IV Məqalə Məktəbdə tətbiq oluna bilən əsas innovativ tədris metodları

Məktəbdə tətbiq oluna bilən əsas innovativ tədris metodları

Məktəbdə innovativ tədris metodlarının tətbiqi təsadüfi üsul seçimi ilə aparılmamalıdır. Hər bir metod təlim məqsədi, fənnin məzmunu, şagirdlərin yaş və hazırlıq səviyyəsi, sinfin xüsusiyyətləri, gözlənilən nəticə və məktəbin resurs imkanları nəzərə alınmaqla seçilməlidir. Müasir təhsil yanaşmalarında öyrənmə artıq yalnız məlumatın ötürülməsi kimi başa düşülmür. OECD-nin Təhsil və Bacarıqlar 2030 yanaşmasında təhsil şagirdin bilik, bacarıq, münasibət və dəyərlərini birgə inkişaf etdirən sistem kimi təqdim olunur. UNESCO isə keyfiyyətli öyrənmənin daha təsirli kurikulum, pedaqoji yanaşma və qiymətləndirmə ilə qurulduğunu vurğulayır. Buna görə innovativ metodlar sadəcə fərqli dərs texnikaları deyil, öyrənməni daha mənalı, daha fəal və daha nəticəyönlü quran yanaşmalardır.

Bu metodların hamısını birləşdirən əsas xətt şagirdi təlim prosesinin mərkəzinə gətirməsidir. Belə dərsdə şagird yalnız dinləyən və cavab verən tərəf kimi qalmır. O, araşdırır, sual verir, müzakirə aparır, problem həll edir, seçim edir, əməkdaşlıq qurur, öz işinə münasibət bildirir və öyrəndiyini tətbiq edir. OECD-nin “Knowledge for 2030” materialında da göstərilir ki, müasir kurikulum və pedaqogika şagirdin yalnız fənn biliyini deyil, həm də fənlərarası, prosedural və epistemik biliklərini inkişaf etdirməlidir. Bu isə ayrı-ayrı üsullardan çox, daha geniş öyrənmə məntiqi tələb edir.

Bu səbəbdən məktəbdə innovativ tədris metodlarından danışarkən onları sadəcə sıra ilə sadalamaq kifayət etmir. Hər metodun hansı ehtiyacdan doğduğu, hansı nəticəyə xidmət etdiyi, hansı sinifdə daha uğurlu olduğu və hansı şərtlər daxilində təsirli işlədiyi aydın göstərilməlidir. Əks halda innovativ metod formal görünə, amma real nəticə verməyə bilər. UNESCO-nun XXI əsr üçün öyrənmə prinsipləri də tövsiyələrin yerli şəraitə uyğunlaşdırılmasını və tətbiqin həssas şəkildə qurulmasını vacib sayır.

Layihəəsaslı öyrənmə

Layihəəsaslı öyrənmə şagirdlərin müəyyən mövzu, problem və ya real həyat məsələsi üzərində daha uzunmüddətli, məqsədli və məhsulyönlü fəaliyyət göstərdiyi təlim yanaşmasıdır. OECD-nin “Knowledge for 2030” sənədində layihəəsaslı öyrənmənin yalnız pedaqoji üsul deyil, həm də kurikulum yanaşması kimi dəyərləndirilməsi göstərir ki, bu model şagirdə müxtəlif bilik sahələrini əlaqələndirmək imkanı verir. Yəni burada məsələ sadəcə təqdimat hazırlamaq deyil. Əsas məsələ şagirdin bilikləri birləşdirərək daha mürəkkəb mövzu üzərində işləməsidir.

Məktəb təcrübəsində layihəəsaslı öyrənmə şagirdə uzunmüddətli planlama, məlumat toplama, əməkdaşlıq, yaradıcılıq, qərarvermə və nəticəni təqdim etmə imkanı yaradır. Bu yanaşmada şagird mövzunu hazır şəkildə qəbul etmir. O, mövzu üzərində işləyir, məlumat toplayır, faktları seçir, məhsul hazırlayır və gördüyü işin nəticəsini əsaslandırır. Layihə fərdi də ola bilər, qrup şəklində də təşkil oluna bilər. UNESCO-nun öyrənmə prinsipləri ilə bağlı materiallarında layihə, problem və sorğuya əsaslanan yanaşmaların dərin anlama və fəal iştirak yaratdığı vurğulanır.

Layihəəsaslı öyrənmənin məktəb üçün üstünlüyü ondadır ki, şagird biliklə fəaliyyət arasındakı əlaqəni görür. Mövzu kağız üzərində qalan məzmun olmur, real işə çevrilir. Şagird öyrəndiyi materialın nə üçün lazım olduğunu daha aydın anlayır. Amma bu metodun da riskləri var. Layihə yalnız zahiri məhsul hazırlamaq səviyyəsində qalarsa, məzmun zəifləyə bilər. Buna görə müəllim layihənin məqsədini, mərhələlərini, qiymətləndirmə meyarlarını və yekun məhsulun mahiyyətini əvvəlcədən aydınlaşdırmalıdır. OECD-nin gələcəyin təhsili sənədləri də bilik və bacarıqların yalnız toplanması yox, tətbiqi və əlaqələndirilməsi üzərində dayanır.

Probleməsaslı öyrənmə

Probleməsaslı öyrənmə dərsin mərkəzinə hazır cavabı deyil, problem vəziyyətini gətirən yanaşmadır. UNESCO-nun kurikulum terminologiyası və əlaqəli materiallarında bu yanaşma açıq məsələ ətrafında qurulan öyrənmə kimi təqdim edilir. Belə təlimdə şagirdə əvvəlcə cavab verilmir. Ona sual, ziddiyyət, situasiya və ya həll tələb edən hal təqdim olunur. Sonra şagird problemin səbəbini anlamağa, vacib məlumatı seçməyə, fərziyyə qurmağa və həll yolu axtarmağa başlayır.

Bu metodun əsas üstünlüyü şagirdi hazır bilik istehlakçısı olmaqdan çıxarmasıdır. O, fikirləşməyə, səbəb axtarmağa, alternativ həll yollarını müqayisə etməyə və nəticəni əsaslandırmağa sövq olunur. Bu isə tənqidi düşünmə, məntiqi nəticə çıxarma və qərarvermə bacarıqlarını gücləndirir. OECD-nin şagird agentliyi və transformativ səriştələrə dair materialları da gələcəyin təhsilində məhz belə düşünmə bacarıqlarının zəruriliyini göstərir.

Məktəb reallığında probleməsaslı öyrənmə xüsusilə həyatla bağlı mövzularda, situativ tapşırıqlarda, fənlərarası problemlərdə və səbəb-nəticə əlaqəsi tələb edən dərslərdə daha faydalıdır. Amma bu yanaşma da düzgün qurulmalıdır. Problem nə çox asan, nə də həddən artıq mürəkkəb olmalıdır. Əgər problem şagird üçün tam anlaşılmazdırsa, təlim dayanır. Əgər çox sadədirsə, düşünmə yaratmır. Buna görə müəllim problemin seçimini şagirdin yaşına, əvvəlki biliklərinə və dərsin məqsədinə uyğun etməlidir. UNESCO-nun tətbiq yönlü öyrənmə prinsipləri də yerli şəraitə uyğunlaşdırmanın vacibliyini xüsusi vurğulayır.

Əməkdaşlı təlim

Əməkdaşlı təlim şagirdlərin ortaq məqsəd uğrunda birgə işlədiyi, fikir mübadiləsi apardığı, rol bölüşdürdüyü və bir-birinin öyrənməsinə dəstək verdiyi təlim yanaşmasıdır. OECD-nin 2024-cü il “Collaboration” sənədində əməkdaşlıq aydın məqsədlər ətrafında birgə bilik quruculuğu prosesi kimi təqdim olunur və burada resurs paylaşımı, kommunikasiya, yeni ideyaların ortaya çıxması və münaqişənin idarəsi kimi cəhətlər vurğulanır.

Bu o deməkdir ki, əməkdaşlı təlim yalnız qrup işi demək deyil. Şagirdlərin sadəcə bir masa arxasında oturması və tapşırığı bölüşdürməsi hələ əməkdaşlı təlim sayılmır. Əsas məsələ ortaq məsuliyyətin olması, bir-birinin fikrini dinləmək, öz mövqeyini əsaslandırmaq və yekun nəticəyə birlikdə gəlməkdir. OECD-nin “Collaborative Problem Solving” materialında da şagirdlərin qrup işi zamanı həm məzmunu, həm də əməkdaşlıq bacarıqlarını məşq etdiyi göstərilir.

Əməkdaşlı təlimin məktəb üçün dəyəri yalnız akademik deyil. Bu metod ünsiyyət, qarşılıqlı hörmət, dinləmə bacarığı, məsuliyyət paylaşımı və sosial uyğunlaşma kimi keyfiyyətləri də gücləndirir. UNESCO-nun keyfiyyətli öyrənməyə dair yanaşmasında da sosial və emosional inkişaf öyrənmənin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur. Buna görə əməkdaşlı təlim xüsusilə inklüziv sinif mühiti yaratmaq, şagirdlər arasında öyrənmə dəstəyi formalaşdırmaq və sinifdə birgə iş mədəniyyətini gücləndirmək baxımından vacibdir.

Bu metodun uğurlu olması üçün müəllim qrup işini təsadüfi buraxmamalıdır. Rollar, gözləntilər, nəticə meyarları və hesabatlılıq əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Əks halda fəal şagirdlər işi aparar, digərləri isə müşahidəçi mövqedə qala bilər. Yəni əməkdaşlı təlimin təsirli olması struktur, nəzarət və geribildirim tələb edir. OECD-nin əməkdaşlıq sənədi də bu səriştənin məqsədli fəaliyyət və təcrübə ilə inkişaf etdiyini vurğulayır.

Diferensial təlim

Diferensial təlim sinifdəki şagirdlərin fərqli ehtiyaclarını, maraqlarını, hazırlıq səviyyəsini və öyrənmə tempini nəzərə alaraq təlimi uyğunlaşdıran yanaşmadır. UNESCO-nun “Personalized learning” sənədində fərdiləşdirilmiş öyrənmə öyrənənin mənşəyi, ehtiyacı, potensialı və qavrayışına yönəlmiş təlim kimi təqdim olunur. Bu yanaşma diferensial təlimin əsas məntiqini aydın göstərir. Yəni təlim hamıya eyni şəkildə verilən vahid paket kimi deyil, fərqlərə həssas yanaşma kimi qurulur.

Məktəb təcrübəsində diferensial təlim o deməkdir ki, müəllim eyni mövzunu bütün sinfə eyni formada təqdim etməklə kifayətlənmir. O, tapşırığın çətinlik səviyyəsini, təqdimetmə üsulunu, dəstəyin miqdarını, çalışma vaxtını və nəticə göstərmə formasını şagirdlərin imkanlarına uyğun dəyişə bilir. Bu, xüsusilə səviyyə fərqi yüksək olan siniflərdə çox vacibdir. Çünki eyni tapşırıq bəziləri üçün çox asan, bəziləri üçün isə həddən artıq çətin ola bilər. UNESCO-nun fərdiləşdirilmiş öyrənmə materialları bu uyğunlaşdırmanın şagirdin ehtiyac və potensialına əsaslanmalı olduğunu göstərir.

Diferensial təlimin güclü tərəfi onun həm keyfiyyəti, həm də ədaləti gücləndirməsidir. Zəif şagird prosesdən kənarda qalmır, güclü şagird isə darıxmır. Hər bir şagird öz səviyyəsində irəliləmək imkanı tapır. Lakin bu metod da yanlış başa düşülməməlidir. Diferensial təlim müxtəlif uşaqlara tamamilə ayrı-ayrı proqramlar yazmaq demək deyil. Əsas məntiq eyni məqsədə gedən yolu şagirdin imkanlarına uyğun qurmaqdır. UNESCO-nun əlçatan və fərdiləşdirilmiş öyrənmə materialları da bu yanaşmanı məhz çıxış imkanlarının genişləndirilməsi kimi təqdim edir.

Tədqiqatəsaslı təlim

Tədqiqatəsaslı təlim şagirdin sual vermə, müşahidə etmə, məlumat toplama, təhlil etmə və nəticə çıxarma yolu ilə öyrəndiyi yanaşmadır. UNESCO-nun “Critical inquiry and inquiry-oriented education” materialında sorğuyönlü təhsil rasional araşdırma qabiliyyətini inkişaf etdirən yanaşma kimi izah olunur. UNESCO-nun XXI əsr üçün öyrənmə prinsipləri də inquiry-based learning, yəni sorğuya əsaslanan öyrənməni vacib istiqamətlərdən biri sayır.

Bu metodun əsas dəyəri şagirdi hazır faktı qəbul etməyə yox, faktla işləməyə öyrətməsidir. Burada şagird mövzu haqqında məlumatı yalnız dinləmir. O, sual qurur, fərziyyə irəli sürür, sübut axtarır, mənbələri müqayisə edir və tapdığı nəticəni əsaslandırır. Bu, yalnız təbiət fənləri üçün deyil, humanitar və sosial fənlər üçün də çox faydalıdır. Çünki bugünkü məktəbdə əsas ehtiyac faktı əzbərləməkdən çox, faktı təhlil etmək və etibarlılığını qiymətləndirməkdir. UNESCO-nun öyrənmə elmi ilə bağlı materialları da insanların daha yaxşı o zaman öyrəndiyini göstərir ki, öyrənmə fəal, mənalı və araşdırmaya əsaslanan şəkildə qurulsun.

Tədqiqatəsaslı təlimin tətbiqində müəllimin rolu xüsusilə vacibdir. Müəllim şagirdi tam sərbəst buraxmır. O, sualın sərhədini müəyyən edir, mənbə seçiminə yön verir, tədqiqat mərhələlərini planlaşdırır və nəticənin əsaslandırılmasına kömək edir. Əks halda fəaliyyət tədqiqat yox, nəzarətsiz informasiya axtarışına çevrilə bilər. Buna görə bu metodun təsirli olması üçün mərhələlilik, sübut tələbi və refleksiya vacibdir. UNESCO-nun sorğuyönlü təhsil materialları da inquiry prosesinin məqsədli və istiqamətlənmiş qurulmasını önə çəkir.

Rəqəmsal texnologiyalarla dəstəklənən təlim

Rəqəmsal texnologiyalarla dəstəklənən təlim müəllimin rəqəmsal alətlər, platformalar, multimedia resursları və onlayn imkanlar vasitəsilə öyrənməni zənginləşdirdiyi yanaşmadır. UNESCO-nun rəqəmsal texnologiyaların XXI əsr öyrənməsində rolu ilə bağlı materiallarında əsas vurğu texnologiyanın özünə deyil, onun öyrənməni necə dəstəklədiyinə edilir. Yəni rəqəmsal vasitə yalnız o halda dəyər yaradır ki, şagirdin iştirakını, fərdiləşdirilmiş öyrənməni, çevik geribildirimi və resurslara çıxışı gücləndirsin.

Məktəb şəraitində bu yanaşma elektron təqdimatlar, interaktiv tapşırıqlar, onlayn testlər, simulyasiyalar, videoizahlar, təlim platformaları, rəqəmsal lövhə və məsafədən əməkdaşlıq vasitələri ilə reallaşa bilər. Bu, xüsusilə materialı vizuallaşdırmaq, fərqli tempdə öyrənən şagirdlərə çevik dəstək vermək və tapşırıqların yoxlanmasını sürətləndirmək baxımından faydalıdır. UNESCO-nun fərdiləşdirilmiş öyrənmə və rəqəmsal təhsil üzrə materialları da rəqəmsal vasitələrin uyğunlaşdırılmış öyrənmə təcrübələri yaratmaq imkanını qeyd edir.

Amma burada ən vacib prinsip məqsədəuyğunluqdur. Texnologiya müəllimin yerini tutmamalı, onun pedaqoji işini gücləndirməlidir. UNESCO-nun rəqəmsal təhsillə bağlı yanaşmalarında da təkrar vurğulanır ki, texnologiyanın istifadəsi bərabərlik, əlçatanlıq və pedaqoji məqsəd baxımından düşünülməlidir. Əgər texnologiya sadəcə “yenilik görüntüsü” yaradırsa, amma şagirdin öyrənməsini gücləndirmirsə, o zaman bu, real innovasiya sayılmır.

Dərsdən əvvəl tanışlıq, sinifdə tətbiq modeli

Bu modeldə şagird mövzu ilə ilkin tanışlığı dərsdən əvvəl edir. O, müəllimin təqdim etdiyi qısa video, mətn, izah və ya digər resursla əvvəlcədən tanış olur. Sinif vaxtında isə əsas diqqət mövzunun yenidən uzun izahına yox, sualların aydınlaşdırılmasına, tapşırıqların yerinə yetirilməsinə, müzakirəyə, əməkdaşlı fəaliyyətə və praktik tətbiqə yönəlir. UNESCO-nun çevik öyrənmə ilə bağlı rəhbərliyində bu yanaşma qarışıq öyrənmənin bir forması kimi təqdim edilir və ilkin məzmunla tanışlığın sinifdən əvvəl, dərinləşdirmənin isə sinifdə baş verdiyi göstərilir.

Bu yanaşmanın əsas üstünlüyü ondadır ki, dərs vaxtı müəllimin monoloquna deyil, şagirdin aktiv öyrənməsinə xidmət edir. Şagird dərsə tamamilə hazırlıqsız gəlmir, müəyyən ilkin təsəvvürü olur. Müəllim isə sinif vaxtını yenidən uzun izaha yox, müşahidəyə, dəstəyə, səhvlərin düzəldilməsinə, fərdi köməyə və tətbiqə ayıra bilir. OECD-nin öyrənmə mühitlərinin dizaynı ilə bağlı materialları da texnologiyanın və yeni modellərin məqsədinin sadəcə alət istifadə etmək yox, pedaqoji təcrübəni gücləndirmək olduğunu vurğulayır.

Araşdırmalar göstərir ki, bu model bir çox hallarda şagird nailiyyətini və dərsə cəlb olunmanı artıra bilir. Xüsusilə meta-analizlərdə öyrənmə nəticələri, dərs materialı ilə daha fəal məşğul olma və sinifdaxili qarşılıqlı əlaqənin güclənməsi kimi müsbət təsirlər qeyd olunur. Eyni zamanda bu araşdırmalar göstərir ki, təsir avtomatik deyil və tətbiqin keyfiyyətindən asılıdır.

Burada mühüm bir risk də var. Əgər şagirdlər dərsdən əvvəl materiala baxmırsa və ya kifayət qədər hazır gəlmirsə, model zəifləyir. Sistemli icmallarda ən çox göstərilən çətinliklərdən biri də məhz əvvəlki hazırlıq mərhələsinin zəif qurulmasıdır. Buna görə bu modeli məktəbdə kor-koranə və hər mövzuya eyni şəkildə tətbiq etmək düzgün deyil. Daha məqsədəuyğun yol bəzi mövzularda qısa əvvəlcədən tanışlıq tapşırığı vermək, sinif vaxtını isə tətbiq və aydınlaşdırmaya ayırmaqdır.

Bu modelin başqa bir həssas tərəfi rəqəmsal bərabərlik məsələsidir. Əgər şagirdin evdə interneti, cihazı və ya uyğun işləmə şəraiti yoxdursa, əvvəlcədən tanışlıq mərhələsi hamı üçün eyni imkan yaratmaya bilər. UNESCO-nun rəqəmsal təhsil və çevik öyrənmə materialları da məhz əlçatanlıq və uyğunlaşdırma məsələsini vacib sayır. Buna görə məktəb şəraitində bu model tətbiq ediləndə qısa mətn, çap materialı, alternativ resurs və ya məktəbdaxili hazırlıq imkanı kimi variantlar da nəzərə alınmalıdır.

Bu metodların tətbiqində ümumi yanaşma

Sadalanan metodların hamısını eyni həcmdə və eyni zamanda tətbiq etmək düzgün olmaz. Məktəb üçün daha doğru yol məqsədə uyğun seçim etməkdir. Əgər məqsəd dərin araşdırma və məhsul yaratmaqdırsa, layihəəsaslı öyrənmə daha münasib ola bilər. Əgər məqsəd düşünmə və həll yolu qurmaqdırsa, probleməsaslı öyrənmə önə çıxır. Əgər sinifdə sosial qarşılıqlı fəaliyyət və birgə öyrənmə zəifdirsə, əməkdaşlı təlim gücləndirilməlidir. Əgər sinifdə səviyyə fərqi yüksəkdirsə, diferensial təlim zəruri olur. Əgər şagirdlərdə araşdırma və sübuta əsaslanan düşünmə bacarığı inkişaf etdirilməlidirsə, tədqiqatəsaslı təlim daha məqsədəuyğundur. Əgər resurslar genişləndirilməli və çevik format yaradılmalıdırsa, rəqəmsal texnologiyalarla dəstəklənən təlim və dərsdən əvvəl tanışlıq, sinifdə tətbiq modeli faydalı ola bilər. Bu məntiq OECD və UNESCO-nun öyrənməni məqsəd, mühit və nəticə ilə birlikdə düşünən ümumi çərçivəsi ilə uzlaşır.

Bununla yanaşı, bütün bu metodların uğuru müəllimin peşəkar hazırlığından, planlamadan, sinifdaxili idarəetmədən və qiymətləndirmə yanaşmasından asılıdır. Metod özü-özlüyündə nəticə vermir. Onu nəticə verən edən müəllimin məqsədi aydın qurması, tapşırığı düzgün seçməsi, geribildirimi vaxtında verməsi və şagirdin öyrənmə prosesini izləməsidir. OECD-nin 2030 çərçivəsində də təlim modellərinin yenilənməsi müəllim inkişafı və öyrənmə mühitləri ilə birlikdə düşünülür. UNESCO da keyfiyyətli öyrənməni kurikulum, pedaqogika və qiymətləndirmənin əlaqəli sistemi kimi təqdim edir.

Qısa yekun

Məktəbdə tətbiq oluna bilən əsas innovativ tədris metodları layihəəsaslı öyrənmə, probleməsaslı öyrənmə, əməkdaşlı təlim, diferensial təlim, tədqiqatəsaslı təlim, rəqəmsal texnologiyalarla dəstəklənən təlim və dərsdən əvvəl tanışlıq, sinifdə tətbiq modelidir. Bu metodların hər biri fərqli təlim məqsədinə xidmət edir, amma hamısının ortaq cəhəti şagirdi daha fəal, daha düşünən, daha məsuliyyətli və daha müstəqil öyrənənə çevirməsidir. Onların düzgün seçimi və məqsədli tətbiqi məktəbdə təlim keyfiyyətini, metodik işin məzmununu və şagird iştirakını gücləndirə bilər.

Əsas tezislər

Layihəəsaslı öyrənmə şagirdə fənlərarası bilikləri real məhsul üzərində birləşdirmək imkanı yaradır.

Probleməsaslı öyrənmə hazır cavabdan çox, düşünmə və həll yolu qurmağa söykənir.

Əməkdaşlı təlim yalnız qrup işi deyil, ortaq məsuliyyət və birgə öyrənmə mədəniyyətidir.

Diferensial təlim şagirdlərin fərqli ehtiyaclarını və öyrənmə tempini nəzərə alır.

Tədqiqatəsaslı təlim sual verməyi, sübuta əsaslanmağı və nəticə çıxarmağı gücləndirir.

Rəqəmsal texnologiyalar təlimi yalnız məqsədəuyğun, əlçatan və pedaqoji cəhətdən əsaslandırılmış istifadə olunduqda gücləndirir.

Dərsdən əvvəl tanışlıq, sinifdə tətbiq modeli sinif vaxtını izahdan çox tətbiq, aydınlaşdırma və geribildirimə yönəldir, amma onun uğuru əvvəlki hazırlığın və resurs əlçatanlığının düzgün qurulmasından asılıdır.