Məktəblərdə şagirdbaşına düşən illik xərc normativləri nə deməkdir? 357 №-li Qərar necə tətbiq olunacaq? Praktik nümunələr

Hörmətli direktorlar, müavinlər və müəllimlər,çoxsaylı zəngləriniz və yazılarınıza cavab olaraq,  sizinlə məktəbin maliyyəsini kökündən dəyişən məlum Qərarı müzakirə etmək istəyirəm. Bildiyiniz kimi bu gün-  26 oktyabrda   Nazirlər Kabineti 357 nömrəli Qərarı qəbul edib. Sənəd Prezidentin 2026-cı il 24 sentyabr tarixli 793 nömrəli Fərmanının icrası üçün hazırlanıb. Qərar 2026-cı il sentyabrın 15-dən, yəni bu tədris ilinin ilk günündən tətbiq edilir. Onunla iki sənəd təsdiqlənib: hər şagirdə düşən illik məbləğ və bu pulun hesablanması, məktəbə çatdırılması Qaydaları.  

Məktəb hər bir şagirdə görə maliyyələşəcək. Uzun illər məktəbin büdcəsi əsasən ştatlara və əvvəlki ilin xərclərinə baxılaraq planlaşdırılırdı. Yeni qaydanın mahiyyətini bir cümlə ilə ifadə etmək olar: pul şagirdin arxasınca gedir. Dövlət hər şagird üçün il ərzində müəyyən məbləğ ayırır, məktəbin büdcəsi də bu payların cəmindən yaranır. Sinfə gələn hər yeni uşaq məktəbə əlavə imkan gətirir, gedən hər uşaq isə bu imkanı özü ilə aparır. Qayda ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsilin hər üç pilləsini əhatə edir. Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm: mexanizm bütün məktəblərdə eyni gündə başlamır. O, mərhələlərlə tətbiq olunur və hər təqvim ili üçün siyahını Elm və Təhsil Nazirliyi Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdıraraq müəyyən edir. Seçimdə şagird sayına, binanın və maddi-texniki bazanın vəziyyətinə, məktəbdə hansı təhsil pillələrinin olduğuna baxılır. Ona görə direktorun ilk sualı belə olmalıdır: mənim məktəbim bu siyahıdadırmı?

Bu vəsaitə nə daxil deyil ? Adambaşına ayrılan vəsait məktəbin gündəlik həyatı üçündür. Bəzi xərclər isə bu hesaba düşmür və ayrıca maliyyələşdirilir. Dərsliklər, dərs vəsaitləri, tədris-metodik vasitələr və kitab alınması bu pulun hesabına deyil. Müəllimlərin və rəhbər heyətin təlimləri də ayrıca maliyyələşir. Səriştəəsaslı məzmunun tətbiqi və PISA, PIRLS, TIMSS, ICILS kimi beynəlxalq qiymətləndirmələr də bura daxil deyil.Eyni zamanda bina tikintisi, əsaslı təmir və avadanlıq kimi qeyri-maliyyə aktivləri də adambaşına hesaba daxil edilmir.  

Birinci cədvəl: məktəbin növü nə qədər pul gətirir?

Qərarın birinci əlavəsində hər şagirdə düşən illik baza məbləğ göstərilib.

Cədvələ diqqətlə baxaq. Ən aşağı məbləğ adi tam orta məktəbə aiddir, lisey və gimnaziyada isə 200 manat artıqdır. Fikrimcə, bu fərq dərinləşdirilmiş tədrisin daha çox resurs tələb etməsi ilə bağlıdır. İnternat tipli məktəblərdə rəqəm daha yüksəkdir, çünki orada uşaq gün boyu məktəbin himayəsindədir. Amma unutmayaq ki, bu rəqəmlər  yalnız hesablamanın başlanğıcıdır.

İkinci cədvəl: sinif yuxarı qalxdıqca pay artır

Baza məbləğ şagirdin hansı pillədə oxumasından asılı olaraq artım əmsalına vurulur.

Hər birimizə aydındır ki, ibtidai təhsil səviyyəsində müəllim sayı ilə , ümumi orta və tam orta təhsil səviyyələrində müəllim sayı eyni deyil.  Kabinet, laboratoriya və praktik məşğələ ehtiyacıları, eləcə də  X–XI siniflərdə dərin tədris və buraxılış imtahanlarına hazırlıq tədris yükünü bir az da ağırlaşdırır. Qərar da həmin reallığı rəqəmlə ifadə edir: V–IX sinif şagirdinin payı dörddə bir, X–XI sinif şagirdinin payı isə 70 faiz artırılır.

İki cədvəl birlikdə: bir şagirdə il ərzində nə düşür?

İki cədvəli bir-birinə vuranda hər şagirdin faktiki illik payı alınır.

Bir neçə misalla aydınlaşdıraq. Adi məktəbdə oxuyan VII sinif şagirdinin payı 2000 × 1,25 = 2500 manatdır. Liseydə oxuyan X sinif şagirdi üçün isə 2200 × 1,70 = 3740 manat ayrılır. Ən böyük pay internat tipli lisey və gimnaziyanın X–XI sinif şagirdinə düşür və 5100 manat təşkil edir. Bu cədvəli pedaqoji kollektivlə də bölüşməyi məsləhət görürəm, çünki hər müəllim öz sinfinin məktəbə nə qədər imkan gətirdiyini bilməlidir.

Məktəbin büdcəsini birlikdə hesablayaq

Rayonda 530 şagirdli tam orta ümumtəhsil məktəbi təsəvvür edək. Burada 200 şagird I–IV, 250 şagird V–IX, 80 şagird isə X–XI siniflərdə oxuyur. Hesablama hər pillə üzrə ayrıca aparılır və sonra toplanır:

  I–IV siniflər: 200 × 2000 = 400 000 manat

  V–IX siniflər: 250 × 2500 = 625 000 manat

  X–XI siniflər: 80 × 3400 = 272 000 manat

Nəticədə məktəbin illik maliyyələşməsi 1 297 000 manat olur. İndi təsəvvür edin ki, X sinifdən 10 şagird qonşu məktəbə keçdi. Bu, məktəbin büdcəsindən 34 000 manat deməkdir. Şagird sayı tədris ilinin əvvəlinə olan faktiki kontingentlə götürülür, il ərzindəki dəyişikliklər isə Nazirliyin müəyyən etdiyi qaydada nəzərə alınır. Deməli, şagirdlərin uçotu artıq kağız işi deyil, məktəbin taleyi ilə bağlı məsələdir. Sinif rəhbərindən tutmuş kargüzara qədər hər kəs bu məlumatların dəqiqliyinə məsuliyyətlə yanaşmalıdır.

Müqavilə, ödəniş və hesabat. Hesablanmış vəsait məktəbə müqavilə əsasında verilir. Hər il sentyabrın 15- Elm və Təhsil Nazirliyi ilə məktəb arasında Nümunəvi Çərçivə Müqaviləsi imzalanır. Bu tarix direktorun iş təqvimində xüsusi qeyd olunmalıdır. Müddət bitməyə bir həftə qalmış tərəflərdən heç biri yazılı etiraz bildirməsə, müqavilə növbəti müddətə özü uzanır. Pul məktəbin öz bank və ya xəzinə hesabına, təsdiqedici sənədlər əsasında, il boyu hər üç aydan bir köçürülür.

Müqaviləyə imza atan məktəb üzərinə ciddi öhdəliklər götürür. Təhsili dövlət standartlarına uyğun təşkil etməli, vəsaitdən yalnız təyinatı üzrə istifadə etməlidir. Nazirlik istədikdə sənədləri təqdim etməli, şagird sayı və kontingentin hərəkəti barədə məlumatı vaxtında verməlidir. Tədris ili bitəndən sonra 20 iş günü ərzində pulun necə xərcləndiyi və təhsil nəticələri barədə hesabat göndərilməlidir. İşi çətinləşdirən hər hansı hal barədə isə Nazirlik 5 iş günü ərzində xəbərdar edilməlidir.

Vəsait çatmayanda nə etməli? Həyatda elə hallar olur ki, bir şagirdə çəkilən faktiki xərc təsdiqlənmiş məbləği keçir. Qaydalar bu halda çatışmayan vəsaitin büdcədənkənar hesabdan, təsisçidən və ya məktəbin tabe olduğu qurumdan ödənilməsini nəzərdə tutur. Təcrübədən deyə bilərəm ki, belə vəziyyətə düşməmək üçün ən etibarlı yol ilin əvvəlindən dəqiq plan qurmaqdır. Məsələn, qış aylarında istilik və elektrik xərcləri gözləniləndən çox ola bilər. Belə riskləri əvvəlcədən nəzərə almaq və büdcədə kiçik ehtiyat saxlamaq lazımdır.

Maliyələşmə şəffaf olacaq. Hər məktəbə ayrılan vəsait, bir şagirdə düşən məbləğ və pulun istifadəsi barədə məlumatlar hər il Nazirliyin rəsmi saytında açıqlanacaq. Bu o deməkdir ki, valideyn də, müəllim də öz məktəbinin rəqəmlərini görə biləcək. Səmərəliliyə Nazirlik və aidiyyəti dövlət orqanları nəzarət edəcək. Qiymətləndirmədə şagirdlərin davamiyyətinə, təlim nəticələrinə və resurslardan necə istifadə olunduğuna baxılacaq. Nazirlik isə hər il mexanizmin nəticələri barədə Nazirlər Kabinetinə hesabat verəcək.

 Məktəb direktorları nə etməlidir ? Əvvəlcə məktəbinizin yeni mexanizmə keçənlərin siyahısında olub-olmadığını dəqiqləşdirin. Siyahıdasınızsa, müqavilənin mətnini rəhbər heyətlə birlikdə oxuyun və hər öhdəliyin icraçısını müəyyənləşdirin. Kontingent məlumatlarını yoxlayın, hər şagirdin düzgün pillədə qeydə alındığına əmin olun. Xərclər üçün aydın plan qurun və hər ödənişin təsdiqedici sənədini qaydasında saxlayın. İl sonu hesabatını son günlərə saxlamayın, materialı il boyu toplayın. Ən əsası isə unutmayın ki, yaxşı məktəb şagird cəlb edir, şagird isə məktəbə vəsait gətirir.

357 nömrəli Qərar məktəbin maliyyəsini birbaşa şagirdə bağlayır. Bu, direktordan daha çox hesablılıq, dəqiq uçot və şəffaflıq tələb edir. Amma eyni zamanda işini düzgün quran kollektiv üçün öz imkanlarını aydın görmək və gələcəyini planlamaq fürsətidir. Mənim qənaətimə görə, bu qaydada uğur qazanacaq məktəb təkcə rəqəmləri yaxşı bilən yox, həm də hər uşağa dəyər verən məktəb olacaq.

Elşən Qafarov. Məktəbşünas