Məktəbdə hansı dərnəkləri yaratmaq olar? 70 DƏRNƏK adı

 Məktəb dərnəyi şagirdin maraq göstərdiyi sahədə müntəzəm məşğul olmasına, dərsdə qazandığı bilikləri tətbiq etməsinə və yeni bacarıqlar əldə etməsinə şərait yaradır. Rəsmə marağı olan şagirdin işləri sərgidə, yazmağı sevən şagirdin mətnləri məktəb qəzetində, təbiətlə maraqlanan şagirdin müşahidələri isə kiçik tədqiqatda görünə bilər. Dərnəyin nəticəsi onun adında deyil, şagirdlərin davamlı fəaliyyətində və hazırladıqları işlərdə görünür. Azərbaycan Respublikası elm və təhsil nazirinin 20 iyun 2022-ci il tarixli F-382 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş “Ümumi təhsil müəssisələrində dərnəklərin təşkili Qaydası” məktəbdə dərnəklərin yaradılması və fəaliyyətini tənzimləyir.

Dərnək seçimi haradan başlanır? İlk addım məktəbin öz imkanlarını və şagirdlərin maraqlarını tutuşdurmasıdır. Qaydanın 2.1–2.4-cü bəndlərinə əsasən, məktəb maddi-texniki və tədris bazasını, müvafiq kadrları və ayrılmış ştat imkanını nəzərə alaraq sorğu anketi hazırlayır. Şagirdlər arasında sorğu tədris ilinin ilk 10 günündə keçirilir və nəticələri protokollaşdırılır. Pedaqoji Şura nəticələri 5 gün ərzində müzakirə edərək hansı dərnəklərin yaradılması barədə qərar qəbul edir. Qaydada “ilk 10 gün” yazıldığından həmin müddət “10 iş günü” kimi dəyişdirilməməlidir.  Sorğuda bir dərnəyə çox sayda şagirdin maraq göstərməsi onun avtomatik açılması demək deyil. Tutaq ki, 12 şagird robototexnikanı seçib, amma məktəbdə nə uyğun dəst, nə də bu istiqamətə rəhbərlik edə bilən mütəxəssis var. Məktəb həmin marağı protokolda saxlamalı, real imkanları Pedaqoji Şurada müzakirə etməli və yalnız təşkil edə biləcəyi istiqamət üzrə qərar verməlidir. Məsələn, uyğun müəllim və kompüterlər varsa, proqramlaşdırma dərnəyi ayrıca nəzərdən keçirilə bilər; lakin robototexnikanı seçən şagirdlər valideynlərinin ərizəsi olmadan proqramlaşdırma dərnəyinə qəbul edilmiş sayılmırlar.

Aşağıdakı 70 ad məktəblər üçün seçim nümunəsidir. Bunlar F-382 ilə təsdiq edilmiş məcburi siyahı deyil və hamısının hər məktəbdə yaradılması tələb olunmur. Hər istiqamət şagird marağına, rəhbərin səriştəsinə, ayrılmış imkana və təhlükəsiz məşğələ şəraitinə uyğun qiymətləndirilməlidir.

İncəsənət və bədii yaradıcılıq

1. Rəsm
2. Tətbiqi sənət
3. Kağızdan modellər və origami
4. Keramika
5. Xalçaçılıq
6. Toxunma əl işləri
7. Biçmə və tikmə
8. Xəttatlıq
9. Teatr
10. Kukla teatrı
11. Musiqi yaradıcılığı
12. Xalq çalğı alətləri
13. Xor
14. Rəqs

Bu qrupda istiqamətin adı ilə görülən iş bir-birinə uyğun gəlməlidir. Məsələn, tətbiqi sənətdə müxtəlif materiallardan əşya hazırlamaq, keramika dərnəyində isə uyğun avadanlıq olduqda gil ilə işləmək əsas fəaliyyət ola bilər. Məktəbdə keramika üçün təhlükəsiz iş yeri yoxdursa, onu sadəcə maraq yüksək olduğuna görə açmaq düzgün olmaz.

İntellekt və texniki yaradıcılıq

15. Riyazi məntiq
16. Şahmat
17. Dama
18. Proqramlaşdırma
19. Robototexnika
20. Elektronika
21. Mikrokontrollerlə layihələr
22. 3D modelləşdirmə
23. Veb dizayn
24. Qrafik dizayn
25. Fotoqrafiya
26. Video çəkiliş və montaj
27. Rəqəmsal animasiya
28. Maket və modelqurma
29. Alternativ enerji layihələri
30. Sadə mühəndislik layihələri
31. Rəqəmsal oyunların hazırlanması
32. Sahibkarlıq ideyaları

Bu adlardan bəziləri bir-birinə yaxındır, ona görə proqramları eyni məzmunla təkrarlanmamalıdır. Proqramlaşdırmada alqoritm və kod, elektronika dərnəyində sadə dövrələr, mikrokontrollerlə layihələrdə isə proqramla idarə olunan qurğu və ya sensor üzərində işləmək nəzərdə tutula bilər. Robototexnika ayrıca yaradılırsa, şagirdin qurğu yığması, onu idarə etməsi və nəticəni sınaması üçün avadanlıq və uyğun rəhbər olmalıdır. Sahibkarlıq ideyaları dərnəyində şagirdin sadə layihə fikrini hazırlayıb təqdim etməsi mümkün nəticədir.

Elm, təbiət və ətraf mühit

33. Gənc fiziklər
34. Gənc kimyaçılar
35. Gənc bioloqlar
36. Astronomiya
37. Coğrafi araşdırmalar
38. Ekoloji müşahidələr
39. Məktəb bağı və bitki yetişdirmə
40. Hava və iqlim müşahidələri
41. Süxurlar və minerallar
42. Gənc tədqiqatçılar
43. Sağlam qidalanma
44. Məktəb muzeyi
45. Xəritə oxuma və marşrut planlaşdırma
46. Quşların müşahidəsi
47. Təkrar istifadə materiallarından layihələr

Bu qrup üçün bahalı laboratoriya hər zaman lazım deyil: hava müşahidəsi üçün gündəlik qeydlər, məktəb bağı üçün bitkiyə qulluq planı, süxurlar və minerallar üçün sadə nümunələrin müşahidəsi seçilə bilər. Kimya təcrübəsi nəzərdə tutulursa, istifadə ediləcək maddə və vasitələr, uyğun məkan, rəhbərin səriştəsi və şagirdlərin təhlükəsizliyi əvvəlcədən yoxlanmalıdır. “Gənc tədqiqatçılar” kimi geniş ad seçildikdə proqramda şagirdin konkret sualı, müşahidəsi və təqdim edəcəyi nəticə göstərilməlidir. Məktəb muzeyi məktəbə aid materialların araşdırılması və təqdimatı, coğrafi araşdırmalar isə xəritə və məkanla iş üzərində qurularsa, istiqamətlər bir-birini təkrarlamaz.

Oxu, dil və ünsiyyət

48. Mütaliə
49. Yaradıcı yazı
50. Bədii qiraət
51. Debat
52. Natiqlik
53. Məktəb jurnalistikası
54. Xarici dildə ünsiyyət
55. Folklor və şifahi xalq yaradıcılığı
56. Yerli tarix araşdırmaları
57. Media savadlılığı

Mütaliədə oxunan əsərin müzakirəsi, yaradıcı yazıda şagirdin öz mətnini hazırlaması, məktəb jurnalistikasında isə müsahibə və xəbər üzərində işləməsi ayrı nəticələr verir. Yerli tarix araşdırmalarında ailə və icma xatirələrinin toplanması, məktəb muzeyində isə materialların məktəb daxilində təqdimatı planlaşdırıla bilər. Bu istiqamətlər kitabxana, uyğun rəhbər və aydın proqram olduqda kiçik məktəbdə də təşkil edilə bilər.

İdman

58. Futbol
59. Voleybol
60. Basketbol
61. Həndbol
62. Stolüstü tennis
63. Badminton
64. Yüngül atletika
65. Gimnastika
66. Üzgüçülük
67. İdman səmtləşməsi
68. Tennis
69. Cüdo
70. Karate

İdman dərnəyinin seçimi məktəbin meydançası, zalı, inventarı və rəhbərin həmin növdə səriştəsi ilə bağlıdır. Üzgüçülük, cüdo və karate kimi istiqamətlər uyğun şərait olmadan siyahıdakı adlarına görə açıla bilməz. Qaydanın 2.11-ci bəndinə əsasən, idman istiqamətli dərnəyə cəlb edilən şagirdin sağlamlığı barədə tibbi arayış təqdim olunmalıdır. Məşğələ zamanı təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsinə dərnək rəhbəri məsuliyyət daşıyır.

Seçilən dərnək necə rəsmiləşdirilir? Pedaqoji Şuranın yaradılma qərarından sonra məktəb fəaliyyət göstərəcək dərnəklər barədə şagirdləri və valideynləri, yaxud digər qanuni nümayəndələri tədris ilinin əvvəlində məlumatlandırır. Şagirdin dərnəyə qəbulu könüllülük prinsipinə, valideynin və ya digər qanuni nümayəndənin ərizəsinə və direktorun əmrinə əsaslanır. Sorğuda seçim etməsi və ya rəhbərin şagirdi uyğun sayması qəbul əmri əvəzi deyil. Dərnəklər, bir qayda olaraq, ən azı səkkiz şagirdlə komplektləşdirilir. Komplektləşdirmə zamanı maraq, istedad və intellekt səviyyəsini ölçən seçim keçirilmir; müxtəlif siniflərin şagirdləri eyni dərnəyə qatıla bilərlər.

Direktor dərnəyin istiqamətinə uyğun rəhbər təyin edir; bu şəxs məktəbin müəllimi və ya kənardan dəvət olunmuş müvafiq ixtisas və təcrübəli mütəxəssis ola bilər. Təyinat zamanı istiqamətə uyğun səriştə və peşəkarlığı təsdiqləyən diplom, sertifikat və digər sənədlər nəzərə alınır. Rəhbər ilin əvvəlində dərnəyin proqramını, yəni illik iş planını təsdiq üçün Pedaqoji Şuraya təqdim edir. Proqramda şagirdin görəcəyi iş, istifadə olunacaq vasitələr və gözlənilən nəticə anlaşılan şəkildə göstərilməlidir. Dərnək məşğələləri Pedaqoji Şuranın təsdiq etdiyi proqrama uyğun, dərs saatlarından kənarda və direktorun təsdiqlədiyi cədvəl əsasında keçirilir. Məşğələ və davamiyyət dərnək jurnalında qeyd edilir; ümumi rəhbərlik və nəzarət əmrlə direktor müavinlərindən birinə həvalə olunur.  Qəbuldan sonra şagird bir ay ərzində seçdiyi dərnək istiqamətini dəyişə bilər. Üzrsüz səbəbdən ardıcıl 10 saatdan artıq məşğələlərdə iştirak etməyən şagird dərnək rəhbərinin təqdimatı əsasında direktorun əmri ilə dərnəkdən xaric olunur. Burada söhbət 10 gündən və ya cəmi 10 saatdan deyil, ardıcıl 10 saatdan artıq üzrsüz iştirak etməməkdən gedir. Şagirdin öz istəyi ilə dərnəkdən çıxması da Qaydanın 2.6-cı bəndinə uyğun olaraq valideynin və ya digər qanuni nümayəndənin ərizəsi və direktorun əmri ilə rəsmiləşdirilir.  Şagird sayı azalanda qərar yarımilə görə dəyişir. Birinci yarımildə şagirdlərin çıxması nəticəsində say səkkizdən aşağı düşərsə, dərnək bir ay müddətində yenidən komplektləşdirilə bilər; bu mümkün olmadıqda fəaliyyəti dayandırılır. İkinci yarımildə çıxma nəticəsində say beşdən aşağı düşərsə, fəaliyyət dayandırılır. Məsələn, ikinci yarımildə yeddi nəfər qalmasını birinci yarımildəki səkkiz nəfər qaydası ilə avtomatik dayandırma səbəbi saymaq düzgün deyil.

Ştat və maliyyə imkanı nəyi göstərir? F-382 dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına, ödənişli və ictimai əsaslarla dərnək təşkilinə imkan verir. Məktəb büdcə hesabına fəaliyyət planlaşdırarkən müəssisənin növünü, təsdiqlənmiş xərc smetasını və ona aid ştat sənədini yoxlamalıdır. Müəllim stavkası üçün nəzərdə tutulan göstərici açılmalı dərnəklərin məcburi sayını müəyyən etmir.

Bu göstəricilər müvafiq qərarların fərqli müəssisə növlərinə aid müddəalarıdır.

59 nömrəli qərarın mətnində 10, 20 və 40 sinif hədləri, 157 nömrəli qərarda isə 10 və 20 sinif hədləri yanaşı aralıqlarda göstərilib. Buna görə sərhəd halında smeta və ştat göstəricisi aidiyyəti qaydada dəqiqləşdirilməli, daha yüksək rəqəm özbaşına seçilməməlidir. 59 nömrəli qərarın 1 nömrəli əlavəsinin 17-ci qeydinə görə ibtidai, əsas və orta ümumtəhsil məktəblərində xərc smetası üzrə təxsisat və ştat müəyyən edilərkən məktəbəqədər təhsil müəssisələrində təhsil alan 6 yaşlılar sinfi və hazırlıq sinifləri nəzərə alınmır. Bu qeyd həmin qərarın tətbiqinə aiddir; internat məktəblərinin göstəriciləri ilə avtomatik birləşdirilməməlidir.

Fəaliyyətin nəticəsi necə qiymətləndirilir? Dərnəyin yaradılması işin başlanğıcıdır; onun fəaliyyəti birinci yarımil və tam tədris ili üzrə qiymətləndirilir. Qaydaya görə iştirak sayı, əhatə dairəsi, illik proqramın icrası, şagirdlərin yaradıcılıq hesabatları, istiqamətə uyğun tədbirlərdə iştirakı və nəticələri, həmçinin fəaliyyət təqdimatları nəzərə alınır. Mütaliə dərnəyində oxu müzakirələri və şagird təqdimatları, məktəb bağı dərnəyində isə müşahidə qeydləri və görülmüş işlər bu nəticəni göstərməyə kömək edə bilər. Yarış nəticəsi olmayan dərnəyin fəaliyyəti avtomatik uğursuz sayılmır; qiymətləndirmə Qaydada göstərilən parametrlər əsasında aparılmalıdır.

Birinci yarımilin qiymətləndirmə nəticələri məsul direktor müavininin iştirakı ilə müzakirə olunur və müvafiq qərarlar qəbul edilir. İlin sonunda dərnək rəhbəri hesabatını Pedaqoji Şuraya təqdim edir; Şura fəaliyyətin qənaətbəxş olub-olmaması barədə qərar verir. Qənaətbəxş hesab edilməyən dərnək istiqaməti növbəti tədris ilində təşkil edilmir. Rəhbər kimi fəaliyyəti qənaətbəxş sayılmayan şəxs barədə Qaydada intizam tədbiri və onun növbəti il həmin istiqamət üzrə rəhbər təyin edilməməsi nəzərdə tutulur. Bütün dərnəklərin fəaliyyəti qeyri-qənaətbəxş hesab edildikdə isə direktor və məsul müavin barədə də intizam tədbiri nəzərdə tutulub.

Məktəb üçün tətbiq ardıcıllığı belədir: imkanları yoxlamaq, sorğu anketini hazırlamaq, ilk 10 gündə sorğu keçirmək, nəticələri protokollaşdırmaq və Pedaqoji Şurada dərnəklərin yaradılmasına qərar vermək. Bunun ardınca uyğun rəhbərin direktor əmri ilə təyinatı, valideyn ərizələri əsasında şagirdlərin qəbul əmrləri, dərnək proqramının Pedaqoji Şurada təsdiqi və cədvəlin direktor tərəfindən təsdiqi təmin olunur. Fəaliyyət dövründə jurnal aparılır, davamiyyət və təhlükəsizlik izlənilir, yarımillik nəticələr müzakirə edilir və ilin sonunda hesabat Pedaqoji Şuraya təqdim olunur. Beləliklə, 70 addan məktəbə uyğun olanlar seçilir, seçilən dərnək isə şagirdin davamlı işi və görünən nəticəsi ilə məna qazanır.