Məktəbdə Metodiki Şuranın fəaliyyəti I Məqalə

Məktəbdə təlim prosesinin keyfiyyəti yalnız dərs saatında görünən fəaliyyətlə ölçülmür. Dərsin keyfiyyəti onun arxasında dayanan planlaşdırma, müəllimin metodik hazırlığı, ümumi pedaqoji yanaşma, təhlil mədəniyyəti və məktəbdaxili peşəkar əməkdaşlıqla müəyyən olunur. Buna görə məktəbdə metodik iş əlavə və kənar fəaliyyət deyil. O, tədrisin sabitliyini, müəllim fəaliyyətinin düşünülmüş şəkildə inkişafını və məktəbin ümumi pedaqoji istiqamətini təmin edən əsas daxili mexanizmlərdən biridir. Azərbaycan təhsil qanunvericiliyi də metodik şuranı ümumi təhsil müəssisəsində metodik xidmətin təşkili və həyata keçirilməsini təmin edən qurum kimi tanıyır.

Məktəbdə metodik işin əhəmiyyəti

Məktəbdə metodik işin əhəmiyyəti ilk növbədə onun müəllimin gündəlik peşəkar fəaliyyətinə təsirində görünür. Müəllim sinfə tək girsə də, keyfiyyətli təlim fərdi səylə məhdudlaşmır. Mövzunun planlaşdırılması, məqsədin düzgün seçilməsi, şagirdlərin öyrənmə ehtiyaclarının nəzərə alınması, qiymətləndirmənin məntiqli qurulması və nəticələrin təhlili məktəbdə vahid metodik dəstək mühiti tələb edir. ARTİ-nin metodik materiallarında metodik işin əsas məqsədləri müəllimlərin pedaqoji səriştəliliyinin artırılması və qabaqcıl pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi və yayılması kimi göstərilir. Bu yanaşma metodik işin mahiyyətini aydın göstərir: məqsəd müəllimi formal tədbirlərə cəlb etmək deyil, onun işini daha güclü, daha əsaslandırılmış və daha səmərəli qurmağa kömək etməkdir.

Metodik işin əhəmiyyəti həm də ondadır ki, o, məktəbdə ayrı-ayrı müəllim fəaliyyətlərini ümumi pedaqoji xəttə bağlayır. Eyni məktəbdə hər müəllim yalnız şəxsi təcrübəsinə söykəndikdə, dərs planlaşdırmasında, qiymətləndirmədə, metod seçimində və şagirdə yanaşmada parçalanma yaranır. Bu halda məktəb vahid təhsil mühiti kimi deyil, fərdi iş üsullarının toplusu kimi görünür. ARTİ-nin metodika səhifəsində məktəb kollektivinin fəaliyyətinin vahid metodik mövzuya yönəldilməsinin səmərəli metodik məkanın formalaşmasına zəmin yaratdığı, belə məkan daxilində isə məktəbin məqsədyönlü və keyfiyyətli təhsil xidməti göstərə bildiyi vurğulanır. Rusdilli məktəb sənədlərində də metodik şura məhz metodik işin əlaqələndirilməsi və peşəkar kollektivin fəaliyyətinin ümumiləşdirilməsi baxımından təqdim olunur.

Metodik işin başqa bir mühüm tərəfi onun məktəbdə problemləri gecikmiş nəticə kimi deyil, vaxtında görünən pedaqoji siqnal kimi üzə çıxarmasıdır. Şagird nailiyyətlərində zəifləmə, dərsdə passivlik, qiymətləndirmədə uyğunsuzluq, proqramın mənimsənilməsində çətinlik və müəllimin metodik tərəddüdü sistemli təhlil aparılan məktəbdə daha tez görünür. Pedaqoji Şura Əsasnaməsində fənlərin tədrisi vəziyyətinin öyrənilməsinə dair monitorinqlərin nəticələrinin, təhsilin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması məsələlərinin və metodik şuranın fəaliyyətinin müzakirəsi ayrıca göstərilir. Bu da metodik işin məktəbdə sadəcə tədbir planı yox, keyfiyyətin qorunması və inkişaf etdirilməsi mexanizmi olduğunu göstərir.

Müasir beynəlxalq araşdırmalar da metodik və peşəkar öyrənmə işinin bu rolunu təsdiq edir. Learning Policy Institute tərəfindən təhlil edilən 35 ciddi araşdırmanın nəticələrinə görə, effektiv peşəkar inkişaf müəllim təcrübəsində dəyişiklik və şagird öyrənmə nəticələrində yaxşılaşma ilə əlaqəlidir. Həmin hesabat effektiv peşəkar inkişafı müəllim fəaliyyətində dəyişiklik və şagird nəticələrində irəliləyiş yaradan strukturlaşdırılmış peşəkar öyrənmə kimi xarakterizə edir. Bu yanaşma məktəbdə metodik işin niyə vacib olduğunu daha aydın göstərir: metodik fəaliyyət yalnız iclas və tədbir deyil, real sinif təcrübəsində dəyişiklik yaratmalı olan sistemli işdir.

Tədrisin keyfiyyəti ilə metodik idarəetmə arasındakı əlaqə

Tədrisin keyfiyyəti təsadüflə qorunmur. Bir məktəbdə yaxşı dərslərin çoxalması, müəllimlərin peşəkar səviyyəsinin yüksəlməsi, nəticələrdə sabit artımın görünməsi və zəif cəhətlərin vaxtında aradan qaldırılması üçün bu prosesi dəstəkləyən daxili idarəetmə mexanizmi lazımdır. Metodik idarəetmə məhz bu funksiyanı daşıyır. O, tədrisin keyfiyyətini yalnız fərdi müəllim məsuliyyəti səviyyəsində saxlamır, onu planlaşdırılan, izlənilən, təhlil edilən və təkmilləşdirilən məktəbdaxili prosesə çevirir. OECD-nin məktəb liderliyi və peşəkar öyrənmə icmaları ilə bağlı materialında instructional leadership təlim və öyrənmənin yaxşılaşdırılmasına bağlı praktikalardan ibarət kimi təqdim olunur. Eyni mənbədə peşəkar öyrənmə icmaları müəllimlər arasında dialoq, əməkdaşlıq, birgə məqsəd və öyrənməyə kollektiv fokus yaradan təkrarlanan struktur fəaliyyətlər kimi izah edilir.

Metodik idarəetmənin gücü ondan ibarətdir ki, o, tədris keyfiyyəti ilə bağlı məsələləri ümumi ifadələrdən çıxarıb konkret idarəetmə müstəvisinə gətirir. Hansı fənlərdə zəif nəticə var, hansı siniflərdə çətinlik daha qabarıq görünür, hansı müəllimlərə metodik dəstək lazımdır, açıq dərs və dərsdinləmə hansı istiqamətdə təşkil olunmalıdır, hansı təhlillər məktəb üçün prioritetdir — bu suallar metodik idarəetmənin predmetidir. Rusdilli məktəb qaydalarında metodik şuranın məktəbdə metodik işin planlaşdırılması, təşkili, tənzimlənməsi və pedaqoji təcrübənin ümumiləşdirilməsi ilə məşğul olan kollegial peşəkar orqan kimi verilməsi də bu məntiqi təsdiqləyir.

Burada vacib bir cəhət var. Metodik idarəetmə nəzarət və təzyiq mexanizmi kimi başa düşülməməlidir. Onun əsas məqsədi müəllimin işini sıxışdırmaq deyil, müəllimin işinin daha düşünülmüş, daha məntiqli və nəticəyönlü qurulmasına kömək etməkdir. Effektiv peşəkar inkişaf üzrə beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, müəllim öyrənməsi daha çox məzmunyönlü, əməkdaşlığa açıq, təcrübəyə söykənən və davamlı olduqda sinif təcrübəsində real dəyişiklik yaradır. Buna görə metodik idarəetmə məktəbdə formal yoxlama kimi yox, peşəkar dəstək və inkişaf sistemi kimi qurulmalıdır.

Tədrisin keyfiyyəti ilə metodik idarəetmə arasındakı əlaqə məktəbin inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir. Pedaqoji Şura Əsasnaməsində illik və yarımillik hesabatların dinlənilməsi, monitorinq nəticələrinin müzakirəsi, pedaqoji innovasiyaların tətbiqi, təhsilin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və metodik şuranın fəaliyyətinin baxılması bir xətt üzrə verilir. Bu, metodik idarəetmənin yalnız fərdi müəllim işi ilə bağlı olmadığını, məktəbin ümumi keyfiyyət siyasəti ilə birbaşa əlaqəli olduğunu göstərir.

Metodiki Şuranın məktəb həyatındakı yeri

Metodiki Şura məktəbdə metodik işin mərkəzi əlaqələndirici qurumudur. O, sadəcə iclas keçirən və sənəd hazırlayan bir struktur deyil. Onun əsas rolu məktəbdə pedaqoji fəaliyyətin metodik baxımdan istiqamətləndirilməsi, fənn metodiki birləşmələrinin işinin uzlaşdırılması, müəllimlərin peşəkar inkişaf ehtiyaclarının ümumiləşdirilməsi və tədrisin keyfiyyətinə təsir edən məsələlərin sistemli şəkildə müzakirə olunmasıdır. Azərbaycan qanunvericiliyində metodik şuranın ümumi təhsil müəssisəsində metodik xidmətin təşkili və həyata keçirilməsini təmin edən qurum kimi verilməsi bu mövqeyi hüquqi baxımdan da əsaslandırır.

Metodiki Şuranın məktəb həyatındakı yeri onun digər strukturlarla münasibətində daha aydın görünür. O, Pedaqoji Şuranı əvəz etmir, məktəb direktorunun inzibati səlahiyyətlərini də üzərinə götürmür. Pedaqoji Şura ümumi pedaqoji qərarların qəbul edildiyi kollegial orqandır. Direktor ümumi idarəetmə və nəzarət məsuliyyəti daşıyır. Fənn metodiki birləşmələri isə sahəvi metodik işi aparır. Metodiki Şura bu üç xətt arasında metodik əlaqəni quran, ümumiləşdirən və istiqamətləndirən mərkəzi halqa kimi çıxış edir. Pedaqoji Şura Əsasnaməsində metodik şuranın və onun nəzdindəki fənn komissiyalarının fəaliyyətinin müzakirə predmeti kimi göstərilməsi də bu əlaqəni təsdiq edir.

ARTİ-nin metodika materialında məktəbdə metodik iş sisteminə rəhbərliyin birbaşa Metodik Şura tərəfindən həyata keçirildiyi, belə şura yaradılmadıqda isə bu funksiyanın təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini tərəfindən yerinə yetirildiyi göstərilir. Eyni materialda məktəb direktorunun əmri ilə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və ya qabaqcıl müəllimlərdən birinin Metodik Şuraya sədr təyin edilməsi qeyd olunur. Bu yanaşma Metodiki Şuranın məktəbdə formal yox, işlək idarəetmə mexanizmi kimi nəzərdə tutulduğunu göstərir.

Metodiki Şuranın məktəb həyatındakı rolu həm də onun gündəlik pedaqoji proseslə strateji inkişaf arasında körpü qurmasında görünür. Bir tərəfdə gündəlik dərs, qiymətləndirmə, müşahidə, müəllim çətinlikləri və şagird nəticələri var. Digər tərəfdə isə məktəbin illik məqsədləri, keyfiyyət göstəriciləri, peşəkar inkişaf prioritetləri və inkişaf planı durur. Metodiki Şura bu iki tərəfi bir-birinə bağlayır. OECD materiallarında məktəb liderliyinin peşəkar öyrənmə icmalarının qurulması ilə əlaqəsi, müəllimlərin qərarvermədə iştirakı və birgə məqsəd hissinin güclənməsi ilə izah olunur. Məktəb daxilində metodik şura da məhz bu cür kollektiv düşünmə və birgə inkişaf mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət etməlidir.

Burada bir risk də unudulmamalıdır. Metodiki Şura yalnız plan, protokol və formal hesabat səviyyəsində qalanda onun məktəb həyatına real təsiri zəifləyir. O, yalnız tədbir keçirən deyil, dərsdə görünən çətinlikləri təhlil edən, müəllimə konkret metodik dayaq verən, nəticələri ümumiləşdirən və məktəbdə vahid metodik mövqe yaradan struktur kimi işlədikdə öz həqiqi yerini tutur. Rusdilli məktəb praktikasında metodik şuranın məhz planlaşdırma, əlaqələndirmə və təhlil funksiyalarının vurğulanması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Nəticə etibarilə, Metodiki Şura məktəbdə kənar və texniki qurum deyil. O, tədris keyfiyyəti, müəllim peşəkarlığı, metodik birlik, əməkdaşlıq mədəniyyəti və şagird nailiyyətləri arasında körpü yaradan əsas məktəbdaxili mexanizmlərdən biridir. Məktəbdə metodik iş nə qədər planlı, əsaslandırılmış və nəticəyönlü qurularsa, Metodiki Şuranın rolu da bir o qədər aydın, təsirli və davamlı görünər. Bu baxımdan Metodiki Şuranın fəaliyyəti məktəbin bugünkü dərs keyfiyyəti ilə yanaşı, sabahkı inkişaf potensialını da müəyyən edən amillərdən biri sayılmalıdır.