Təşkilat (tərbiyə) saatlarının planlaşdırılması və səmərəli keçirilməsi

 Təşkilat (tərbiyə) saatlarının planlaşdırılması və səmərəli keçirilməsi

Təşkilat (tərbiyə) saatları sinif rəhbərinin təlim-tərbiyə fəaliyyətində mühüm yer tutan, sinif kollektivinin formalaşmasına, şagirdlərin mənəvi və sosial inkişafına, davranış mədəniyyətinin güclənməsinə, məktəbə bağlılıq hissinin dərinləşməsinə və ümumi inkişaf mühitinin sağlam qurulmasına xidmət edən əsas iş formalarından biridir. Bu saatlar təsadüfi söhbət və ya formal iclas kimi deyil, məqsədyönlü, planlı, yaşa uyğun və şagirdə real təsir göstərən pedaqoji proses kimi təşkil olunmalıdır. Sinif rəhbərinin həftəlik sinif saatları keçirməsi onun vəzifələri sırasına daxildir, lakin metodik baxımdan bu fəaliyyətin təsiri onun sayında deyil, düzgün qurulmasında, şagirdlərin fəallığında və məzmunun onların şüur və davranışına təsirində ölçülür.

Təşkilat (tərbiyə) saatlarının planlaşdırılması sinfin real vəziyyətinin öyrənilməsindən başlanmalıdır. Sinif rəhbəri mövzu seçərkən şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini, maraq və tələbatlarını, davranış və ünsiyyət mühitini, sinfin inkişaf səviyyəsini, məktəbin ümumi tərbiyə prioritetlərini və konkret dövrün aktuallıqlarını nəzərə almalıdır. Bu saatların planı məktəbin ümumi iş planı ilə uzlaşmalı, məqsədəuyğun, real, konkret, yaşauyğun və yerli şəraitə uyğun olmalıdır. Hər tərbiyə saatı əvvəlcədən düşünülmüş məqsəd, məzmun, keçirilmə forması, iştirak mexanizmi və gözlənilən nəticə əsasında qurulmalıdır.

Təşkilat (tərbiyə) saatı formal xarakter daşımamalıdır. O, nə nəsihət və öyüd məclisinə, nə yalnız intizam xəbərdarlığına, nə də quru məlumatlandırma görüşünə çevrilməlidir. Şagird hiss etməlidir ki, bu saat onun fikrinin eşidildiyi, özünüifadə imkanının açıldığı, sinif həyatına aid məsələlərin səmimi və hörmətli şəkildə müzakirə olunduğu təhlükəsiz ünsiyyət mühitidir. Sinif rəhbəri burada yalnız danışan tərəf yox, müzakirəni idarə edən, istiqamət verən, dinləyən, ümumiləşdirən və nəticəyə gətirən peşəkar rəhbər kimi çıxış etməlidir.

Təşkilat (tərbiyə) saatlarının səmərəli olması üçün onların formaları da rəngarəng və çevik olmalıdır. Mövzu və yaş xüsusiyyətlərindən asılı olaraq söhbət, müzakirə, görüş, debat, situasiya təhlili, viktorina, şifahi jurnal, yaradıcı təqdimat, kiçik layihə, dairəvi paylaşım, rol oyunu və refleksiya üsullarından istifadə etmək olar. Şagirdlərin bu saatların hazırlanmasına cəlb olunması, tapşırıqların bölüşdürülməsi, mövzuya aid materialların toplanması və müzakirədə fəal iştirakı tərbiyəvi təsiri artırır. Bu fəaliyyətlər ardıcıl, aktiv, fokuslu və konkret məqsədli qurulduqda daha güclü nəticə verir.

İbtidai təhsil səviyyəsində (I–IV siniflər)

İbtidai siniflərdə təşkilat (tərbiyə) saatlarının əsas məqsədi uşaqlarda məktəb həyatına uyğun davranış, birgəyaşayış vərdişləri, özünüidarə bacarıqları və ilkin mənəvi münasibətlərin formalaşdırılmasıdır. Bu mərhələdə uşaq üçün sinif saatı daha çox gündəlik həyatla bağlı, konkret, aydın və hiss edilən mövzular üzərində qurulmalıdır. Dostluq, paylaşmaq, qaydaya əməl etmək, özünü və başqasını qorumaq, təmizliyə və səliqəyə diqqət, məktəb əmlakına qayğı, valideynə və müəllimə hörmət, emosiyanı adlandırmaq, kömək etmək, kitabı sevmək və təbiətə qayğı kimi mövzular bu yaş üçün daha uyğun olur.

Bu səviyyədə sinif rəhbəri mövzunu uşağın dilinə çevirməlidir. Uzun izahlar, ağır məfhumlar və məntiqi mühazirə xarakterli çıxışlar əvəzinə hekayə, şəkil, qısa situasiya, rollu oyun, sadə sual-cavab, dairəvi söhbət və kiçik davranış tapşırıqları ilə işləmək daha məqsədəuyğundur. Uşaq bu saatda yalnız “düzgün cavab verməyi” yox, düzgün davranışı görməli, hiss etməli və məşq etməlidir. Ona görə də bu yaşda tərbiyə saatı daha qısa, ritmik, vizual və hərəkətli təşkil olunduqda daha səmərəli olur. Bu, yaşauyğunluq prinsipindən çıxan praktik yanaşmadır.

İbtidai mərhələdə hər tərbiyə saatının sonunda uşağın başa düşdüyü və gündəlik həyatına apara biləcəyi sadə nəticə olmalıdır. Məsələn, “dostumu dinləyəcəyəm”, “mübahisədə qışqırmayacağam”, “növbə gözləyəcəyəm”, “sinifimizi təmiz saxlayacağam” kimi konkret davranış nəticələri daha təsirlidir. Bu yaşda əsas meyar uşağın davranışda və münasibətdə kiçik, amma görünən müsbət dəyişiklik nümayiş etdirməsidir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində (V–IX siniflər)

V–IX siniflərdə təşkilat (tərbiyə) saatlarının əsas məqsədi yeniyetmələrin sosial münasibətlərini tənzimləmək, özünüifadə, özünüidarə, məsuliyyət və kollektiv davranış bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir. Bu yaşda şagirdlər sinifdə və məktəbdə öz yerlərini müəyyənləşdirir, dostluq və qrup münasibətlərini yaşayır, ədalət, hörmət, sərhəd, nüfuz, etiraz və seçim kimi məsələləri daha həssas şəkildə qəbul edirlər. Buna görə də tərbiyə saatı bu mərhələdə sadəcə qayda xatırlatmaq üçün yox, şagirdin münasibət və davranışını düşünərək qurmasına kömək etmək üçün təşkil olunmalıdır.

Bu səviyyə üçün uyğun mövzular sırasında ünsiyyət mədəniyyəti, sinifdaxili konfliktlərin həlli, rəqəmsal davranış, sosial şəbəkədə məsuliyyət, özünüifadə, qrup təzyiqi, dost seçimi, zorakılıqdan uzaq davranış, məktəbə hörmət, təşəbbüskarlıq, vətənpərvərlik, dəyərlər, oxu mədəniyyəti, özünüidarə və asudə vaxtın səmərəli təşkili xüsusi yer tutur. Bu mövzular müzakirə, debat, problem-situasiya, mikroqruplarda iş, şagird təqdimatı, sinif qaydalarının birgə hazırlanması və refleksiya üsulları ilə daha uğurla işlənir. Şagirdin səsi, sualı və mövqeyi bu mərhələdə tərbiyə saatının mərkəzinə çəkilməlidir.

V–IX siniflərdə sinif rəhbəri gəncləşən şagird kollektivini sadəcə idarə etməməli, onu məqsədli şəkildə dinləməli və düzgün istiqamətləndirməlidir. Tərbiyə saatı yeniyetməyə “sən səhvsən” demək üçün yox, “sən bu vəziyyəti necə görürsən, hansı nəticəyə gələ bilərik?” sualı üzərində qurulanda daha təsirli olur. Bu yaşda formal çıxışdan çox, şagirdi düşünməyə, müqayisə etməyə və seçim etməyə sövq edən interaktiv və reflektiv modellər daha güclü nəticə verir.

Tam orta təhsil səviyyəsində (X–XI siniflər)

X–XI siniflərdə təşkilat (tərbiyə) saatlarının əsas məqsədi gənclərin müstəqil qərarvermə, şəxsi məsuliyyət, həyat və peşə planlaşdırması, emosional dayanıqlıq, ictimai mövqe və məktəbə bağlılıq bacarıqlarını gücləndirməkdir. Bu mərhələdə şagird artıq yalnız sinifdaxili münasibətlərlə yox, gələcək təhsil və peşə seçimi, imtahan yükü, özünəinam, stress, sosial təzyiq, dəyər seçimi və cəmiyyətə münasibət kimi daha mürəkkəb məsələlərlə üz-üzə qalır. Buna görə də tərbiyə saatı bu yaşda daha yetkin, dialoqyönlü və istiqamətverici xarakter daşımalıdır.

Bu səviyyədə uyğun mövzular peşəyönümü, ixtisas seçimi, zamanın idarə olunması, imtahan stresinin idarəsi, özünütəqdimetmə, hüquq və vətəndaşlıq, rəqəmsal reputasiya, təhlükəsiz münasibətlər, liderlik, könüllülük, sosial məsuliyyət, yardım istəmə bacarığı, emosional dayanıqlıq və məktəbdən sonrakı həyata hazırlıqla bağlı olmalıdır. Bu mövzular üzrə ən səmərəli formalar müzakirə, yazılı refleksiya, real situasiya təhlili, kiçik qrup işi, ekspert və ya məzunla görüş, mini-layihə və şəxsi planlaşdırma tapşırıqlarıdır. Məqsəd şagirdin həyatla əlaqəsi olmayan nəzəri söhbət yox, onun indiki və gələcək qərarlarına təsir edən düşünmə mühiti yaratmaqdır.

Tam orta mərhələdə tərbiyə saatlarının mühüm funksiyalarından biri də məktəbə bağlılıq və emosional təhlükəsizlik hissini gücləndirməkdir. Məktəbə bağlılıq hissi yüksək olan lisey şagirdlərində zəif mental sağlamlıq, özünü təhlükədə hiss edib dərsdən qalma və digər risk davranışları daha aşağı olur. Bu səbəbdən X–XI siniflərdə təşkilat (tərbiyə) saatı inzibati elan və ya yalnız intizam müzakirəsi kimi yox, şagirdin özünü eşidilmiş, anlaşılmış və dəstəklənmiş hiss etdiyi mühit kimi qurulmalıdır. Burada hörmətli dialoq, etibar, məsuliyyət və dəstəkləyici ünsiyyət əsas olmalıdır.

Təşkilat (tərbiyə) saatlarının səmərəli təşkili sinif rəhbərinin peşəkarlığının mühüm göstəricilərindən biridir. Bu saatlar formal xarakter daşıdıqda yalnız təqvimdə görünür; məqsədli, planlı, yaşauyğun və şagirdyönümlü qurulduqda isə sinifin mənəvi mühitinə, münasibətlərinə, özünüidarəsinə, məktəbə bağlılığına və gündəlik davranışına real təsir göstərir. Buna görə təşkilat (tərbiyə) saatı hər səviyyədə eyni şablonla deyil, şagirdin inkişaf mərhələsinə, sinfin ehtiyacına və məktəbin ümumi tərbiyə xəttinə uyğun şəkildə qurulmalıdır. Əsas sual “bu saat keçirildimi?” yox, “bu saat şagirdə nə verdi?” olmalıdır.