Məktəbdə sosial və emosional bacarıqlar

Məktəbdə sosial və emosional bacarıqlar

Səhər müəllimlər otağında bir müəllim çayını qarışdırır, amma danışmır. O biri müəllim xırda bir sualı eşidən kimi əsəbiləşir, üçüncüsü “yorğunam” deyib mövzunu bağlamaq istəyir. Direktor belə günlərdə hamını yığıb uzun-uzadı danışmır. Bir nəfəri kənara çəkib sakit soruşur: “Səni bu gün ən çox nə yordu?” Müəllim danışdıqca görünür ki, məsələ təkcə əsəb deyil. Dərs yükü üst-üstə düşüb, sinifdə iki uşaq hər dərsdə söz atır, valideyn də gecə saat on birdə yazıb cavab gözləyir. Direktor müəllimi özünü müdafiə etməyə məcbur eləmir. “Sən niyə belə elədin?” yox, “Gəl bunu necə yüngülləşdirək?” deyir. Sonra sözünü havada saxlamır. Həmin siniflə bağlı növbətçiliyə baxır, sinif rəhbəri ilə danışır, valideynlə əlaqənin qaydasını razılaşdırır, müəllimə də deyir ki, sabah dərsdə çətin an olanda mən də yaxın olacağam. Müəllim hiss edir ki, tək qalmadı, eyni zamanda məktəbin qaydası da boşalmadı.

Tənəffüsdə bir uşaq qapını çırpıb dəhlizə çıxır, uşaqların bir qismi arxasınca baxır, bir qismi gülür. Direktor həmin anda uşağı dəhlizdə danlamır, səsi qaldırıb “qayıt sinfə” demir. Uşağı sakit yerə çağırır, birinci cümləni sərt başlamır, “de görüm nə oldu?” deyir və danışmağa imkan verir. Uşaq bəzən sözünü düz deyə bilmir, bəzən də “mən eləmədim” deyib özünü qoruyur. Direktor sözün altına baxır: bu uşaq son günlər dəyişibmi, dərsdə niyə dözmür, kimlərlə oturur, nə vaxtdan belə olub. Amma direktor burada bir şeyi də aydın saxlayır. Məktəbdə qapı çırpmaq, başqasına əl qaldırmaq, söyüş söymək “keçərli” olmur. Direktor bunu sakit deyir: “Səni dinlədim. İndi qaydanı da deyirəm. Bu məktəbdə belə davranış qalmır.” Sonra uşağın yolunu da göstərir. Üzr istəyirsən, sinfə qayıdırsan, dərsdən sonra sinif rəhbəri ilə iki dəqiqə danışırıq, lazım olsa psixoloqla da görüşürsən. Uşaq anlayır ki, burada nə alçaldılır, nə də hər şeyə göz yumulur.

Qəbul saatında valideyn əsəbi gəlir, səsini yüksəldir, müəllimin adını çəkib ittiham edir. Direktor valideynin səsinə ilişmir, söhbəti “kim haqlıdır” xəttinə aparmır. Bir cümlə ilə çərçivə qoyur: “Sizi dinləyəcəyəm. Amma təhqirsiz danışaq.” Sonra sualı dəqiq verir: “Hansı tarix? Hansı dərs? Hansı tapşırıq?” Valideyn danışdıqca direktor əsas narahatlığı görür. Valideyn çox vaxt qiymətə görə deyil, uşağın geridə qalmasından qorxduğu üçün belə gəlir. Direktor müəllimi çağıranda onu “özünü sübut elə” vəziyyətinə salmır. Müəllimdən sadə məlumat istəyir: nə verilib, necə yoxlanıb, uşaq harada çətinlik çəkib. Sonra valideynlə razılaşır ki, bir həftəlik konkret iş görülsün. Uşaq hansı mövzunu təkrar edir, müəllim hansı gün əlavə izah verir, sinif rəhbəri valideynə nə vaxt qısa məlumat yazır. Valideyn məktəbdən çıxanda “məni susdurmadılar” deyir, məktəb də öz xəttini itirmir.

Dərsdən sonra bir müəllim “mən bu siniflə bacarmıram” deyib otağa girəndə, direktor onu “döz” sözü ilə yola vermir. Elə həmin gün sinfə girib bir dərsi özü izləyir. Sonra müəllimlə oturub konkret yerləri danışır. Səs nə vaxt qalxır, uşaqlar hansı anda dağılışır, müəllim hansı anda əsəbiləşir, sinif hansı qaydanı pozur. Direktor sinif rəhbəri ilə birlikdə qaydanı yenidən aydınlaşdırır və onu şüar kimi yox, gündəlik iş kimi saxlayır. Telefon necə yığılır, gecikən gələndə nə olur, söz necə alınır, qayda pozulanda müəllim nə edir, sinif rəhbəri nə edir. Bir həftə sonra direktor yenə baxır, vəziyyət dəyişdimi, yoxsa yenə eyni yerdən qopur. Dəyişməyibsə, kimsəni “günahkar” çıxarmır, sadəcə həmin yeri düzəldir. Bəzən növbətçilik yeri dəyişir, bəzən riskli iki-üç uşaq ayrıca izlənir, bəzən də valideynlə danışıq daha səliqəli qurulur. Məqsəd dərsi qışqırıqla yığmaq deyil, qayda ilə yığmaqdır.

Psixoloqla iş də məktəbdə yalnız “problem çıxanda” xatırlanan bir şey olmamalıdır. Məsələn, bir uşaq son günlər içə qapanıb, tənəffüsdə kənarda durur, dərsdə gözünü yerə salır. Direktor psixoloqu çağırıb “de görüm bunun nəyi var?” demir. Psixoloqdan sirr istəmir, uşağın söhbətini açdırmaq üçün sıxmır. Direktor sadəcə müşahidəsini bölüşür: “Mən bunu görürəm, sən də bax. Hansı gün görüşə bilərsən? Sinif rəhbərinə nə desək, uşaq sıxılmasın?” Psixoloq da uşağın şəxsi söhbətini yaymadan ümumi yol göstərir: uşaqla necə danışmaq, sinifdə onu necə qorumaq, valideynlə əlaqəni necə saxlamaq. Belə olanda məktəbdə gərginlik gizlədilmir, amma böyüdülmür də. Müəllim səhv edəndə onu yerə vurmaq üçün yox, düzəltmək üçün danışıq tapılır. Şagird qaydanı pozanda ona damğa vurulmur, amma qayda da boşalmır. Valideyn narazı olanda səsin arxasındakı məsələ aydınlaşdırılır və söhbət yerinə düşür. Direktor bunu hər gün eyni sakitliklə etdikdə, məktəbdə “seçilən” və “kənarda qalan” hissi azalır, etibar isə sözlə yox, gündəlik rəftarla böyüyür.

Mövzu ilə bağlı 5 situasiya

Situasiya 1: Müəllimlər otağında hamı gərgindir, amma heç kim demir

Səhər müəllimlər otağına girəndə direktor görür ki, otaq sakitdir, amma sakitlik yaxşı sakitlik deyil. Bir müəllim çayını qarışdırır, gözünü qaldırmır. Bir başqası kiminsə “sənəd hardadır?” sualına sərt cavab verir. Üçüncüsü də kənarda oturub, elə bil danışmaq istəmir. Direktor o dəqiqə iclas çağırmır. Çünki hamının yanında “nə olub?” deyəndə adam daha çox içinə yığır. Direktor həmin müəllimi kənara çağırıb elə soruşur: “Səndə nə var? Bir az ağır görünürsən.”

Müəllim əvvəl “yox e, bir şey yoxdur” deyir, sonra söz açıldıqca ürəyini boşaldır. Deyir ki, dərslər üst-üstə düşüb, sinifdə iki uşaq hər dərsdə söz atır, bir valideyn də gecə saatlarında yazıb cavab gözləyir. Müəllim elə bilir ki, bu yükü tək daşıyır.

Çıxış yolu: Direktor “sən döz də” demir. Sinif rəhbərini çağırıb həmin iki uşağın davranışını gündəlik izləməyi tapşırır. Növbətçi müəllimin o sinifə yaxın dayanmasını təşkil edir. Valideynlə əlaqəni də qaydaya salır: “Mesaj yazın, cavab iş vaxtında veriləcək.” Müəllim bir az nəfəs alır, çünki yükün bir hissəsi bölünür, sinifdə də səs-küy azalır.

Situasiya 2: Uşaq dəyişib, hamı “ərköyünləşib” deyir

Bir uşaq əvvəllər dərsdə danışırdı, indi susub. Tənəffüsdə kənarda durur. Bir gün də sinifdə nəsə olanda birdən partlayır, stulu itələyib çıxır. Müəllim əsəbiləşir: “Bu uşaq nə olub?” Uşaqlar da gülür, biri “yenə başladı” deyir. Bu cür sözlər uşağı daha da sıxır.

Çıxış yolu: Direktor uşağı dəhlizdə danlamır. Sakit yerə çağırıb elə deyir: “Gəl otur, danış görüm nə oldu.” Uşaq tam açmaya bilər, amma direktor tələsmir. Sinif rəhbərindən soruşur: “Son günlər necə idi?” Psixoloqa deyir: “Bu uşağa bir bax, amma uşağı sıxma.” Eyni zamanda qaydanı da deyir: “Sinifdən icazəsiz çıxmaq olmaz.” Uşağa yol göstərir: üzr istə, sinfə qayıt, dərsdən sonra iki dəqiqə danışarıq. Bir həftə sonra direktor yenə baxır, uşaq yerinə gəlirmi, gəlmir.

Situasiya 3: Valideyn qışqırır, müəllim də özünü yığa bilmir

Qəbul saatında valideyn səsini qaldırır: “Uşağımı niyə belə qiymətləndirmisiniz?” Dəhlizdə adam var, hamı eşidir. Valideyn müəllimin adını da çəkir. Müəllim dərhal gərilir. O da özünü qorumağa başlayır, söhbət sərtləşir.

Çıxış yolu: Direktor valideyni içəri dəvət edir. Bir cümlə deyir: “Gəlin sakit danışaq, mən sizi dinləyəcəyəm.” Sonra soruşur: “Hansı mövzu? Hansı tapşırıq? Hansı tarix?” Müəllimi çağıranda onu divara dirəmir. Sadəcə deyir: “Göstər, nə vermisən, necə yoxlamısan.” Sonra valideynlə razılaşırlar: uşaq bu həftə hansı mövzunu təkrar edir, müəllim hansı gün əlavə izah edir, sinif rəhbəri nə vaxt məlumat verir. Valideyn də görür ki, onu “başdan eləmirlər”, müəllim də tək qalmır.

Situasiya 4: Müəllim deyir “sinif qulaq asmır”, sinif deyir “müəllim qışqırır”

9-cu sinifdə dərs tez-tez qarışır. Müəllim deyir: “Mən nə qədər danışım, bunlar qulaq asmır.” Uşaqlar deyir: “Müəllim əsəbiləşir, biz də bezirik.” Sinif rəhbəri hər gün arada qalır. Bir müddət sonra valideynlər də şikayət etməyə başlayır.

Çıxış yolu: Direktor bir dəfə həmin dərsə girib oturur. Dərs boyu baxır: səs nə vaxt qalxır, uşaqlar nə vaxt dağılır, müəllim hansı yerdə əsəbiləşir. Sonra müəllimlə sakit danışır: “Səs qalxan yeri tapdıq, indi bunu necə yığırıq?” Sinif rəhbəri ilə qaydanı yenidən qururlar: söz alma, telefon, gecikmə, yerindən durma. Bir həftə sonra direktor yenə baxır. Dəyişiklik azdırsa, əlavə nəzarət qoyur, riskli uşaqları ayrıca izləyirlər, valideynlə danışıq da daha səliqəli gedir.

Situasiya 5: Psixoloq barədə söz çıxır, psixoloq da uzaqlaşır

Bir uşaqla bağlı narahatlıq var. Müəllimlər otağında kimsə deyir: “Psixoloq bilir də, niyə demir?” Başqa biri deyir: “Bir soruşaq görək uşağın nəyi var.” Psixoloq belə söhbətlərdən sonra ya susur, ya da kollektivdən qaçır. Uşağın söhbəti də şayiəyə çevrilir.

Çıxış yolu: Direktor burada xətti düz qoyur. Deyir ki, psixoloq uşağın şəxsi söhbətini yaymır və heç kim də bunu istəməməlidir. Sonra psixoloqla işi başqa cür qurur: direktor müşahidəsini deyir, “bu uşaq son günlər belədir” söyləyir, psixoloqdan sirr yox, yol soruşur. Sinif rəhbərinə də elə tapşırıq verilir ki, uşaq sıxılmasın. Bir müddət sonra direktor yenə baxır: uşaq dərsdə necədir, tənəffüsdə necədir, vəziyyət yüngülləşirmi.