II Məqalə İnnovativ metodun ənənəvi tədrisdən əsas fərqləri və təlim keyfiyyətinə təsiri

İnnovativ tədris metodları anlayışı

Müasir məktəbdə innovativ tədris metodları anlayışına səthi deyil, mahiyyət səviyyəsində yanaşmaq vacibdir. Çünki təhsil mühitində “innovativ” sözü çox işlədilsə də, bu anlayış bəzən yalnız texnologiya, təqdimat, elektron resurs və ya fərqli görünən dərs forması ilə eyniləşdirilir. Halbuki innovativ tədris metodu ilk növbədə öyrənmənin daha məqsədyönlü, daha fəal, daha fərdiləşdirilmiş və daha nəticəyönlü qurulmasını təmin edən pedaqoji yanaşmadır. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı olan OECD innovativ pedaqogikanı müəllimin istifadə etdiyi yanaşmaların yeni çağırışlara uyğun yenilənməsi, tədrisin daha təsirli təşkil edilməsi və şagirdlərin qarşısında duran mürəkkəb öyrənmə tələblərinə cavab verən praktikanın formalaşdırılması ilə əlaqələndirir. Bu baxımdan innovativ metod sadəcə yeni üsul deyil. O, öyrənməni daha yaxşı təşkil edən və daha keyfiyyətli nəticə doğuran yanaşmadır.

İnnovativ metodun mahiyyətini anlamaq üçün əvvəlcə bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır. Hər yeni görünən üsul innovativ deyil. Dərsdə proyektor işlətmək, şagirdləri qruplara bölmək, təqdimat hazırlatmaq və ya rəqəmsal alətdən istifadə etmək o halda innovativ sayılır ki, bunlar öyrənmənin məzmununu və keyfiyyətini həqiqətən dəyişsin. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət üzrə Təşkilatı olan UNESCO-nun keyfiyyətli öyrənmə yanaşması göstərir ki, əsas məsələ şagirdin sadəcə məlumat alması deyil, öyrəndiyini mənalandırması, əlaqələndirməsi, tətbiq etməsi və davamlı inkişaf etdirməsidir. UNESCO-nun Qlobal Təhsilin Monitorinqi Hesabatı olan GEM Report da texnologiyanın yalnız pedaqoji məqsədə xidmət etdiyi halda dəyər yaratdığını vurğulayır. Deməli, innovativ metodun ölçüsü onun texniki yeniliyində yox, öyrənməyə verdiyi real töhfədədir.

Bu səbəbdən innovativ tədris metodu anlayışı bir neçə əsas xüsusiyyəti birləşdirir. Birincisi, bu yanaşma şagirdi öyrənmə prosesinin mərkəzinə gətirir. İkincisi, şagirdi passiv dinləyici yox, fəal iştirakçı kimi qəbul edir. Üçüncüsü, öyrənməni təkcə bilik mənimsətmə ilə məhdudlaşdırmır, düşünmə, araşdırma, problem həlli, əməkdaşlıq və özünüifadə bacarıqları ilə əlaqələndirir. Dördüncüsü, müəllimi yalnız izah edən şəxs kimi deyil, öyrənmə prosesini quran, istiqamətləndirən, müşahidə edən və dəstəkləyən peşəkar kimi təqdim edir. OECD-nin innovativ öyrənmə mühitləri ilə bağlı materiallarında da vurğulanır ki, güclü təlim mühiti öyrənənin mərkəzdə olması, öyrənmənin sosial xarakteri, emosiyaların nəzərə alınması, fərdi fərqlərə həssaslıq və davamlı geribildirim kimi prinsiplər üzərində qurulmalıdır.

İnnovativ tədris metodları anlayışının içində sadəcə metod seçimi deyil, həm də pedaqoji fəlsəfə dayanır. Bu fəlsəfədə dərsin əsas məqsədi “mövzunu çatdırmaq” yox, “öyrənməni qurmaq” olur. Ənənəvi dərs modelində müəllim mövzunu izah edir, şagird dinləyir, suallara cavab verir və çox vaxt nəticə yadda saxlama ilə ölçülür. İnnovativ yanaşmada isə müəllim mövzunu yalnız təqdim etmir, onu problemə çevirir, sual doğurur, şagirdin fikrini hərəkətə gətirir, tapşırığı həyatla bağlayır və şagirdi öyrənmə məsuliyyətinə cəlb edir. Burada dərsin ağırlıq mərkəzi izahdan fəaliyyətə, məlumatdan anlamağa, cavabı təkrarlamaqdan nəticə çıxarmağa keçir. UNESCO-nun “learning sciences”, yəni öyrənmə elmləri üzrə materialları da göstərir ki, insanlar daha yaxşı o zaman öyrənirlər ki, öyrənmə mənalı, fəal, əlaqəli və ehtiyaca uyğun qurulsun.

Ənənəvi tədrislə innovativ tədris arasındakı əsas fərqlərdən biri dərsdə rol bölgüsünün dəyişməsidir. Ənənəvi tədrisdə müəllim əsas danışan, izah edən, nəzarət edən və qərar verən tərəfdir. Şagird isə daha çox qəbul edən, yadda saxlayan və verilən tapşırığı yerinə yetirən tərəf kimi çıxış edir. İnnovativ tədrisdə müəllim yenə aparıcı fiqurdur, amma onun aparıcılığı fərqli xarakter daşıyır. O, dərsin bütün ağırlığını özü daşımır, öyrənmə mühitini qurur və şagirdin bu mühitdə düşünərək, əməkdaşlıq edərək və araşdıraraq irəliləməsinə şərait yaradır. Bu modeldə şagird təkcə cavab verən yox, sual yaradan, ehtimal irəli sürən, mövqeyini əsaslandıran, səhvdən öyrənən və öz öyrənməsini dərk edən tərəfə çevrilir. OECD-nin yaradıcı və tənqidi düşünmənin tədrisi ilə bağlı yanaşmaları da belə fəal və iştirakçı mühitlərin bu bacarıqlar üçün daha əlverişli olduğunu göstərir.

Bu fərq yalnız müəllim və şagird rolunda görünmür. Dərsin məqsədində, tapşırığın xarakterində, qiymətləndirmənin məntiqində və nəticənin ölçülməsində də özünü göstərir. Ənənəvi yanaşmada dərsin məqsədi çox vaxt məzmunun çatdırılması və yoxlanılması ilə məhdudlaşır. İnnovativ tədrisdə isə məqsəd şagirdin bilik üzərində işləməsi, onu dərk etməsi, fərqli vəziyyətdə tətbiq etməsi və öz öyrənmə yolunu tədricən qura bilməsidir. Bu səbəbdən innovativ metodlarda layihəəsaslı fəaliyyət, probleməsaslı tapşırıq, əməkdaşlı öyrənmə, tədqiqat işi, diferensial yanaşma, refleksiya, özünüqiymətləndirmə və formativ qiymətləndirmə daha çox yer tutur. Burada şagirdin nəyi bildiyi qədər, necə düşündüyü, necə nəticə çıxardığı və öyrənməyə necə yanaşdığı da əhəmiyyət qazanır. UNESCO-nun keyfiyyətli öyrənmə yanaşması da daha təsirli kurikulum, pedaqogika və qiymətləndirmə əlaqəsini önə çəkir.

İnnovativ tədrisin mühüm cəhətlərindən biri də fərdi fərqlərə həssas olmasıdır. Müasir sinifdə bütün şagirdlər eyni sürətlə öyrənmir, eyni formada qavramır və eyni üsulla motivasiya olunmur. Deməli, hamıya eyni tapşırıq, eyni ritm və eyni təqdimat forması ilə yanaşmaq təlimdə keyfiyyət və ədalət yaratmır. İnnovativ metodlar bu müxtəlifliyi nəzərə alır. Onlar öyrənməni elə qurmağa çalışır ki, sinifdə daha çox şagird prosesə qoşula bilsin, öyrənməyə giriş imkanları genişlənsin və hər kəs öz səviyyəsində irəliləyə bilsin. Bu baxımdan innovativ metod təkcə “yeni yol” deyil, həm də daha uyğunlaşdırılmış və daha inklüziv təlim yoludur. UNESCO-nun keyfiyyətli öyrənmə üzrə materialları da inklüziv yanaşmaları, sosial-emosional dəstəyi və fərqlərə həssas pedaqogikanı keyfiyyətli təhsilin vacib komponentləri kimi göstərir.

Burada bir mühüm məsələni ayrıca vurğulamaq lazımdır. İnnovativ metod texnologiya ilə mümkündür, amma texnologiyadan asılı deyil. Müəllim adi lövhə, sadə iş vərəqi və ya sinifdaxili müzakirə ilə də innovativ tədris qura bilər. Əksinə, yüksək texnoloji alətlərlə aparılan dərs belə, əgər şagirdi düşünməyə sövq etmirsə, diferensial yanaşma yaratmırsa və öyrənmə nəticəsini gücləndirmirsə, formal yenilikdən o yana keçmir. UNESCO-nun GEM Report 2023 sənədində də bu məqam aydın göstərilir: texnologiyanın tətbiqi onun avtomatik olaraq təhsildə keyfiyyət yaratdığı mənasına gəlmir. Qərarlar öyrənənin ehtiyacına, bərabər əlçatanlığa və real pedaqoji faydaya əsaslanmalıdır. Bu fikir innovativ tədris anlayışının sərhədini daha aydın müəyyən edir.

Təlim keyfiyyətinə təsir baxımından innovativ tədris metodlarının əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Çünki təlimin keyfiyyəti yalnız proqramın mövcudluğu ilə deyil, onun sinifdə necə həyata keçirilməsi ilə müəyyən olunur. Dünya Bankının “Teach” çərçivəsi və bu istiqamətdəki yenilənmiş materiallar göstərir ki, şagird nəticələrinə təsir edən əsas amillərdən biri müəllimin sinifdaxili pedaqoji davranışıdır. Müəllimin anlayışı aydın izah etməsi, şagirdin başa düşməsini yoxlaması, sual verməsi, geribildirim təqdim etməsi və şagirdi prosesə cəlb etməsi öyrənmə nəticələrini yaxşılaşdırır. Deməli, innovativ metodların dəyəri yalnız dərsi maraqlı etməsində deyil, təlimin keyfiyyətini artırmasında görünür.

İnnovativ tədris metodları təlim keyfiyyətinə bir neçə istiqamətdə təsir göstərir. İlk növbədə, şagirdin dərsdə fəallığını artırır. Fəallıq artdıqca öyrənmə dərinləşir, çünki şagird yalnız dinləmir, düşünür, müzakirə edir, seçim edir, səhv edir və düzəldir. İkinci olaraq, bu metodlar öyrənməni daha mənalı edir. Şagird biliklə həyat arasında əlaqə quranda, mövzunu problem və situasiya içində görəndə öyrənilən material daha qalıcı olur. Üçüncü olaraq, innovativ metodlar şagirdin öyrənmə məsuliyyətini artırır. O, təlimin sadəcə obyektinə yox, subyektinə çevrilir. Dördüncü olaraq, müəllimin öz peşəkar fəaliyyətinə baxışını dəyişir. Müəllim “mövzunu bitirmək” düşüncəsindən “öyrənməni təmin etmək” düşüncəsinə keçir. Bu da dərs planlaşdırmasını, tapşırıq seçimini və qiymətləndirmə yanaşmasını yeniləyir.

Qiymətləndirmə məsələsi də innovativ tədris anlayışının ayrılmaz hissəsidir. Əgər dərs innovativ yanaşma ilə qurulursa, onu yalnız ənənəvi yekun yoxlama ilə ölçmək kifayət etmir. Çünki bu halda öyrənmənin prosesi görünməz qalır. İnnovativ tədris daha çox formativ qiymətləndirmə, yəni öyrənmə zamanı geribildirim vermə, şagirdin irəliləyişini izləmə, səhvi düzəliş imkanına çevirmə və tədrisi bu məlumata əsasən tənzimləmə yanaşmasını tələb edir. UNESCO keyfiyyətli öyrənmə çərçivəsində də qiymətləndirmənin pedaqogika ilə birlikdə düşünülməsini vurğulayır. Deməli, innovativ metod yalnız fərqli dərs forması deyil, həm də öyrənmənin qiymətləndirilməsinə yeni baxışdır.

Bu mövzuda bir başqa mühüm məqam “saxta innovasiya” riskidir. Bəzən dərsdə qrup işi, təqdimat, rəqəmsal alət və ya oyun elementi olduğu üçün dərs innovativ hesab olunur. Halbuki əgər tapşırıq düşünmə yaratmırsa, şagirdin fəallığı formal xarakter daşıyırsa, məqsəd aydın deyilsə və nəticə yalnız zahiri fəallıqdan ibarət qalırsa, bu, həqiqi innovasiya deyil. Həqiqi innovasiya dərsin zahiri formasında yox, öyrənmənin daxili məntiqində görünür. OECD və UNESCO materialları da innovativ yanaşmanın nəticə ilə, öyrənmənin dərinliyi ilə və pedaqoji məqsədlə bağlanmalı olduğunu göstərir. Bu baxımdan innovativ tədris metodlarını tətbiq edərkən forma ilə mahiyyətin qarışdırılmaması vacibdir.

İnnovativ metodların təsiri təkcə ayrıca bir dərsin uğuru ilə məhdudlaşmır. Onlar məktəbdə ümumi metodik mədəniyyətin formalaşmasına da təsir edir. Belə yanaşmalar müəllimlər arasında əməkdaşlığı gücləndirir, təcrübə mübadiləsini artırır, açıq dərs və müşahidələrin məzmununu zənginləşdirir, rəhbərliyin tədris keyfiyyətinə baxışını yeniləyir. Məktəbdə innovativ metodların sistemli tətbiqi nəticəsində dərsə münasibət dəyişir, metodik iş formallıqdan çıxaraq real peşəkar inkişaf vasitəsinə çevrilir. OECD-nin innovativ öyrənmə mühitləri və pedaqoji yenilənmə üzrə yanaşmaları da bunu təsdiq edir.

Beləliklə, innovativ tədris metodu müəllimin öyrənməni daha təsirli, daha mənalı, daha fəal və daha uyğunlaşdırılmış şəkildə qurmaq üçün istifadə etdiyi müasir pedaqoji yanaşmadır. Onun ənənəvi tədrisdən əsas fərqi müəllim mərkəzli və izahayönlü modeldən şagirdyönümlü, fəaliyyətəsaslı və nəticəyönlü modelə keçiddə görünür. Təlim keyfiyyətinə təsiri isə şagird fəallığının artması, öyrənmənin dərinləşməsi, fərdi fərqlərin daha yaxşı nəzərə alınması, müəllimin peşəkar rolunun güclənməsi və məktəbdə ümumi tədris keyfiyyətinin yüksəlməsi ilə ifadə olunur. Bu səbəbdən innovativ tədris metodları müasir məktəbin əlavə elementi deyil, keyfiyyətli təlimin əsas dayaqlarından biridir.

İnnovativ tədris metodları müəllimin dərsi daha fəal, daha mənalı və daha nəticəyönlü qurmasına xidmət edən müasir pedaqoji yanaşmalardır. Bu metodların əsas məqsədi şagirdi passiv dinləyici mövqeyindən çıxarıb öyrənmə prosesinin fəal iştirakçısına çevirməkdir. Ənənəvi tədrisdən fərqli olaraq burada təkcə mövzunun çatdırılması deyil, bilik üzərində düşünmə, tətbiq etmə, əməkdaşlıq və problem həlli bacarıqlarının formalaşdırılması əsas yer tutur. Buna görə innovativ tədris metodları müasir məktəbdə təlim keyfiyyətini yüksəldən əsas istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir.