Proaktiv idarəetmə və onun üstünlükləri

Proaktiv idarəetmə və onun üstünlükləri

Siz məktəbə gəlirsiniz və gün başlamazdan əvvəl bir neçə məsələ artıq yerinə düşmüş olur. Növbətçilik bölgüsü hamıya bəllidir. Həftənin əsas işləri kimdədir aydın görünür. Riskli şagirdlərlə bağlı qısa siyahı yenilənib və sinif rəhbərləri nə edəcəyini bilir. Bu vəziyyət məktəbdə sakitlik yaradır, çünki işlər təsadüfən yox, qabaqcadan düşünülmüş qayda ilə gedir. Proaktiv idarəetmə də elə budur. Məktəbin işi problemi gözləməklə yox, problemin yaranmasına şərait verən yerləri zəiflətməklə qurulur.

Proaktiv idarəetmə hər şeyi qabaqcadan planlayıb məktəbi sərtləşdirmək demək deyil. Məktəb canlı yerdir və gözlənilməz hadisələr həmişə olacaq. Proaktiv yanaşma həmin hadisələrə yer saxlayır, amma əsas işi də gündəlikdən çıxarmır. Günün içində qəfil məsələlər üçün boş zolaq olur. Eyni zamanda planlı işlər də sabit qalır və yalnız yerini dəyişir. Bu balans qurulanda məktəb nə hadisənin ardınca qaçır, nə də planın altında əzilir.

Proaktiv idarəetmənin ən böyük üstünlüyü təkrarlanan xırda problemlərin azalmasıdır. Çünki məktəb eyni məsələni hər dəfə yeni kimi həll etmir. Məktəb həmin məsələ üçün sadə qayda qoyur. Bu qayda bir dəfə yazılır, sonra işlədilir, sonra da yenidən baxılıb düzəldilir. Siz hər gün eyni şikayəti dinləməyə daha az vaxt sərf edirsiniz. Siz hər gün eyni xırda narazılığı sakitləşdirməyə daha az enerji sərf edirsiniz. Enerji boşalanda məktəb əsas işinə qayıdır və bu əsas iş dərsin keyfiyyətidir.

Proaktiv məktəbdə rəhbər özünü də ölçə bilir. Çünki iş yalnız hisslə idarə olunmur. Bir neçə sadə yoxlama sualı olur. Həftəlik planlı işlərin neçə faizi yerinə yetirildi. Təkrarlanan xırda problemlər azaldımı, yoxsa eyni mövzular yenə qayıtdı. Dərsə baxışlar planla getdimi. Müəllimlə dəstək söhbətləri həftə ərzində neçə dəfə oldu. Riskli şagird siyahısı yeniləndimi və oradan çıxan qərarlar icra olundumu. Valideynlərlə ünsiyyətdə eyni mövzular yenə qayıdırmı. Bu sualların cavabı yaxşılaşanda siz görürsünüz ki, məktəb hadisəyə yox, qaydaya söykənərək işləməyə başlayıb.

Proaktiv idarəetmənin mərkəzində erkən görmə dayanır. Məktəbdə çox çətinlik gec görüldüyü üçün böyüyür. Şagird bir neçə həftə gecikir, sonra dərsdən qalmağa başlayır, sonra davranışı ağırlaşır. Bir sinifdə nəticə yavaş-yavaş düşür, amma dərs ili boyu toplandığı üçün sonda böyük boşluğa çevrilir. Müəllim bir mövzuda çətinlik yaşayır, amma bu yalnız imtahan yaxınlaşanda görünür. Proaktiv məktəb belə işarələri erkən görür. Həftəlik qısa baxışlarla gecikmə, davamiyyət, zəif nəticə, davranış epizodları, sinif rəhbərinin qeydi kimi məlumatlar bir yerə gəlir. Bu məlumatlar sizə məktəbin harada zəiflədiyini vaxtında göstərir. Vaxtında görmək vaxtında dəstək deməkdir. Vaxtında dəstək isə problemin böyüməsinin qarşısını alır.

Bu yanaşmanın zərif yeri də var və bunu nəzərə almadan proaktivlik yenə kağızda qalır. Bəzi məktəblər proaktivliyi hesabat bolluğu kimi başa düşür. Hər şey sənədləşir, hər şey forma olur, müəllimin yükü artır, müəllim də yorulur. Müəllim yorulanda dərs ağırlaşır, narazılıq artır, məktəb yenə reaktiv rejimə qayıdır. Proaktiv idarəetmə sənəd çoxluğu deyil. Proaktiv idarəetmə az sənəd, aydın qayda, sabit baxış vaxtı və real dəstəkdir. Məktəbə bu sadə xətt lazımdır ki, iş yüngülləşsin.

Proaktiv idarəetmənin başqa bir üstünlüyü rol bölgüsünün işləməsidir. Burada kağız üzərində vəzifə bölgüsü yetmir. Gündəlik işdə də rol görünməlidir. Hər mövzu üçün üç sual aydın olmalıdır. Kim qərar verir. Kim icra edir. Kimə məlumat gedir. Bu suallar cavab tapanda hər məsələ direktorun üstünə yığılmır. Müavinlər və digər məsul şəxslər öz sahəsində məsuliyyəti götürür. Direktor isə əsas işi qoruyur. Əsas iş isə təlimin keyfiyyətinə dəstəkdir.

Rol bölgüsünün işləməsi üçün mexanizm də lazımdır. Bu mexanizm çox sadə ola bilər. Həftəlik rəhbərlik daxili qısa görüş. Orada bir sual mütləq verilir. Bu həftə hansı məsələ kimin üzərinə yığılıb. Həmin yüklənmə haradan gəlir. Nəyi bölmək lazımdır. Bu qısa görüş rol bölgüsünü kağızdan gündəlik işə gətirir. Rəhbərlik bir-birinin yükünü görür. Sonra iş elə bölünür ki, məktəb eyni adamın gücü ilə dayanmır.

Proaktiv idarəetmədə ünsiyyət xətti də əvvəlcədən qurulur. Valideynlə ünsiyyət yalnız problem çıxanda olmur. Valideynə gözlənti əvvəlcədən deyilir. Qaydalar əvvəlcədən izah olunur. Məktəbin hansı mövzuda necə hərəkət etdiyi aydın olur. Müəllimlə ünsiyyətdə də eyni xətt işləyir. Təkcə tapşırıq vermək yox, qısa koordinasiya, qısa dəstək söhbəti, qərarların ardıcıllığı olur. Bu ardıcıllıq müəllimi rahatladır, çünki müəllim bilir ki, məktəbdə sabit yanaşma var.

Proaktiv idarəetmənin təlim tərəfi mətndə xüsusi yer tutmalıdır, çünki məktəbin əsas işi dərsdir. Proaktiv məktəbdə dərsə baxışlar planlı gedir. Dərsə baxışdan sonra müəllimlə qısa söhbət mütləq olur. Bu söhbət uzun iclas deyil. Bir güclü tərəf deyilir, bir əsas məsələ seçilir, iki addım razılaşdırılır. Sonra növbəti dəfə nəyə baxılacağı müəyyənləşdirilir. Bu ardıcıllıq olanda müəllim öz işinə daha arxayın olur. Metodbirləşmə iclasları da havada qalmır. İclasın gündəliyi nəticələrə və dərs müşahidələrində görünən ehtiyaclara bağlanır. Belə olanda metodik iş ümumi sözlərdən çıxıb real dəstəyə çevrilir.

Proaktiv idarəetməni məktəbdə bir gündə qurmaq olmur. Ona görə başlanğıc yolu aydın olmalıdır. İlk iki həftə yalnız iki rutin saxlayırsınız. Nəticəyə qısa baxış və riskli şagird siyahısına qısa baxış. Bu iki rutin oturandan sonra üçüncü rutin gəlir. Müəllimlə dəstək söhbətləri üçün həftəlik vaxt. Sonra dördüncü rutin gəlir. Rəhbərlik daxilində rol bölgüsünə qısa baxış. Bu ardıcıllıq işi ağırlaşdırmır. Əksinə işi yavaş-yavaş qaydaya salır. Məktəb də beləliklə alışır, çünki hər kəs bilir ki, həftənin hansı günü nə var.

Bu rutinləri yazıda konkret göstərmək lazımdır, çünki proaktivlik ən çox burada görünür. Həftəlik 20 dəqiqə nəticə baxışı olur. Bir paralel seçilir, əsas göstəricilər görülür, iki qərar çıxarılır, məsul şəxslər müəyyənləşir. Həftəlik 20 dəqiqə riskli şagird baxışı olur. Davranış, davamiyyət, zəif nəticə üzrə qısa siyahı yenilənir, hər şagird üçün bir dəstək addımı seçilir. Həftəlik 30 dəqiqə müəllim dəstək söhbətləri üçün ayrılır. İki müəllimlə qısa söhbət edilir, bir məsələ seçilir, iki addım razılaşdırılır. Həftəlik 15 dəqiqə rəhbərlik daxili rol bölgüsü baxışı olur. Həmin həftə hansı məsələ kimdədir, hansı işlər yığılır, nəyi bölmək lazımdır, bunlar dəqiqləşir.

Bu rutinlər təkcə işi səliqəyə salmır, həm də tükənməni azaldır. Çünki məktəbdə hər məsələ son anda böyümür. Siz çətinliyi erkən görürsünüz. Dəstək vaxtında gedir. Müəllim tək qalmır. Valideyn məktəbin yanaşmasını daha aydın görür. Bu aydınlıq məktəbin havasını yüngülləşdirir. Rəhbər də günün sonunda özünü boş yerə yorulmuş hiss etmir, çünki gördüyü işin haraya getdiyi görünür.

Məktəb gözləmək yox, görmək vərdişi qazanır. Məktəb hər gün yenidən eyni məsələləri həll etməyə yox, həmin məsələlərin sayını azaltmağa çalışır. Məktəb rol bölgüsünü gündəlikdə görünən edir və işi bir nəfərin üzərinə yığmır. Məktəb valideynlə və müəllimlə ünsiyyətdə sabit xətt saxlayır. Məktəb təlimin içində planlı dəstək qurur və bunu rutinlərlə qoruyur. Bu yanaşma oturanda məktəb daha sakit işləyir, müəllim daha rahat dərs keçir, şagird daha sabit nəticə göstərir, rəhbərlik də məktəbin əsas işinə daha çox vaxt ayıra bilir.