Liderlik, idarəetmə və menecer yanaşması arasındakı fərqlər

Liderlik, idarəetmə və menecer yanaşması arasındakı fərqlər

Məktəbdə eyni gündə iki ayrı məsuliyyət işləyir və bu iki xətt bir-birinə qarışanda həm iş ağırlaşır, həm də kollektiv yorulur. Bir tərəfdə gündəlik axın var. Dərs cədvəli pozulmamalıdır. Növbətçilik işləməlidir. Sənədlər vaxtında hazırlanmalıdır. Təhlükəsizlik və nizam qorunmalıdır. Digər tərəfdə isə insan işi var. Müəllim özünü tək hiss etməməlidir. Şagirdin dərsə münasibəti dəyişməlidir. Valideyn məktəbin sözünə güvənməlidir. Kollektiv eyni məqsədi eyni cür görməlidir. Bu iki xəttin birincisi daha çox idarəetmə və menecer yanaşması ilə bağlıdır. İkincisi isə liderliklə bağlıdır.

İdarəetmə məktəbdə işin qaydasını saxlayır. Rəhbərlik iş bölgüsünü qurur, məsuliyyətləri dəqiqləşdirir, vaxtı planlayır, prosesləri izləyir. Məktəbdə sistem olmadanda ən yaxşı niyyət də dağılır, çünki işin yolu görünmür. Menecer yanaşması burada özünü göstərir. Kim nə edəcək, nə vaxt edəcək, hansı sənəd harada hazırlanacaq, hansı işin sahibi kimdir kimi suallar cavabsız qalanda məktəbdə gərginlik artır.

Liderlik isə məktəbdə insanları bir istiqamətə yığır. Rəhbər məqsədi aydın deyir, qərarın niyə verildiyini izah edir, müəllimi dinləyir, müəllimin güclü tərəfini görür, çətinlik olanda müəllimi kənarda qoymur. Liderlik məktəbdə yalnız sözlə olmur, davranışla görünür. Rəhbər çətin söhbəti vaxtında edəndə, işi təkcə tələb dili ilə yox, dəstək dili ilə də aparanda, kollektivin içində etibar saxlayanda liderlik görünür.

Bu mövzuda bir incə məqam var. Liderlik və idarəetmə bir-birinə qarşı deyil. Biri o birini əvəz etmir. Məktəbdə yalnız idarəetmə olsa, işlər səliqəli görünər, amma müəllim yorular, təşəbbüs azalır, məktəb soyuqlaşar. Məktəbdə yalnız liderlik olsa, hamının enerjisi yüksələr, amma gündəlik axın pozular, məsuliyyət qarışar, iş bir nəfərin üzərinə yığılmağa başlayar. Ona görə məktəb rəhbəri hər gün bu iki xətti eyni anda daşımalıdır.

Fərq ən çox məqsəddə görünür. Menecer yanaşması işi vaxtında və qaydaya uyğun görmək istəyir. Liderlik isə işi bir səbəbə bağlayır və həmin səbəbi kollektivin dilinə çevirir. Məktəb dili ilə desək, menecer dərs bölgüsünü elə qurur ki, boşluq olmasın. Lider isə elə mühit yaradır ki, müəllim dərsə yalnız mövzunu çatdırmaq üçün yox, uşağın öyrənməsini təmin etmək üçün hazırlaşsın. Bu iki məqsəd bir-birinə zidd deyil, sadəcə fərqli istiqamətdir.

Fərq ikinci dəfə diqqətin yönəldiyi yerdə görünür. Menecer daha çox sistemə baxır. Qrafik, icra, hesabat, nəzarət, qayda. Lider isə daha çox insana baxır. Müəllimin yorulduğu yer, yeni müəllimin ehtiyacı, sinif rəhbərinin çətinliyi, kollektivin ovqatı. Məktəbdə yalnız sistemə baxanda insan tərəfi itir, yalnız insana baxanda sistem dağılır. Ona görə rəhbər hər ikisini bir yerdə görməyi öyrənməlidir.

Fərq üçüncü dəfə dəyişiklik olanda görünür. Məktəbdə dəyişiklik olanda menecer onu qaydaya salır ki, iş pozulmasın. Lider isə həmin dəyişiklik zamanı insanları sakitləşdirir, suallara aydın cavab verir, qarışıqlığı böyüməyə qoymur. Dəyişiklik məktəbdə təkcə sənəd dəyişikliyi deyil, həm də vərdiş dəyişikliyidir. Vərdişi dəyişmək isə insanla işləməyi tələb edir.

Burada Mintzberg yanaşmasını da məktəb üçün sadə dildə xatırlatmaq yerinə düşür. Mintzberg menecerin işini yalnız tapşırıq verib yoxlama kimi görmür, menecerin bir neçə rolu olduğunu deyir və bu rollar üç qrupa yığılır. Rəhbər bəzən insanlarla təmsilçilik və əlaqə qurur, bəzən məlumat toplayıb paylaşır, bəzən də qərar verib resurs bölüşdürür. (Yəni menecer işi təkcə nəzarət deyil, həm də insanlarla əlaqə, məlumatın düzgün yığılması və qərarın icraya çevrilməsidir.)

Bu fərqləri məktəbdə daha aydın görmək üçün bir neçə tanış vəziyyətə baxaq. Dərs bölgüsü hazırlanır. Menecer yanaşması burada saatların hesabını düz aparır, qanuni çərçivəni qoruyur, siniflərin boş qalmamasını təmin edir, müəllimlərin yükünü sənəd üzərində səliqəyə salır. Liderlik isə eyni zamanda müəllimin real yükünü də görür, yeni müəllimi tək buraxmır, gərginliyi vaxtında danışıqla azaldır, qərarı izah edir ki, müəllim özünü dəyərsiz hiss etməsin. Burada biri o birini tamamlayır. Çünki hesab düz olmasa problem çıxacaq, münasibət düz olmasa da problem çıxacaq.

Zəif nəticə çıxan paralel var. Menecer yanaşması nəticəyə baxır, hansı mövzuda boşluq olduğunu seçir, əlavə məşğələnin vaxtını qurur, izləmə vaxtı qoyur. Liderlik isə müəllimə günah axtarmır, səbəbi birlikdə açır, yaxşı nümunəni paylaşdırır, müəllimi dəstək içində saxlayır, sinif rəhbərini işin tərəfdaşı edir. Burada sistem qurulmasa nəticə yüksəlməz, insan tərəfi qorunmasa sistem işləməz.

Valideyn narazılığı artır. Menecer yanaşması görüş qaydasını müəyyən edir, yazılı cavabı düzgün verir, proseduru qoruyur. Liderlik isə valideyni sakit dinləyir, emosiyanı böyütmür, məktəbin mövqeyini aydın deyir, müəllimi də qoruyur, şagirdin marağını mərkəzdə saxlayır. Burada da iki xətt bir-birinə bağlıdır. Qayda olmazsa hərc-mərclik yaranar, ünsiyyət olmazsa gərginlik böyüyər.

Bu bacarıqları məktəbdə inkişaf etdirmək üçün rəhbər özünə sadə iş xətti qura bilər. Liderlik tərəfini gücləndirmək üçün ən yaxşı yer gündəlik ünsiyyətdir. Müəllimi dinləmək, qərarı izah etmək, kiçik uğuru görmək, çətin söhbəti gecikdirməmək, müəllimi tək buraxmamaq. Bunlar böyük çıxışlar deyil, gündəlik davranışdır. Menecer tərəfini gücləndirmək üçün isə sistem lazımdır. Həftəlik sabit baxış vaxtı, məsuliyyət bölgüsü, qərarın icrasını qısa yoxlama, eyni işin hər dəfə yenidən izah olunmaması üçün yazılı qayda. Burada məqsəd sənəd yığmaq deyil, məktəbin işini yüngülləşdirməkdir.

Məktəbdə idarəetmə işin dağılmamasını təmin edir. Liderlik isə insanın dağılmamasını təmin edir. Məktəbdə iş də dağılmamalıdır, insan da. Rəhbər hər gün bu ikisini birlikdə saxlayanda məktəbdə həm qayda görünür, həm də etibar qalır. Bu iki dayağın üstündə məktəb daha rahat işləyir və nəticə də daha sabit olur.