bacarıqlarının formalaşdırılmasıdır. Müasir məktəb elə şagird yetişdirməlidir ki, o, yalnız müəllimin bilavasitə rəhbərliyi altında deyil, tədricən öz öyrənmə prosesini də idarə edə bilsin. OECD “Learning Compass 2030” sənədində “learning to learn”, yəni öyrənməyi öyrənmə və özünütənzimləmə bacarıqları gələcəyin təhsili üçün əsas nəticələrdən biri kimi göstərilir. Bu, şagirdin məqsədi başa düşməsi, işini planlaşdırması, gedişatı izləməsi, çətinliyi görməsi, strategiyanı dəyişməsi və nəticəni qiymətləndirməsi deməkdir.

Burada müstəqil öyrənməni sadəcə “tək işləmək” kimi başa düşmək düzgün olmaz. Təhsil Endowment Fondu olan EEF müstəqil öyrənmənin metakoqnitiv tərəfini xüsusi vurğulayır. Onların rəhbərliyinə görə şagirdin planlaşdırmaq, izləmək və qiymətləndirmək bacarıqları inkişaf etdikcə öyrənmədə daha müstəqil və daha məqsədyönlü olur. Yəni müstəqil öyrənmə şagirdin tapşırığı sadəcə yerinə yetirməsi yox, nə etdiyini, niyə etdiyini, hansı çətinliklə üzləşdiyini və növbəti addımın nə olduğunu anlamasıdır.

İnnovativ tədris metodları bu bacarığı müxtəlif yollarla formalaşdırır. Şagirdə seçim imkanı verir. Onu axtarışa sövq edir. Məlumatı hazır formada qəbul etdirmək əvəzinə mənbə ilə işləməyə, sual verməyə, nəticə çıxarmağa və işi üzərində düşünməyə təşviq edir. Refleksiya, özünüqiymətləndirmə, həmyaşıd geribildirimi, mərhələli tapşırıqlar və tədqiqat yönlü fəaliyyətlər şagirdin öz öyrənməsinə məsuliyyət hissini gücləndirir. Bu halda şagird müəllimdən tam asılı qalmır. O, tədricən öyrənməni idarə edən tərəfə çevrilir.

Müstəqil öyrənmə bacarığının formalaşdırılması uzunmüddətli baxımdan daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki məktəbdə öyrənilən bütün biliklər gələcək həyatın hər situasiyasını əhatə etmir. Əsas məsələ şagirdin sonradan da öyrənə bilməsi, yeni informasiya ilə işləməyi bacarması, özünü yeniləməsi və dəyişən şəraitə uyğunlaşmasıdır. UNICEF-in ötürülə bilən bacarıqlar çərçivəsində də yaradıcılıq, tənqidi düşünmə, qərarvermə, özünüidarə və əməkdaşlıq gələcək həyat üçün əsas bacarıqlar kimi təqdim edilir. Bu, innovativ tədris metodlarının məktəb daxilindəki məqsədinin eyni zamanda həyat hazırlığı məqsədi daşıdığını göstərir.

Məqsədlərin bir-biri ilə əlaqəsi və daxili məntiqi

Şagirdyönümlü təlim mühiti, tənqidi düşünmə və yaradıcılıq, müstəqil öyrənmə bacarıqları bir-birindən ayrı istiqamətlər deyil. Əksinə, onlar eyni inkişaf məntiqinin bir-birini tamamlayan hissələridir. Şagird mərkəzdə olanda o, daha çox düşünür. Daha çox düşündükcə fikrini əsaslandırmaq və alternativ həll yolu axtarmaq bacarığı güclənir. Bu proses dərinləşdikcə şagird öyrənməsinə daha çox sahib çıxır və tədricən müstəqil öyrənənə çevrilir. OECD-nin “student agency” və “transformative competencies”, yəni dəyişdirici səriştələr üzrə materialları da göstərir ki, şagirdin yeni dəyər yaratması, ziddiyyət və dilemmləri idarə etməsi, məsuliyyət daşıması məhz bu qarşılıqlı inkişaf xətti üzərində qurulur.

Bu səbəbdən innovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi yalnız “daha maraqlı dərs keçmək” kimi anlaşılmamalıdır. Əsas məqsəd öyrənmənin daxili keyfiyyətini dəyişməkdir. Yəni şagird dərsdə daha fəal iştirak etsin, daha çox düşünsün, öz fikrini əsaslandırsın, öyrənməsini izləsin, səhvdən öyrənsin və tədricən öz inkişafına cavabdeh olsun. Belə yanaşma təlimi zahiri canlılıqdan çıxarıb daxili inkişaf prosesinə çevirir.

Qiymətləndirmə ilə bağlılıq

Bu məqsədlərin reallaşması qiymətləndirmə yanaşmasından da asılıdır. Əgər məktəb yalnız hazır cavabı və yekun nəticəni ölçürsə, şagirdyönümlülük, tənqidi düşünmə, yaradıcılıq və müstəqil öyrənmə kimi məqsədlərin böyük hissəsi görünməz qalır. Buna görə innovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi həm də qiymətləndirməyə yeni baxış gətirməkdir. Formativ qiymətləndirmə, mərhələli geribildirim, özünüqiymətləndirmə, rubriklər və refleksiya bu məqsədləri izləmək üçün daha münasib vasitələrdir. EEF-in metakoqnisiya və özünütənzimləmə üzrə rəhbərliyi də müəllimlərə planlaşdırma, izləmə və qiymətləndirmə bacarıqlarını şagirdlərdə məqsədli şəkildə inkişaf etdirməyi tövsiyə edir.

Məktəb səviyyəsində nəticə

İnnovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi yalnız ayrı-ayrı şagirdlərin inkişafı ilə məhdudlaşmır. Bu yanaşma məktəbin metodik həyatına da təsir edir. Müəllimlər arasında əməkdaşlıq güclənir. Dərs müşahidələri formal yoxlama yox, peşəkar inkişaf alətinə çevrilir. Metodiki birliklərin işi daha məzmunlu olur. Təlim nəticələrinə baxış yalnız qiymət üzərindən deyil, öyrənmə prosesinin keyfiyyəti üzərindən də qurulur. Beləliklə, innovativ tədris metodlarının məqsədi həm şagirdin, həm müəllimin, həm də məktəbin öyrənən təşkilat kimi inkişafına xidmət edir. OECD innovativ öyrənmə mühitlərini də məhz ayrıca metod yox, daha geniş məktəb ekosistemi kimi təqdim edir.

Məktəbdə innovativ tədris metodlarının tətbiqinin məqsədi şagirdi təlim prosesinin mərkəzinə gətirmək, onun tənqidi və yaradıcı düşünməsini inkişaf etdirmək, müstəqil öyrənmə bacarıqlarını formalaşdırmaq və məktəbdə daha keyfiyyətli, daha dəstəkləyici və daha nəticəyönlü təlim mühiti yaratmaqdır. Bu yanaşma dərsin sadəcə formasını yox, şagirdin öyrənməyə münasibətini və məktəbin təlim mədəniyyətini dəyişir.

Əsas tezislər

İnnovativ tədrisin məqsədi dərsi fərqli göstərmək deyil, öyrənməni daha keyfiyyətli qurmaqdır.

Şagirdyönümlü mühitdə şagird yalnız iştirak etmir, öz öyrənməsinə təsir göstərən tərəfə çevrilir.

Tənqidi düşünmə mövcud fikri təhlil edir, yaradıcılıq isə yeni fikir və həll yaradır.

Müstəqil öyrənmə tək işləmək deyil, planlaşdırmaq, izləmək və qiymətləndirmək bacarığıdır.

Bu metodların məqsədi yalnız akademik nəticəni yox, sosial, emosional və ömürboyu öyrənmə bacarıqlarını da gücləndirməkdir.