“2” alan şagirdlərlə məktəbdə işi necə qurmaq olar ?

“2” alan şagirdlərlə məktəbdə işi necə qurmaq olar ?

Yanvar yaxınlaşır. Müəllimlərin söhbəti də dəyişir. Dərsdən çıxan kimi jurnal açılır, hansı uşaq harada ilişib, kim geri gedir, kim “kənardan baxanda normaldır”, amma içdən boşalır, hamısı görünməyə başlayır. Sinif rəhbəri bir neçə uşağı çağırıb soruşur, dərsdə nə baş verir. Valideyn də bir söz istəyir, yarımildə vəziyyət necə olacaq. Direktor üçün məsələ məhz buradan başlayır. Çünki “2” çox vaxt təkcə qiymət deyil, məktəbin tədrisində yaranan boşluğun üzə çıxmış hissəsidir. Boşluq vaxtında görünəndə düzəlir, gecikəndə böyüyür. Ona görə direktor işi “birdən-birə tədbir” kimi yox, yarımilin içində işləyən qayda kimi qurmalıdır.

1-ci addım. Məktəbdə yanaşma aydın olur

Direktor əvvəlcə müəllimlərə bunu sadə şəkildə deyir: uşağı danlamaqla iş bitmir, səbəbi tapmadan da iş getmir. Bu cümlə vacibdir, çünki müəllimi müdafiəyə keçirmir, uşağı utandırmır, valideyni də gərginləşdirmir. Sonra məktəbdə söhbətin dili dəyişir. “Kim günahkardır” yox, “uşaq harada qopub” sualı ortaya çıxır.

2-ci addım. Sinif səviyyəsi nəzərə alınır

Direktor bilir ki, ibtidai sinifdə “2” çox vaxt oxu-yazı və əsas bacarıq boşluğudur. Uşaq oxuduğunu anlamırsa, bütün fənnlərdə ilişir. V–IX sinifdə problem adətən yığılan boşluqla yanaşı motivasiyanın zəifləməsidir. Uşaq cavab verməkdən qaçır, sonra dərsdən uzaqlaşır. X–XI sinifdə isə stress, vaxt bölgüsü və hədəf qarışıqlığı öz sözünü deyir. Direktor bu fərqi nəzərə alanda “hamıya eyni üsul” səhvinə düşmür.

3-cü addım. Kiminlə işləyəcəyimiz əvvəlcədən dəqiqləşir

Bu iş yarımilin sonuna saxlananda gec olur. Ona görə yarımilin gedişində ən azı iki dəfə siniflər üzrə nəticələrə baxılır və üç qrup seçilir:

• artıq “2” olanlar

• “3”ü güclə alanlar (bir az boşalsa “2”yə düşəcək uşaqlar)

• əvvəl normal oxuyan, son aylar geri gedənlər

Bu yanaşma ingilis dilli məktəblərdə “riskin erkən görünməsi və dəstəyin vaxtında verilməsi” kimi qurulur.
Burada məsuliyyət də qarışmır. Fənn müəllimi boşluğu göstərir. Sinif rəhbəri davamiyyəti və ev tərəfini qeyd edir. Psixoloq ehtiyac olan uşaqlara baxır. Direktor müavini məlumatı yığır. Direktor qərar verir və icranı izləyir.

4-ci addım. Hər uşaq üçün səbəb bir cümlə ilə yazılır

Uzun arayış yazmaqla iş düzəlmir. Rus dilli planlarda da əsas xətt budur: boşluğu göstər, iş formasını seç, vaxtı yaz, nəzarəti apar.
Bizdə də eyni məntiq işləyir. Hər uşaq üçün bir cümlə kifayətdir:

• oxu zəifdir

• bu mövzular alınmır

• davamiyyət dağınıqdır

• dərsə maraq azalıb

• uşaq gərgindir

Bu cümlə hökm deyil. Yol xəritəsinin başlanğıcıdır.

5-ci addım. Səbəb məlumdursa, dəstək də dəqiq seçilir

İşin ən böyük səhvi “hamıya əlavə məşğələ”dir. Dəstək səbəbə uyğun olmalıdır.

• Oxu zəifdirsə: gündəlik qısa oxu işi, səviyyəyə uyğun mətn, həftəlik yoxlama.

• Mövzu boşluğudursa: bir mövzu seçilir, 4 həftə yalnız ora işlənir, mövzu tez-tez dəyişdirilmir.

• Davamiyyət problemidirsə: əvvəl səbəb aydınlaşdırılır, sonra valideynlə razılaşma edilir, sinif rəhbəri izləyir.

• Motivasiya zəifdirsə: uşaq üçün “edəcəyi qədər” hədəf qoyulur, dərsdə ona söz verilir, kiçik irəliləyiş görünən edilir.

• Gərginlik hiss olunursa: psixoloq prosesə qoşulur, müəllim və sinif rəhbəri eyni xəttlə işləyir.

Bu “pillə-pillə dəstək” məntiqi MTSS/RTI yanaşmalarında əsas sütundur.

6-cı addım. Fərdi plan qısa olur, amma ölçülə bilən olur

Planı beş sual üstündə qururuq: uşaq nədə ilişir, hansı mövzuda boşluq var, kim nə edəcək, dəstək necə veriləcək, 4 həftəyə nə dəyişməlidir. Burada “dəyişməlidir” sözünü havada saxlamırıq. Məktəb dili ilə ölçü belə olur:

• oxu sürəti artsın (məsələn, 1 dəqiqədə oxuduğu söz sayı)

• 10 tapşırıqdan ən az 7-si düzgün olsun

• davamiyyət 90 faizə çatsın

• dərsdə gündə ən az 2 dəfə aktiv cavab versin

Ölçü aydın olanda müəllim də rahat işləyir, uşaq da nə istənildiyini anlayır.

7-ci addım. Əsas iş dərsin içində aparılır

İngilis dilli modellər də “ilk dəstək sinifin içində olmalıdır” deyir.
Direktor dərs müşahidəsində sadə şeylərə baxır: tapşırıq uşağın səviyyəsinə uyğunlaşdırılırmı, uşaq dərsdə danışa bilirmi, səhv edəndə uşaq dərsdən qopurmu, yoxsa müəllim onu yenidən düşünməyə aparır. Əgər dərsin içində dəyişiklik yoxdursa, əlavə dərs də çox vaxt nəticə vermir.

8-ci addım. 4–6 həftədən bir nəticəyə baxılır və qərar verilir

İngilis dilli məktəb sənədlərində müdaxilənin çox vaxt 4–6 həftə sonra gözdən keçirildiyi, “progress monitoring”in də adətən 3–4 həftədən bir aparıldığı göstərilir.
Biz bunu məktəb dili ilə belə qururuq:

• 4 həftə keçdi, irəliləyiş var → eyni qayda davam edir

• irəliləyiş zəifdir → üsul dəyişir, mövzu daraldılır, dəstək gücləndirilir

• davamiyyət düzəlməyib → əvvəl o məsələ yoluna qoyulur

• bir neçə fəndə eyni vaxtda geriləmə var → sinif rəhbəri və psixoloq birgə baxır, sonra müəllimlə qərar verilir

Əlavə dəstək lazım gələndə də “kiçik qrup” yanaşması elmi sübut bazasında dəfələrlə dəstəklənir, amma şərtlə ki, dərsdə olan işlə uyğun getsin və məqsədi dəqiq olsun.

Bu işi məktəbdə düz quran direktor əslində bir şey edir: işi təsadüfdən çıxarıb qaydaya salır. Yarımilin içində uşaqları vaxtında görür, səbəbi bir cümlə ilə dəqiqləşdirir, dəstəyi səbəbə uyğun seçir, planı qısa yazır, əsas işi dərsin içində aparır və 4–6 həftədən bir nəticəyə baxıb qərar verir. Bu ardıcıllıq olanda müəllim tək qalmır, uşaq “mən bacarmıram” hissinə ilişib qalmır, valideyn də məktəblə münasibəti kəsmir. Ən önəmlisi isə məktəb “2”ni qorxulu söz kimi yox, vaxtında görünən xəbərdarlıq kimi qəbul edir və həmin xəbərdarlığa ölçülü, ardıcıl cavab verir.