V və VI sinif şagirdləri üçün yay tətilini necə təşkil etməli?

Valideynlər üçün metodiki məqalə və sinif rəhbərlərinin vəzifələri

Yay tətili hər bir şagird üçün dərs ilinin yorğunluğundan sonra nəfəs almaq, dincəlmək, fiziki və emosional baxımdan bərpa olunmaq imkanıdır. Lakin V və VI sinif şagirdləri üçün yay tətili yalnız istirahət dövrü kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu yaş mərhələsi uşağın məktəb həyatında xüsusi keçid dövrünə təsadüf edir. Şagird artıq ibtidai sinif uşağı deyil, amma hələ tam formalaşmış yeniyetmə də deyil. O, bir tərəfdən sərbəstlik istəyir, fikrinin nəzərə alınmasını gözləyir, özünü daha müstəqil göstərməyə çalışır; digər tərəfdən isə hələ də böyüklərin sakit, ardıcıl və düzgün istiqamətləndirməsinə ehtiyac duyur.

V sinif şagirdi ibtidai sinifdən əsas məktəb mərhələsinə keçidin təsirini daha çox hiss edir. İbtidai sinifdə bir müəllimin himayəsində, daha sabit sinif mühitində və nisbətən tanış tələblərlə oxuyan uşaq V sinifdən başlayaraq bir neçə fənn müəllimi, fərqli dərs üslubları, müxtəlif qiymətləndirmə yanaşmaları və artan fənn yükü ilə qarşılaşır. VI sinifdə isə bu proses daha da dərinləşir. Şagird artıq əsas məktəb mühitinə müəyyən qədər alışsa da, fənn məsuliyyəti, dost münasibətləri, özünü göstərmək istəyi, müstəqillik tələbi və emosional dəyişkənlik daha qabarıq görünməyə başlayır. Ona görə bu yaş qrupunda yay tətili sadəcə “dərsdən fasilə” kimi deyil, həm də özünüidarə, məsuliyyət, sosial davranış, rəqəmsal təhlükəsizlik, fiziki fəallıq və yeni dərs ilinə hazırlıq baxımından mühüm imkan kimi təşkil edilməlidir.

Azərbaycan ailə və məktəb mühitində V–VI sinif şagirdlərinə münasibətdə bəzən iki ifrat yanaşma müşahidə olunur. Bəzi valideynlər uşağı hələ də ibtidai sinif şagirdi kimi tam nəzarətdə saxlamağa çalışır, onun hər addımını idarə edir, yay günlərini yalnız tapşırıq, təkrar və əlavə məşğələ ilə doldururlar. Digər valideynlər isə “artıq böyüyüb, özü bilər” düşüncəsi ilə uşağı tam sərbəst buraxırlar. Hər iki yanaşma risklidir. Bu yaşda ən doğru model etibar, qayda, dialoq və məsuliyyət tarazlığıdır. Uşağa etibar edilməli, amma sərhədlər də aydın olmalıdır. Onun fikri soruşulmalı, amma ailə qaydaları da qorunmalıdır. Şagird müstəqilliyə doğru aparılmalı, lakin nəzarətsiz buraxılmamalıdır.

V və VI sinif şagirdləri üçün yay tətilinin əsas məqsədi uşağı bütün günü dərs masasına bağlamaq deyil. Əgər yay tətili test, çalışma, əlavə dərs, məcburi oxu siyahısı və daimi nəzarət dövrünə çevrilərsə, uşaq istirahət edə bilməz. Bu halda o, növbəti dərs ilinə yorğun, həvəssiz və daxili narazılıqla başlaya bilər. Lakin bunun əksinə olaraq, şagird üç ay ərzində kitabdan, yazıdan, riyazi düşünmədən, xarici dildən, fiziki hərəkətdən və gün rejimindən tam uzaqlaşarsa, sentyabrda məktəb ritminə qayıtmaq onun üçün çətinləşər. Deməli, əsas məqsəd uşağı yükləmək yox, onun yayını balanslı təşkil etməkdir.

Bu balans dörd əsas prinsip üzərində qurulmalıdır: dincəlmə, inkişaf, özünüidarə və təhlükəsizlik. Dincəlmə uşağın fiziki və emosional bərpası üçün vacibdir. İnkişaf onun oxu, yazı, riyazi düşünmə, xarici dil, yaradıcılıq və dünyagörüşü bacarıqlarının qorunmasına xidmət edir. Özünüidarə uşağa vaxtını planlaşdırmağı, seçim etməyi, verdiyi sözə əməl etməyi və məsuliyyət daşımağı öyrədir. Təhlükəsizlik isə real həyatda, internetdə, yolda, su hövzələrində, dost çevrəsində və gündəlik davranışda özünü qoruma bacarığını formalaşdırır.

Bu yaşda yay planı uşağın iştirakı ilə hazırlanmalıdır. Valideyn uşağın qarşısına sadəcə tələblər qoymamalı, onunla danışmalı, fikrini dinləməli və qaydaları birlikdə müəyyən etməlidir. Məsələn, yay tətilinin ilk günlərində ailədə belə bir söhbət aparıla bilər: “Bu yay həm yaxşı dincəlməyini, həm də yeni dərs ilinə rahat başlamağını istəyirik. Gəl birlikdə elə bir plan quraq ki, orada oyun da olsun, dostlarla vaxt da olsun, kitab da olsun, idman da olsun, telefon da qayda ilə istifadə olunsun.” Bu cür yanaşma uşağı planın icraçısı yox, iştirakçısı edir. Uşaq öz fikri nəzərə alınan qaydalara daha məsuliyyətlə yanaşır.

Yay rejimi sərt dərs cədvəli kimi qurulmamalıdır. Lakin tam nizamsızlıq da uşağın xeyrinə deyil. Əgər şagird gecə çox gec yatır, günortaya qədər yatır, günün böyük hissəsini telefon və kompüter qarşısında keçirir, açıq havaya çıxmır, kitab oxumur və ailə ilə ünsiyyətdən uzaqlaşırsa, bu, həm sağlamlığına, həm də psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərir. Yay rejimi uşağı sıxmaq üçün deyil, ona öz gününü idarə etməyi öyrətmək üçün lazımdır.

Valideyn çalışmalıdır ki, uşağın günündə kifayət qədər yuxu, vaxtında qidalanma, açıq hava, fiziki fəallıq, kitab oxuma, qısa təkrar, ailə ünsiyyəti, maraqlı məşğuliyyət və məhdud ekran vaxtı olsun. Burada dəqiq saatlardan çox günün məzmunu önəmlidir. Uşaq səhər çox gec oyanmamalı, bütün günü hərəkətsiz qalmamalı, yatmazdan əvvəl uzun müddət telefona baxmamalı və gününü yalnız əyləncə ilə keçirməməlidir. Xüsusilə avqustun sonlarına doğru yuxu və oyanma rejimi tədricən məktəb ritminə yaxınlaşdırılmalıdır. Çünki sentyabrın ilk həftələrində yorğunluq, diqqətsizlik və əsəbilik çox vaxt yay rejiminin kəskin pozulması ilə bağlı olur.

V–VI sinif şagirdləri üçün yayda qorunmalı olan əsas bacarıqlardan biri mütaliədir. Bu yaşda oxu yalnız bədii kitab oxumaq deyil; oxu bütün fənlər üzrə anlama bacarığının əsasını təşkil edir. Şagird oxuduğunu anlamadıqda tarix mətnini, coğrafiya izahını, biologiya məlumatını, ədəbiyyat nümunəsini, riyaziyyat məsələsini və tapşırıq şərtini də çətin qavrayır. Ona görə yayda mütaliə vərdişinin tam dayanması doğru deyil.

Lakin kitab oxumağı məcburi hesabat formasına salmaq da düzgün yanaşma deyil. V–VI sinif şagirdi artıq öz maraqlarının nəzərə alınmasını istəyir. Ona görə valideyn uşağa seçim imkanı verməlidir. Macəra, tarix, elm, təbiət, texnologiya, idman, şəxsiyyət inkişafı, uşaq və yeniyetmə ədəbiyyatı, Azərbaycan yazıçılarının uşaqlar üçün əsərləri və dünya ədəbiyyatından yaşa uyğun nümunələr oxu materialı kimi seçilə bilər. Əsas məqsəd uşağı kitab siyahısı ilə yükləmək yox, onda oxumağa marağı qorumaqdır.

Oxudan sonra uşağı imtahan etmək də məqsədəuyğun deyil. “Neçə səhifə oxudun?”, “məzmunu danış”, “niyə yadında qalmayıb?” kimi sorğulayıcı yanaşma oxuya marağı azalda bilər. Bunun əvəzinə valideyn uşaqla fikir mübadiləsi aparmalıdır: “Bu kitabda səni ən çox düşündürən nə oldu?”, “Hansı obrazın davranışı sənə doğru göründü?”, “Sən həmin vəziyyətdə olsaydın necə qərar verərdin?”, “Bu mətndən real həyat üçün hansı nəticə çıxarmaq olar?” Belə söhbətlər uşağın oxuyub-anlama, tənqidi düşünmə, nitq və öz fikrini əsaslandırma bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Mütaliə ilə yanaşı, yazı və özünüifadə bacarığı da yay dövründə qorunmalıdır. V–VI sinif şagirdi artıq fikrini yalnız sadə cümlələrlə deyil, kiçik mətn şəklində ifadə etməyi öyrənməlidir. Yeni dərs ilində inşa, esse, mətn üzrə fikir bildirmə, suallara yazılı cavab vermə, layihə və təqdimat hazırlama kimi fəaliyyətlər uşağın yazılı nitqindən asılı olur. Buna görə yayda yazı tam dayanarsa, sentyabrda bu sahədə çətinliklər yarana bilər.

Yazı fəaliyyəti uzun və yorucu olmamalıdır. Həftədə iki-üç dəfə 8–10 cümləlik yazı kifayətdir. Şagird yay gündəliyi apara, oxuduğu kitab haqqında qısa fikir yaza, izlədiyi film barədə rəy bildirə, getdiyi yer haqqında təəssüratlarını qeyd edə, “Bu yay mən nə öyrəndim?”, “Məni düşündürən hadisə”, “Gələn il üçün məqsədlərim”, “Dostluq mənim üçün nədir?”, “Telefon həyatımıza nə verir, nəyi alır?” kimi mövzularda kiçik yazılar hazırlaya bilər. Belə yazılar uşağın həm fikrini ifadə etməsinə, həm də özünü tanımasına kömək edir.

Valideyn bu yazılara yalnız səhv axtarmaq məqsədi ilə baxmamalıdır. Əvvəlcə uşağın fikri dəyərləndirilməli, sonra yazıdakı səhvlər sakit və izahlı formada göstərilməlidir. Əgər valideyn hər yazını tənqidə çevirərsə, uşaq yazmaqdan çəkinə bilər. Məqsəd uşağı qorxutmaq deyil, yazılı ifadəyə alışdırmaqdır.

Riyaziyyat və məntiqi düşünmə də yay tətilində tam unudulmamalıdır. V–VI siniflərdə riyaziyyat artıq yalnız sadə hesablama deyil. Şagird kəsrlər, ölçü vahidləri, faiz anlayışı, məsələ həlli, ardıcıllıq, müqayisə, məntiq və praktiki hesablama bacarıqları ilə daha çox qarşılaşır. Yayda riyaziyyatdan tam uzaqlaşmaq yeni dərs ilində fənnə münasibəti çətinləşdirə bilər.

Bununla belə, riyaziyyatı yayda yalnız test və çalışma formasında vermək uşağı yora bilər. Daha faydalı yanaşma riyazi bacarıqları gündəlik həyatla əlaqələndirməkdir. Market alış-verişində qiymətləri hesablamaq, endirim faizini izah etmək, ailə büdcəsi haqqında sadə söhbət aparmaq, səyahət məsafəsini və vaxtını hesablamaq, reseptdə ərzaq miqdarını dəyişmək, otağın sahəsini ölçmək, idman nəticələrini müqayisə etmək riyazi düşünməni təbii formada inkişaf etdirir.

Məsələn, valideyn uşağa belə suallar verə bilər: “Əgər məhsula 20 faiz endirim edilibsə, yeni qiymət necə tapılar?”, “Saat 10:30-da yola çıxsaq və yol 1 saat 40 dəqiqə çəksə, saat neçədə çatacağıq?”, “Bu resept 4 nəfərlikdir, biz 6 nəfəriksə, məhsulları necə artırmalıyıq?” Bu cür suallar uşağa riyaziyyatın yalnız dərs deyil, həyat bacarığı olduğunu göstərir.

Xarici dil bacarıqları da yayda tam dayanmalı deyil. Dil öyrənmədə fasilə uzun olduqda söz ehtiyatı, oxu və dinləmə bacarıqları zəifləyə bilər. Lakin bu, uşağın hər gün uzun müddət xarici dil dərsi etməsi demək deyil. Daha doğru yanaşma qısa və maraqlı fəaliyyətlərdir. Şagird gündə 5–7 söz təkrar edə, qısa mətn oxuya, altyazılı maarifləndirici video izləyə, sevdiyi mövzu üzrə xarici dildə sadə məlumat toplaya və yeni sözlər dəftəri apara bilər. Burada məqsəd dərs keçmək yox, dil duyumunu və marağı qorumaqdır.

Yay tətilində fiziki fəallıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. V–VI sinif yaşında uşağın enerjisi artır, bədən inkişafı sürətlənir, emosional dəyişkənlik müşahidə olunur. Uzun müddət qapalı otaqda, telefon və kompüter qarşısında qalmaq həm fiziki sağlamlığa, həm də psixoloji tarazlığa mənfi təsir göstərir. Ona görə açıq hava, idman, gəzinti, velosiped, üzgüçülük, futbol, voleybol, sadə məşqlər və komanda oyunları yay günlərinin təbii hissəsinə çevrilməlidir.

Fiziki fəallıq yalnız sağlamlıq üçün deyil, sosial inkişaf üçün də vacibdir. Komanda oyunları uşağa qaydaya əməl etməyi, əməkdaşlığı, uduzmağı qəbul etməyi, emosiyalarını idarə etməyi və başqalarının haqqına hörmət etməyi öyrədir. Bu baxımdan yayda idman təkcə bədən tərbiyəsi deyil, həm də xarakter tərbiyəsidir.

Azərbaycan yay şəraitində isti hava, günvurma, susuzlaşma və su təhlükəsizliyi ayrıca nəzərə alınmalıdır. Uşaq günün çox isti saatlarında uzun müddət açıq havada qalmamalı, bol maye qəbul etməli, başını günəşdən qorumalı, dəniz, hovuz, çay və göl ətrafında nəzarətsiz buraxılmamalıdır. Dəniz kənarında və çimərlikdə böyüklərin nəzarəti, təhlükəsizlik nişanlarına əməl etmək, hava qaraldıqdan sonra suya girməmək və riskli davranışlardan uzaq olmaq uşağa əvvəlcədən izah edilməlidir.

V–VI sinif şagirdlərinin yay tətilində ən həssas məsələlərdən biri ekran vaxtı və rəqəmsal təhlükəsizlikdir. Bu yaşda uşaqlar oyunlara, video platformalara, sosial şəbəkə elementlərinə, onlayn ünsiyyətə və müxtəlif kontentlərə daha çox maraq göstərirlər. Ekranı tam qadağan etmək real deyil və çox vaxt gizli istifadəyə səbəb ola bilər. Lakin ekranın uşağın həyatını idarə etməsinə də yol verilməməlidir.

Əsas prinsip aydın olmalıdır: ekran uşağın yuxusunu, fiziki hərəkətini, mütaliəsini, ailə ünsiyyətini, yaradıcılığını və gündəlik məsuliyyətlərini əvəz etməməlidir. Valideyn uşağa ekranla bağlı qaydaları sakit formada izah etməlidir. Hansı saatlarda istifadə etmək olar? Hansı oyunlar və videolar yaşa uyğundur? Tanımadığı şəxslərlə yazışmaq niyə təhlükəlidir? Şəxsi məlumatları paylaşmaq hansı risklər yaradır? Gecə telefon istifadəsi niyə məhdudlaşdırılmalıdır? Bu suallar uşağa qadağa kimi yox, özünü qoruma qaydası kimi təqdim olunmalıdır.

Rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız valideyn nəzarəti proqramı qurmaqdan ibarət deyil. Ən vacib məsələ uşağın özündə təhlükəsiz davranış düşüncəsinin formalaşmasıdır. Uşaq bilməlidir ki, internetdə adını, ünvanını, telefon nömrəsini, məktəbini, ailə məlumatlarını, şəxsi şəkillərini və gündəlik olduğu məkanları tanımadığı insanlarla paylaşmaq olmaz. Şübhəli mesaj, təhqir, təhdid, narahat edən kontent və ya tanımadığı şəxsin israrlı müraciəti olduqda dərhal valideynə məlumat verməlidir. Valideyn isə bu zaman uşağı danlamaqla deyil, dinləməklə və qorumaqla reaksiya verməlidir.

Sosial münasibətlər də bu yaşda xüsusi diqqət tələb edir. V–VI sinif şagirdi dostları ilə daha çox vaxt keçirmək, həyətə çıxmaq, qohum uşaqları ilə görüşmək, onlayn oyunlarda və ya qruplarda ünsiyyət qurmaq istəyir. Bu, normaldır. Lakin valideyn uşağın sosial çevrəsinə biganə qalmamalıdır. Uşağın kimlərlə ünsiyyətdə olduğu, harada vaxt keçirdiyi, hansı oyun və qruplara qoşulduğu, dost münasibətlərində özünü necə apardığı diqqətlə izlənilməlidir. Bu izləmə təzyiq formasında yox, maraq və qayğı formasında olmalıdır.

Ailə ünsiyyəti yay tətilində daha da qiymətlidir. Dərs ili ərzində valideyn-uşaq münasibəti çox vaxt tapşırıq, qiymət, dərsə gecikmə, məktəb qayğıları və gündəlik tələblər üzərində qurulur. Yay bu münasibəti daha sakit, daha səmimi və daha insani müstəviyə keçirmək üçün fürsətdir. Birlikdə gəzinti, filmə baxıb müzakirə etmək, kitab haqqında danışmaq, yemək hazırlamaq, ailə planlarında uşağın fikrini soruşmaq, qohum ziyarətləri, kənd və ya rayon səfərləri, təbiət müşahidələri uşağın ailəyə bağlılığını gücləndirir.

Valideyn uşağı yalnız dərs nəticəsinə görə qiymətləndirməməlidir. Onun maraqları, narahatlıqları, dostları, düşüncələri və arzuları ilə də maraqlanmalıdır. Bu yaşda mühakiməsiz dinləmə çox vacibdir. Uşaq hər danışanda tənqid, nəsihət və müqayisə ilə qarşılaşırsa, bir müddətdən sonra susmağa başlayır. Əgər valideyn onu dinləyirsə, anlayırsa, düzgün zamanda izah edirsə, uşaq çətin vəziyyətdə də valideynə müraciət etməyə daha çox meyilli olur.

Təhlükəsizlik mədəniyyəti yay tətilinin ayrılmaz hissəsidir. V–VI sinif şagirdi artıq bəzi hallarda tək mağazaya getmək, dostları ilə həyətə çıxmaq, velosiped və ya skuter sürmək, internetdə ünsiyyət qurmaq, qohumlarla səfərə getmək istəyir. Bu isə onun təhlükəsizlik qaydalarını bilməsini vacib edir. Su və çimərlik təhlükəsizliyi, yol hərəkəti qaydaları, günəşdən qorunma, yad şəxslərlə ünsiyyət, məişət cihazlarından istifadə, internetdə davranış və fövqəladə hallarda kimə müraciət etməli olduğu uşağa əvvəlcədən izah edilməlidir.

Yay tətili uşağın həyat bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün də yaxşı fürsətdir. V–VI sinif şagirdi artıq sadə ev işlərində iştirak edə, otağını səliqəyə sala, şəxsi əşyalarına cavabdeh ola, alış-veriş siyahısı tərtib edə, ailə tədbirlərinin hazırlanmasında kömək edə, gündəlik planını yaza, şəxsi büdcə anlayışı ilə tanış ola bilər. Bu fəaliyyətlər uşağı yalnız məktəbə deyil, həyata hazırlayır.

Bu prosesdə sinif rəhbərinin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. V–VI sinif şagirdlərinin yay tətilinin səmərəli təşkili yalnız ailənin üzərinə düşən məsələ deyil. Məktəb, xüsusilə sinif rəhbəri bu prosesdə maarifləndirici, əlaqələndirici və istiqamətləndirici rol oynayır. Sinif rəhbərinin məqsədi yayda uşağın gündəlik həyatına müdaxilə etmək, valideyndən hesabat tələb etmək və şagirdi əlavə yük altında saxlamaq deyil. Onun əsas vəzifəsi valideynə düzgün metodiki istiqamət vermək, şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini nəzərə almaq, risk qrupunda olan uşaqları diqqətdə saxlamaq və yeni dərs ilinə yumşaq keçidi dəstəkləməkdir.

Sinif rəhbərinin fəaliyyəti üç mərhələdə qurula bilər: tətilə qədər hazırlıq, yay dövründə dəstəkləyici əlaqə və sentyabr adaptasiyası.

Tətilə qədər hazırlıq mərhələsində sinif rəhbəri valideynlərlə maarifləndirici görüş və ya qısa onlayn məlumatlandırma apara bilər. Bu görüşdə V–VI sinif şagirdlərinin yaş xüsusiyyətləri, yay rejimi, mütaliə, yüngül fənn təkrarı, ekran vaxtı, rəqəmsal təhlükəsizlik, fiziki fəallıq, dost çevrəsi və təhlükəsiz davranış qaydaları izah olunmalıdır. Valideynlərə başa salınmalıdır ki, yay tapşırıqları uşağı yükləmək üçün deyil, onun əsas bacarıqlarını qorumaq üçündür.

Bu mərhələdə sinif rəhbəri fənn müəllimləri ilə əməkdaşlıq etməlidir. Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi oxuyub-anlama və yazılı ifadə üzrə yüngül tövsiyələr verə bilər. Riyaziyyat müəllimi əsas hesablama, kəsrlər, məntiq və gündəlik həyat məsələləri üzrə sadə fəaliyyət nümunələri hazırlaya bilər. Xarici dil müəllimi söz ehtiyatı, sadə mətn oxusu və dinləmə bacarıqları üçün qısa tövsiyələr verə bilər. Təbiət, tarix və coğrafiya istiqamətində isə müşahidə, xəritə, təbiət qeydləri, ailə səfərləri və ətraf mühitlə bağlı maraqlı tapşırıqlar tövsiyə oluna bilər. Burada məqsəd proqramı yayda yenidən keçmək deyil, fənnə marağı və əsas bacarıqları qorumaqdır.

Sinif rəhbəri valideynlər üçün qısa metodiki tövsiyə məktubu, yaşa uyğun oxu siyahısı, yay fəaliyyət nümunələri, rəqəmsal təhlükəsizlik yaddaşı, yay təhlükəsizliyi qaydaları və sentyabr adaptasiyası üçün müşahidə qeydləri hazırlaya bilər. Bu materiallar ağır sənəd və hesabat xarakterli olmamalıdır. Onlar ailəyə kömək edən, sadə, aydın və praktik materiallar olmalıdır.

Yay dövründə sinif rəhbərinin valideynlərlə əlaqəsi dəstəkləyici xarakter daşımalıdır. Valideyn qrupunda həftədə və ya iki həftədə bir dəfə qısa maarifləndirici qeyd paylaşmaq kifayətdir. Məsələn, “Bu həftə uşaqlarla bir kitabdan 20 səhifə oxuyub müzakirə edin”, “Ekran vaxtı ilə bağlı ailə qaydalarınızı birlikdə müəyyənləşdirin”, “Çimərlik və su təhlükəsizliyi barədə uşaqlarla danışın”, “Uşağın bu həftə bir kiçik yazı yazmasına şərait yaradın” kimi sadə xatırlatmalar faydalı ola bilər.

Lakin bu proses yarış və müqayisə formasına salınmamalıdır. “Kim daha çox kitab oxudu?”, “Kim daha çox tapşırıq etdi?” kimi yanaşma bəzi uşaqlarda motivasiya yaratsa da, digərlərində narahatlıq və müqayisə hissi doğura bilər. Daha doğru yanaşma “Kim nə öyrəndi?”, “Kim hansı maraqlı müşahidə apardı?”, “Kim öz gününü daha yaxşı planlaşdırdı?” sualları üzərində qurulmalıdır.

Risk qrupunda olan şagirdlərlə bağlı sinif rəhbərinin işi daha həssas və fərdi olmalıdır. Oxu, yazı, riyaziyyat, davranış, sosial ünsiyyət, özünəinam və ya davamiyyət baxımından çətinliyi olan şagirdlərin valideynləri ilə fərdi əlaqə saxlanıla bilər. Burada şagirdin problemi ittiham kimi təqdim edilməməlidir. Valideynə “övladınız zəifdir” mesajı yox, “bu sahədə azacıq və davamlı dəstək faydalı olar” mesajı verilməlidir. Tövsiyələr də real və icra oluna bilən olmalıdır: hər gün 15 dəqiqə oxu, həftədə iki dəfə qısa yazı, gündəlik sadə hesablama, ekran vaxtının razılaşdırılması, açıq hava və yuxu rejimi kimi.

Yeni dərs ili ərəfəsində sinif rəhbərinin rolu daha da güclənir. Avqustun sonlarından başlayaraq valideynlərə uşağın məktəb rejiminə tədricən qaytarılması ilə bağlı tövsiyələr verilməlidir. Uşağın yuxu saatı normallaşdırılmalı, səhər oyanma vaxtı tədricən məktəb rejiminə yaxınlaşdırılmalı, məktəb ləvazimatları birlikdə hazırlanmalı, qısa oxu və yazı ritmi bərpa olunmalıdır. Bu hazırlıq uşağı qorxutmaq üçün deyil, məktəbə keçidi yumşaltmaq üçün aparılmalıdır.

Sentyabrın ilk həftələrində sinif rəhbəri şagirdləri diqqətlə müşahidə etməlidir. Kim məktəbə tez uyğunlaşır? Kim yorğun və həvəssiz görünür? Kim fənn müəllimləri ilə ünsiyyətdə çətinlik çəkir? Kim sinif kollektivindən uzaq durur? Kim yaydan sonra oxu və yazıda geriləmə göstərir? Bu suallar qiymət vermək üçün deyil, dəstək ehtiyacını müəyyən etmək üçün vacibdir. Ehtiyac olduqda sinif rəhbəri fənn müəllimləri, məktəb psixoloqu və valideynlərlə əməkdaşlıq etməlidir.

Sinif rəhbəri üçün praktik fəaliyyət modeli belə ümumiləşdirilə bilər: tətilə qədər valideyni məlumatlandırmaq, yay üçün yüngül və yaşa uyğun fəaliyyət istiqamətləri vermək, risk qrupunda olan şagirdləri fərdi nəzərə almaq, yay dövründə dəstəkləyici əlaqə saxlamaq, avqustun sonunda məktəb rejiminə qayıdış tövsiyəsi vermək və sentyabrda adaptasiya müşahidəsi aparmaq. Bu model həm ailəyə, həm şagirdə, həm də məktəbə fayda verir.

Valideynlər üçün nümunəvi yay modeli də sadə ola bilər. Uşağın günündə normal oyanma, şəxsi gigiyena, səhər yeməyi, açıq hava və ya fiziki fəallıq, müəyyən vaxtda kitab oxuma, qısa yazı və ya riyazi düşünmə fəaliyyəti, ailə ilə söhbət, maraqlı məşğuliyyət, məhdud ekran vaxtı və axşam sakit rejim yer almalıdır. Həftəlik modeldə isə bir gün mütaliə və müzakirəyə, bir gün riyazi və məntiqi oyunlara, bir gün yazı və özünüifadəyə, bir gün xarici dilə, bir gün fiziki fəallığa, bir gün ailə gəzintisi və təhlükəsizlik söhbətinə, bir gün isə həftənin yekununa həsr oluna bilər. Bu, sərt cədvəl deyil, ailəyə istiqamət verən yumşaq modeldir.

Yay tətilinin sonunda valideyn uşağa “nə qədər tapşırıq etdin?” sualından daha çox “bu yay nə öyrəndin?”, “özündə hansı dəyişiklik hiss etdin?”, “nəyi daha yaxşı bacardın?”, “gələn il üçün hansı məqsədin var?” kimi suallar verməlidir. Bu suallar uşağın özünü qiymətləndirməsinə, məsuliyyət hissinin artmasına və yeni dərs ilinə daha şüurlu başlamasına kömək edir.

Nəticə etibarilə, V və VI sinif şagirdlərinin yay tətili yalnız boş vaxt, istirahət və əyləncə dövrü kimi başa düşülməməlidir. Bu dövr erkən yeniyetməlik mərhələsində uşağın şəxsiyyət kimi inkişafı üçün mühüm imkandır. Uşaq yayda həm dincəlməli, həm hərəkətdə olmalı, həm ailə ilə ünsiyyət qurmalı, həm dost münasibətlərini sağlam şəkildə yaşamalı, həm kitabdan və düşünmə fəaliyyətindən tam uzaqlaşmamalı, həm də özünüidarə və təhlükəsizlik bacarıqları qazanmalıdır.

Valideyn bu prosesdə uşağın yanında nə sərt nəzarətçi, nə də tam kənarda qalan müşahidəçi olmalıdır. O, uşağa etibar edən, qaydaları aydın müəyyən edən, onun fikrini dinləyən, maraqlarını nəzərə alan və təhlükəsizliyini qoruyan dəstəkləyici bələdçi kimi davranmalıdır. Sinif rəhbəri isə valideynləri maarifləndirən, fənn müəllimləri ilə əlaqə yaradan, riskləri əvvəlcədən görən, şagirdin yaş xüsusiyyətlərini nəzərə alan və sentyabr adaptasiyasını dəstəkləyən əsas pedaqoji əlaqələndirici kimi çıxış etməlidir.

Düzgün təşkil olunan yay tətili V–VI sinif şagirdini yalnız növbəti dərs ilinə hazırlamır. O, uşağın məsuliyyət hissini, özünüidarə bacarığını, sosial davranışını, sağlam həyat tərzini, rəqəmsal təhlükəsizlik mədəniyyətini, mütaliə marağını, düşünmə qabiliyyətini və özünəinamını gücləndirir. Buna görə yay tətilinə sadəcə dərsdən fasilə kimi deyil, uşağın böyüməsi, düşünməsi, dincəlməsi və daha yetkin məktəbli kimi formalaşması üçün dəyərli inkişaf dövrü kimi yanaşmaq lazımdır.