25 Müsahibə sualı Ünsiyyət və əlaqə Məktəb rəhbərləri üçün

71- Məktəbdə verilmiş bir qərar müəllim kollektivi tərəfindən formal olaraq qəbul olunur, amma daxildə ciddi narazılıq yaranır. Direktor bunu necə hiss etməli və necə işləməlidir?

Belə hallarda ən təhlükəli tərəf odur ki, səthdə sakitlik görünür, amma daxildə müqavimət böyüyür. Mən direktor kimi yalnız açıq etirazı yox, gizli narazılığı da görməyə çalışardım. Çünki məktəbdə bir qərar kağız üzərində qəbul olunsa da, ürəklə qəbul olunmursa, onun icrası zəifləyir. Mən əvvəlcə kollektivin davranışındakı dəyişikliklərə baxardım. Səssizlik artıbsa, icra formal xarakter alıbsa, müəllimlər təşəbbüsdən çəkilirsə, bu, daxili narazılığın əlaməti ola bilər. Sonra kiçik və açıq söhbətlər qurardım. Ümumi iclasda hamı danışmaya bilər. Amma fərdi və ya kiçik qrup söhbətlərində daha səmimi fikir almaq mümkündür. Mən qərarı müdafiə etməyə tələsməzdim. Əvvəlcə narazılığın səbəbini anlayardım. Bəzən problem qərarın özündə yox, onun izah olunma formasında olur. Bəzən isə qərar doğrudan məktəb reallığına uyğun qurulmayıb. Direktor üçün əsas məsələ haqlı görünmək yox, məktəbin işini işlək saxlamaqdır. Lazım gəlsə, qərarın tətbiq formasına yenidən baxmaq da peşəkarlıqdır. İdarəetmədə geri addım hər zaman zəiflik deyil. Bəzən düzgün işləməyən üsulu dəyişmək rəhbərlik yetkinliyidir. Mənim üçün əsas odur ki, məktəbdə zahiri sakitlik yox, sağlam qəbul mühiti olsun.

72- Valideyn məktəbin qərarını qanunsuz hesab edir və rəsmi şikayət yazacağını bildirir. Direktor bu ünsiyyəti necə qurmalıdır?

Belə anda direktor müdafiə və ya qorxu dili ilə danışmamalıdır. Mən ilk növbədə valideynin narazılığını sakit şəkildə dinləyərdim. Sonra konkret olaraq hansı qərarın, hansı əsasla qanunsuz sayıldığını soruşardım. Çünki bəzən “qanunsuzdur” sözü narazılığın emosional ifadəsi olur. Bəzən isə doğrudan prosedurla bağlı anlaşılmazlıq mövcud olur. Mən məktəbin qərarını hüquqi və inzibati əsaslarla izah edərdim. Amma bunu qarşı tərəfi susdurmaq üçün etməzdim. Məqsəd aydınlıq yaratmaq olmalıdır. Valideynin şikayət hüququnu da normal qəbul etmək lazımdır. Mən heç vaxt “hara istəyirsiniz yazın” kimi münasibət göstərmərəm. Bu, həm məktəb nüfuzuna zərər verir, həm də gərginliyi artırır. Əgər məktəb tərəfdə boşluq varsa, bu da dürüst qiymətləndirilməlidir. Qərar düzgündürsə, direktor onu sakit və əsaslı şəkildə müdafiə etməlidir. Qərarda düzəliş ehtiyacı varsa, bunu da görməlidir. Mənim üçün peşəkar direktor şikayətdən qorxan yox, qərarının arxasında əsasla dayanan şəxsdir. Valideyn də bunu hiss etməlidir. Belə ünsiyyətdə ton, səbir və aydınlıq çox vacibdir.

73- Müəllim kollektivi direktorun bəzi qərarlarını “bizimlə məsləhətləşmədən verilir” deyə qiymətləndirirsə, buna necə cavab verərdiniz?

Mən belə iradı müdafiə mövqeyi ilə qarşılamazdım. Əvvəlcə bu hissin niyə yarandığını anlamağa çalışardım. Çünki bəzən həqiqətən məsləhətləşmə mexanizmi zəif olur. Bəzən də rəhbərlik dinləsə belə, kollektiv qərarın qəbulunda öz təsirini hiss etmir. Mən burada ilk növbədə qərarvermə xəttini şəffaflaşdırardım. Hər məsələ kollektiv müzakirəsi tələb etmir. Amma kollektivə təsir edən məsələlərdə fikrin alınması, səbəbin izahı və nəticənin necə formalaşdığının göstərilməsi vacibdir. Mən müəllimlərə açıq deyərdim ki, məktəbdə son məsuliyyət rəhbərliyin üzərindədir. Amma bu, dinləmədən qərar vermək demək deyil. Əgər insanlar məsləhətləşmənin yalnız formal xarakter daşıdığını düşünürlərsə, bu, artıq etimad məsələsidir. Mən belə halda gələcək qərarlarda daha aydın müzakirə mərhələsi qurardım. Eyni zamanda əvvəl verilmiş qərarların hansı əsaslarla qəbul olunduğunu da izah edərdim. Direktor hər kəsi razı salmaq üçün deyil, məktəbi düzgün idarə etmək üçün çalışır. Amma düzgün idarəetmədə dinlənilmək hissi də mühüm yer tutur.

74- Məktəbdə bir hadisə baş verib və cəmiyyətdə məktəbin nüfuzuna zərər vuracaq şəkildə yayılma riski var. Direktor ilk ünsiyyət addımını necə atmalıdır?

Belə hallarda ilk addım nə danışmaqdır, nə də susmaqdır. İlk addım vəziyyəti toplamaqdır. Mən əvvəlcə hadisənin faktiki tərəfini dəqiqləşdirərdim. Kim iştirak edib, nə baş verib, hansı məlumat təsdiqlənib, hansı hissə hələ aydın deyil, bunlar məlum olmadan danışmaq risklidir. Eyni zamanda məktəb çox gec də reaksiya verməməlidir. Boşluq qaldıqca onu şayiə doldurur. Mən ilkin daxili koordinasiyanı təmin edərdim. Məktəbdə kim nə danışacaq, valideynlərə hansı məlumat veriləcək, kollektiv nə qədər məlumatlandırılacaq, bunlar dəqiq müəyyən olunmalıdır. Sonra qısa, aydın və məsuliyyətli mövqe hazırlanmalıdır. Bu mövqe nə panika yaratmalıdır, nə də hadisəni kiçiltməlidir. Mən belə hallarda emosional müdafiə nitqindən qaçaram. Məktəb göstərməlidir ki, hadisə nəzarətdən kənarda deyil. Əgər araşdırma gedirsə, bu da açıq deyilməlidir. Direktorun ilk sözü çox şeyi müəyyən edir. O söz məktəbin ciddiliyini, məsuliyyətini və özünəinamını göstərməlidir. Böhran ünsiyyəti ən çox bu anda sınağa çəkilir.

75- Komissiya sizdən soruşsa ki, məktəbdə etibarı sarsıtmadan sərt tələbkarlıq necə qurulur, nə cavab verərdiniz?

Mən hesab edirəm ki, sərt tələbkarlıqla kobudluq eyni şey deyil. Məktəbdə etibarı sarsıdan tələb yox, ədalətsiz və izahsız münasibətdir. Mən tələbkarlığı üç əsas üzərində qurardım. Birincisi, qayda əvvəlcədən aydın olmalıdır. Müəllim, valideyn və şagird nə gözlənildiyini bilməlidir. İkincisi, qayda hamıya eyni tətbiq olunmalıdır. Seçmə yanaşma etimadı tez dağıdır. Üçüncüsü, tələbkarlıq münasibətə yox, işə bağlanmalıdır. İnsan özünə qarşı hücum hiss etdikdə müdafiəyə keçir. Amma məsələ işin keyfiyyəti və məsuliyyət xətti üzərindən qurulanda qəbul asanlaşır. Mən direktor kimi sərt qərar verəndə onun səbəbini də aydın deyərdim. İnsan hər zaman razı qalmaya bilər. Amma səbəbi başa düşəndə etirazın tonu dəyişir. Mənim üçün etibarı qorumaq o deməkdir ki, insanlar rəhbərliyin münasibətində sabitlik görsünlər. Bugünkü tələb sabah dəyişməsin. Emosiyaya görə münasibət fərqlənməsin. Sakit, ədalətli və ardıcıl rəhbərlik həm tələbkar ola bilir, həm də güvənli qalır. Məncə, məktəbdə möhkəm idarəetmə məhz bu tarazlıqdan başlayır.

76- Müəllim rəhbərliklə danışıqdan sonra özünü dəyərsiz hiss etdiyini deyirsə, direktor bunu necə qiymətləndirməlidir?

Bu, diqqətlə yanaşılmalı siqnaldır. Mən belə cümləni “siz çox həssassınız” deyib keçməzdim. Çünki bir müəllimin özünü dəyərsiz hiss etməsi təkcə şəxsi emosiyası yox, rəhbərliyin ünsiyyət formasına dair mesaj ola bilər. Mən əvvəlcə soruşardım ki, bu hiss hansı sözdən, hansı danışıq tərzindən və hansı şəraitdən sonra yaranıb. Sonra həmin situasiyanı öz tərəfimdən də yenidən düşünərdim. Bəzən rəhbərliyin məqsədi işdəki boşluğu göstərmək olur, amma seçilən dil insanın şəxsiyyətinə toxunur. Bu artıq düzgün deyil. Mən müəllimə açıq deyərdim ki, məqsəd onu kiçiltmək yox, işi düzəltməkdir. Əgər doğrudan münasibətdə sərtlik və ya uyğunsuz ton olubsa, bunu qəbul etmək lazımdır. Rəhbər hər zaman haqlı görünməyə çalışmamalıdır. Eyni zamanda işlə bağlı məsələ varsa, bu da yenə müzakirə olunmalıdır. Yəni söhbət təkcə emosiyanın üzərində qalmamalıdır. Mən bu cür hallarda ünsiyyəti yenidən qurmağı üstün tutaram. Müəllim həm tələb hiss etməlidir, həm də dəyərli olduğunu bilməlidir. Məktəbdə peşəkar münasibət bu iki xəttin birlikdə qorunmasıdır.

77- Valideyn məktəbin verdiyi izahı qəbul etmir və “siz sadəcə özünüzü müdafiə edirsiniz” deyirsə, direktor nə etməlidir?

Belə vəziyyətdə direktorun əsas vəzifəsi öz izahını daha çox uzatmaq deyil. Mən əvvəlcə valideynin niyə belə düşündüyünü anlamağa çalışardım. Çünki bəzən insan cavabın məzmununu yox, tonunu müdafiə kimi hiss edir. Bəzən də o, artıq əvvəlcədən qərar verib və məktəbin sözünə inanmır. Mən belə anda müdafiə nitqinə keçməzdim. Əksinə, deyərdim ki, məqsədimiz özümüzü qorumaq yox, məsələyə aydınlıq gətirməkdir. Sonra faktları yenidən, daha sadə və aydın şəkildə ortaya qoyardım. Eyni zamanda valideynə də sual verərdim ki, hansı hissə ona inandırıcı gəlmir. Bu sual çox vacibdir. Çünki bəzən problemin kökü fakt yox, etimad boşluğu olur. Əgər etimad boşluğu varsa, onu yalnız bir izahla bağlamaq olmur. Mən burada münasibət xəttini də bərpa etməyə çalışardım. Məktəb qarşı tərəfin sözünü həqiqətən dinlədiyini göstərməlidir. Amma eyni zamanda əsasdan uzaq ittiham dili ilə də getməməlidir. Direktor sakit, səbirli və əsaslı qalmalıdır. Belə söhbətlərdə ən çox tonu itirməmək vacibdir.

78- Məktəbdə müəllimlər arasında qruplaşma yaranıbsa və bu, rəhbərliyin ünsiyyətinə də təsir edirsə, direktor hansı xətt götürməlidir?

Qruplaşma olan məktəbdə rəhbərlik çox diqqətli olmalıdır. Ən böyük risk odur ki, direktor özü də bilmədən bu qruplardan birinə yaxın görünə bilər. Mən belə vəziyyətdə ilk növbədə öz münasibətimin hamıya eyni görünməsinə diqqət edərdim. Çünki direktorun ədalətli görünməsi burada çox vacibdir. Sonra qruplaşmanın səbəbini anlamaq lazımdır. Bu, şəxsi yaxınlıqdır, peşəkar fikir ayrılığıdır, yoxsa keçmişdən qalan incikliklərdir, bunu ayırmaq vacibdir. Mən ümumi iş mühitini şəxsi düşərgələrə çevrilməyə qoymazdım. Qərarların verilməsində, tapşırıqların bölgüsündə, qiymətləndirmədə şəffaflıq artırılmalıdır. Qeyri-rəsmi təsir mərkəzləri çoxaldıqca məktəbdə etimad azalır. Mən ayrı-ayrı şəxslərlə deyil, ümumi mədəniyyətlə işləyərdim. Məktəbdə peşəkar əməkdaşlıq əsas dəyər kimi gücləndirilməlidir. Hər kəs görməlidir ki, rəhbərlik münasibətə görə yox, işə görə qərar verir. Qruplaşmanı təkcə inzibati üsulla dağıtmaq olmur. Bunun üçün məktəbdə ümumi məqsəd hissi gücləndirilməlidir. Direktor burada həm məsafə, həm ədalət, həm də aydınlıq saxlamalıdır.

79- Direktorun bir müəllimlə etimad münasibəti varsa, digər müəllimlər bunu ayrı-seçkilik kimi qəbul etməməsi üçün nə etmək lazımdır?

Məktəbdə insan münasibətləri tam eyni ola bilməz. Biri ilə daha uzun işləyirsən, biri ilə daha çox ünsiyyət qurursan. Bu, təbiidir. Amma rəhbərlikdə təbii yaxınlıq idarəetmədə ayrı-seçkilik görüntüsü yaratmamalıdır. Mən bunun üçün işlə bağlı bütün qərarları şəffaf əsaslara bağlayardım. Kimə hansı tapşırıq verilir, kim hansı imkanı alır, kimə hansı münasibət göstərilir, bunların hamısında ədalət görünməlidir. Çünki kollektiv ilk növbədə sözə yox, davranışa baxır. Mən direktor kimi kimlə daha rahat danışmağımdan çox, bunu başqalarının necə gördüyünü də nəzərə alardım. Həddindən artıq yaxın görünmək bəzən rəhbərin neytrallığına kölgə salır. Mən buna görə vacib məsələlərdə daha rəsmi və bərabər məsafəli davranmağa çalışardım. Müəllimlər hiss etməlidirlər ki, direktorun simpatiyası ola bilər, amma qərarı simpatiya vermir. Bu fərq qorunmalıdır. Əks halda etimad yavaş-yavaş aşınır. Rəhbərliyin gücü təkcə dürüst olmaqda deyil, dürüst görünməkdə dədir. Məktəb bunu çox tez hiss edir.

80- Şagirdlə bağlı həssas hadisədən sonra məktəbin müəllimlərə məlumat vermə həddi necə müəyyən olunmalıdır?

Belə hallarda iki xətt eyni anda qorunmalıdır. Bir tərəfdən müəllimlərin işi düzgün qurması üçün lazımi məlumat verilməlidir. Digər tərəfdən isə uşağın şəxsi və ləyaqət hüququ qorunmalıdır. Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə özüm üçün aydınlaşdırardım ki, müəllimlərin nəyi bilməsi zəruridir. Hər həssas hadisə bütün kollektivin detallı şəkildə bilməli olduğu məsələ deyil. Bəzən müəllimə yalnız yanaşma xətti lazımdır, hadisənin bütün təfərrüatı yox. Mən məlumatı ehtiyac qədər prinsipi ilə paylaşardım. Həm də paylaşım dili çox vacibdir. Uşağı etiketləyən, damğalayan və ya hadisəni sensasiyaya çevirən sözlərdən qəti uzaq durmaq lazımdır. Məktəb daxilində də həssas məsələni qeybət mövzusuna çevirmək yolverilməzdir. Mən müəllimlərə həm məzmunu, həm də etik sərhədi aydın deyərdim. Məqsəd uşağı qorumaqla yanaşı, tədris prosesində də onu dəstəksiz qoymamaqdır. Direktor bu balansı qorumalıdır. Çünki həssas məlumatla işləmə məktəbin insanlıq səviyyəsini göstərən sahələrdən biridir.

81- Müəllim deyir ki, direktorla açıq danışmaq risklidir, çünki sonra münasibət dəyişir. Bu irad sizə yönəlsə, necə cavab verərdiniz?

Mən belə iradı çox ciddi qəbul edərdim. Çünki bu cümlə təkcə bir müəllimin narahatlığı deyil, rəhbərliklə bağlı təhlükə hissinin ifadəsidir. Əgər müəllim açıq danışmağın riskli olduğunu düşünürsə, deməli məktəbdə səmimi peşəkar ünsiyyət zəifləyib. Mən əvvəlcə bu fikrin hansı təcrübədən doğduğunu soruşardım. Konkret hadisə olubmu, yoxsa ümumi hissdir, bunu anlamaq vacibdir. Sonra öz davranışımı da dürüst qiymətləndirmək lazımdır. Bəzən rəhbər tənqidi fikir eşidəndə bunu açıq etiraz kimi qəbul edir və sonrakı münasibətdə bunu hiss etdirir. Bu, düzgün deyil. Mən müəllimə açıq deyərdim ki, fikir bildirmək cəza səbəbi olmamalıdır. Əksinə, sağlam idarəetmə üçün bu lazımdır. Amma bununla yanaşı, fikir peşəkar şəkildə ifadə olunmalıdır. Mən istəyərəm ki, məktəbdə razılaşmamaq mədəniyyəti formalaşsın. Çünki hər kəsin susduğu yerdə rəhbər də səhvini görmür. Etimadı bərpa etmək üçün təkcə söz yox, sonrakı davranış da dəyişməlidir. Müəllim açıq danışıb sonra eyni hörməti görürsə, onda bu qorxu zəifləyir. Məncə, direktor üçün ən vacib bacarıqlardan biri tənqidi fikrə sakit yanaşa bilməkdir.

82- Valideynlər məktəbin qərarlarını şəxsi münasibətlə əlaqələndirirsə, direktor bunu necə aradan qaldırmalıdır?

Belə vəziyyətdə məktəbin qərarvermə mexanizmi görünən olmalıdır. İnsanlar çox vaxt səbəbi bilmədikdə qərarı münasibətlə izah edirlər. Mən ilk növbədə qərarların hansı əsasla verildiyini daha aydın göstərərdim. Qayda, meyar və prosedur nə qədər görünəndirsə, şəxsi münasibət ehtimalı bir o qədər azalır. Mən valideynlərlə ünsiyyətdə şəxsi izah yox, sistemli izah xətti götürərdim. Yəni “mən belə düşündüm” yox, “məktəbdə bu məsələ belə tənzimlənir” xətti önə çəkilməlidir. Əgər eyni qərarlar müxtəlif adamlara müxtəlif cür tətbiq olunursa, burada doğrudan da problem var. O halda əvvəlcə məktəb öz daxilinə baxmalıdır. Amma qərar əsaslıdırsa, direktor onu təmkinli və aydın şəkildə qorumağı bacarmalıdır. Mən valideynlə danışıqda emosional müdafiədən qaçaram. Sakit, ardıcıl və eyni məntiqlə verilən cavablar zamanla münasibət dilini zəiflədir. Məktəb göstərməlidir ki, qərar şəxsdən asılı deyil. Sistem işləyir. Bu hiss yarandıqca şəxsi yozumlar da azalır.

83- Komissiya sizdən soruşsa ki, ağır söhbətdə ilk cümlə niyə vacibdir, nə cavab verərdiniz?

Mən deyərdim ki, ağır söhbətdə ilk cümlə danışığın istiqamətini müəyyən edir. İnsan həmin ilk cümlədən anlayır ki, qarşısındakı onu dinləməyə gəlib, yoxsa ittiham etməyə. Məncə, ilk cümlə həm gərginliyi azaltmalı, həm də mövzunun ciddiliyini göstərməlidir. Məsələn, sərt və qapalı başlanğıc qarşı tərəfi dərhal müdafiəyə keçirir. Onda artıq məzmunu çatdırmaq çətinləşir. Mən ağır söhbətə adətən vəziyyəti aydın və sakit çərçivəyə salan cümlə ilə başlayardım. Qarşı tərəf hiss etməlidir ki, bu danışıq onu sındırmaq üçün deyil, məsələni həll etmək üçündür. İlk cümlə səmimiyyətsiz təsəlli də olmamalıdır. Həddindən artıq yumşaltmaq bəzən mövzunun ciddiliyini azaldır. Ona görə burada tarazlıq lazımdır. Mən direktor kimi söhbətin ilk anında həm hörmət, həm nəzarət, həm də məqsəd hissi yaratmağa çalışaram. Bu düzgün qurulanda sonrakı danışıq da daha sağlam gedir. Ağır söhbətlərdə çox vaxt məhz başlanğıc tonu hər şeyi dəyişir.

84- Direktor valideynin haqlı olduğunu bilsə, amma müəllimin nüfuzunu da qorumaq istəsə, bu vəziyyətdə necə danışmalıdır?

Bu, məktəb rəhbərliyi üçün ən həssas hallardan biridir. Mən belə vəziyyətdə nə valideyni susduraram, nə də müəllimi valideyn qarşısında sındıraram. Əvvəlcə məsələni tam aydınlaşdırmaq vacibdir. Əgər doğrudan valideynin iradı əsaslıdırsa, məktəb bunu görməzlikdən gəlməməlidir. Amma bunu müəllimi alçaldan dildə demək düzgün olmaz. Mən valideynə daha çox proses dili ilə cavab verərdim. Deyərdim ki, bu məqam düzgün qurulmayıb və məktəb bunu düzəldəcək. Belə olanda məsələ etiraf olunur, amma müəllim şəxsi şəkildə hədəf göstərilmir. Sonra müəllimlə ayrıca işləmək lazımdır. Çünki problemin əsl düzəlişi daxildə baş verməlidir. Müəllimə də hiss etdirmək lazımdır ki, məktəb onu qoruyur, amma səhvi də gizlətmir. Direktor burada iki tərəfi razı salmağa yox, ədalətli xətti saxlamağa çalışmalıdır. Məktəbin gücü də bundadır. Həm dürüst olmaq, həm insanı qorumaq. Bu ikisi birlikdə gedəndə həm valideyn etimadı, həm də kollektiv etibarı zədələnmir.

85- Məktəbdə bir müəllimin ünsiyyət problemi bütün siniflərə təsir edirsə, direktor nə vaxt müdaxilə etməlidir?

Belə hallarda gözləmək düzgün deyil. Çünki ünsiyyət problemi tək bir dərsin yox, ümumi məktəb mühitinin keyfiyyətinə təsir edir. Mən müdaxilə üçün problemin tam böyüməsini gözləməzdim. İlk siqnallar görünəndə vəziyyəti izləməyə başlayardım. Valideyn narazılığı artırsa, şagirdlərdə qorxu və ya uzaqlaşma yaranırsa, müəllimlə həmkar münasibətlərində də sərtlik hiss olunursa, bu artıq ciddi göstəricidir. Mən əvvəlcə müşahidə və məlumat toplama mərhələsi qurardım. Sonra müəllimlə peşəkar söhbət aparardım. Bu söhbət damğalama üzərində qurulmamalıdır. Məqsəd məsələni aydın görmək və düzəliş yolunu müəyyən etməkdir. Əgər problem davamlıdırsa, artıq bu təkcə şəxsi xüsusiyyət deyil, idarəetmə məsələsidir. Mən belə hallarda dəstək və tələbkarlığı birlikdə götürərdim. Müəllim tək buraxılmamalıdır, amma məsələ də görməzlikdən gəlinməməlidir. Şagirdlə münasibət məktəbin əsas sütunlarından biridir. Oradakı çat vaxtında bağlanmalıdır.

86- Valideyn məktəblə danışıqda daim “mənim uşağıma qarşı münasibət fərqlidir” deyirsə, direktor nə etməlidir?

Bu cümlə çox zaman güvənsizlik hissinin ifadəsidir. Mən belə hallarda ilk növbədə valideyni ümumi sözlərlə sakitləşdirməyə çalışmazdım. “Yox, elə deyil” demək kifayət etmir. Əvvəlcə o fərqli münasibətin nədə göründüyünü soruşmaq lazımdır. Qiymətləndirmədədir, davranışa reaksiyadadır, müəllimin tonundadır, yoxsa sinif daxilində yanaşmadadır, bunu dəqiq görmək vacibdir. Sonra konkret məlumat və müşahidə ilə məsələ araşdırılmalıdır. Əgər bu, sadəcə hissdirsə, o hissin niyə yarandığını anlamaq lazımdır. Bəzən informasiya çatışmazlığı belə düşüncə yaradır. Bəzən isə doğrudan münasibətdə qeyri-bərabərlik olur. Mən direktor kimi bu cür hallarda çox diqqətli davranardım. Çünki ədalət hissi məktəbdə ən həssas sahələrdən biridir. Valideynə həm araşdırmanın aparıldığını, həm də nəticənin onunla bölüşüləcəyini aydın demək lazımdır. Əgər fərqli münasibət yoxdursa, bunu faktla göstərmək vacibdir. Əgər varsa, məktəb bunu düzəltməlidir. Əsas məsələ odur ki, valideyn məktəbin bu iddianı yüngül saymadığını görsün.

87- Direktorun müəllim qarşısında susması bəzən zəiflik kimi görünə bilərmi? Bu zaman necə davranmaq lazımdır?

Susmaq bəzən zəiflik deyil, özünə nəzarətdir. Amma susmağın vaxtı və məqsədi doğru seçilməlidir. Mən hesab edirəm ki, direktor hər irada və ya emosional çıxışa dərhal cavab verməli deyil. Bəzən qarşı tərəfin sözünü tam deməsinə imkan vermək daha faydalıdır. Lakin daimi susqunluq və mövqe bildirməmək rəhbərliyi zəif göstərə bilər. Mən belə hallarda susmağı keçid kimi istifadə edərdim, son hal kimi yox. Yəni əvvəlcə dinləyərdim, sonra aydın mövqe bildirərdim. Direktorun sakit qalması çox vaxt gərginliyi azaldır. Amma sakitlik qararsızlığa çevrilməməlidir. Mənim üçün əsas xətt budur ki, rəhbər emosiyaya yox, məzmuna cavab versin. Qarşı tərəf bilməlidir ki, direktor hər sözə partlayışla reaksiya vermir, amma lazım olan anda dəqiq danışır. Bu balans qorunanda susmaq zəiflik yox, idarəetmə keyfiyyəti kimi görünür. Məktəb rəhbəri hər zaman ən çox danışan yox, ən düzgün anda danışan adam olmalıdır.

88- Müəllim kollektiv qarşısında direktorun qərarını açıq şəkildə sorğulayırsa, buna necə cavab verərdiniz?

Belə anda direktorun ilk reaksiyası çox vacibdir. Əgər rəhbər bunu şəxsi hörmətsizlik kimi qəbul edib sərt cavab verirsə, vəziyyət dərhal gərginləşir. Mən əvvəlcə sakit qalardım və məsələni dinləyərdim. Müəllimin sorğulaması haqlı sualdır, emosional etirazdır, yoxsa nümayiş xarakteri daşıyır, bunu ayırmaq vacibdir. Sonra qısa və aydın mövqe bildirərdim. Əgər məsələ ümumi izah tələb edirsə, bunu kollektiv qarşısında etmək olar. Amma mübahisə formatına girmək düzgün deyil. Mən bu cür hallarda qərarın əsasını sakit şəkildə deyərdim. Eyni zamanda əgər daha geniş danışıq lazımdırsa, bunu ayrıca müzakirə etməyi təklif edərdim. Məqsəd nə müəllimi susdurmaqdır, nə də rəhbərliyin avtoritetini nümayiş etdirmək. Məqsəd söhbətin səviyyəsini qorumaqdır. Direktor kollektiv içində nəzarəti səs tonu ilə yox, davranış sabitliyi ilə saxlamalıdır. Açıq sual varsa, ondan qaçmaq olmaz. Amma onu gərgin nümayişə çevirməyə də imkan vermək düzgün deyil. Bu balans peşəkar rəhbərliyin əlamətidir.

89- Məktəbdə yeni qayda tətbiq olunacaqsa, direktor əvvəlcə məlumat verməlidir, yoxsa əvvəlcə inandırmalıdır?

Məncə, burada bu iki mərhələ ayrılmazdır. Sadəcə məlumat verib gözləmək çox vaxt kifayət etmir. İnsan niyə dəyişiklik olduğunu başa düşməyəndə formal razılıq verir, amma daxildə qəbul etmir. Mən yeni qayda tətbiq olunanda əvvəlcə onun səbəbini izah etməyi vacib sayıram. Yəni məsələ niyə gündəmə gəlib, hansı ehtiyacdan doğub, məktəbə nə verəcək, bunlar aydın olmalıdır. Sonra qaydanın özü deyilməlidir. Eyni zamanda onun tətbiq forması da başa salınmalıdır. Mən çalışardım ki, kollektiv və ya valideyn bunu birdən-birə gəlmiş tapşırıq kimi yox, əsaslandırılmış dəyişiklik kimi görsün. Əlbəttə, hər qaydanı uzun müzakirə etmək olmur. Bəzən qərar operativ olur. Amma yenə də izah hissəsi buraxılmamalıdır. Məncə, inandırmaq manipulyasiya deyil. Əksinə, aydınlıq yaratmaqdır. Məktəb rəhbəri qərarı sadəcə elan edən yox, onun mənasını açan adam olmalıdır. Belə olanda müqavimət azalır və tətbiq güclənir.

90- Valideyn direktorun verdiyi sözü sonradan xatırladıb “siz demişdiniz” deyirsə, rəhbər necə davranmalıdır?

Bu, rəhbərlikdə söz məsuliyyəti məsələsidir. Mən belə halda əvvəlcə həmin sözün hansı şəraitdə, hansı məzmunda deyildiyini xatırlamağa çalışardım. Bəzən valideyn rəhbərin ümumi dəstək xarakterli sözünü konkret vəd kimi qəbul edir. Bəzən isə direktor doğrudan da ehtiyatsız söz verib. Hər iki halda məsələni diqqətlə aparmaq lazımdır. Mən heç vaxt dərhal “elə deməmişəm” xəttinə keçməzdim. Əvvəlcə valideynin nə gözlədiyini aydınlaşdırardım. Sonra həmin sözün real imkanlarla uyğun olub-olmadığını qiymətləndirərdim. Əgər doğrudan düzgün olmayan vəd verilibsə, bunu gizlətmək yox, dürüst şəkildə düzəltmək lazımdır. Direktorun sözü məktəbdə böyük çəkidədir. Ona görə rəhbər danışarkən ölçülü olmalıdır. Mən belə hallarda həm məsuliyyəti qəbul etməyə, həm də vəziyyəti düzgün çərçivəyə salmağa çalışardım. Valideyn görməlidir ki, direktor sözü ilə davranışı arasında əlaqə saxlayır. Etimad çox vaxt məhz bu detallarda yaranır və ya itir.

91- Komissiya soruşsa ki, direktor üçün ən təhlükəli ünsiyyət səhvi nədir, nə cavab verərdiniz?

Mən deyərdim ki, direktor üçün ən təhlükəli ünsiyyət səhvi dinləmədən nəticə çıxarmaqdır. Çünki bu səhv bir dəfə baş verəndə təkcə yanlış qərar verilmir, həm də etimad zədələnir. İnsanlar hiss edir ki, rəhbərlik onları başa düşməyə yox, tez hökm verməyə çalışır. İkinci böyük səhv izahsız sərtlikdir. Rəhbər qərar verir, amma səbəbi demirsə, bu, qarşı tərəfdə ədalətsizlik hissi yaradır. Üçüncü səhv isə eyni məsələni müxtəlif adamlara müxtəlif dillə təqdim etməkdir. Bu, sabitliyi dağıdır. Məncə, direktorun sözü həmişə ölçülü olmalıdır. Tələsik söz çox vaxt sonradan daha böyük düzəliş tələb edir. Ən təhlükəli tərəf də odur ki, rəhbər bəzən öz sözünün ağırlığını hiss etmir. Halbuki məktəbdə direktorun bir cümləsi müəllimin, valideynin və şagirdin baxışına təsir edə bilir. Mən buna görə danışıqda dürüstlük, aydınlıq və səbir xəttini əsas götürərdim. Yaxşı rəhbərlik çox danışmaqdan yox, düzgün danışmaqdan başlayır.

92- Müəllim və valideyn eyni anda direktorun otağında bir-birini ittiham etməyə başlayırsa, direktor nə etməlidir?

Belə anda direktorun əsas rolu hakimlik etmək yox, söhbəti nəzarətə almaqdır. Mən ilk növbədə qarşılıqlı ittihamın davam etməsinə imkan verməzdim. Sakit, amma qəti şəkildə danışığın qaydasını müəyyən edərdim. Hər iki tərəf bilməlidir ki, bir-birinin sözünü kəsməklə məsələ həll olunmayacaq. Sonra tərəflərə ayrı-ayrı söz haqqı verərdim. Hər kəs öz mövqeyini rahat deməlidir. Amma bu danışıq emosional hücuma çevrilməməlidir. Mən belə hallarda mövzunu şəxsiyyət üzərindən çıxarıb konkret hadisə üzərinə gətirərdim. Nə olub, nə zaman olub, kim nə deyib, nə nəticə doğub, bunlar aydınlaşmalıdır. Əgər gərginlik çox yüksəkdirsə, birgə görüşü dayandırıb ayrıca söhbətlər aparmaq daha faydalı ola bilər. Direktor burada səsi yüksəltmədən idarə edən tərəf olmalıdır. Qarşı tərəflər hiss etməlidir ki, otaqda nəzarət var. Münaqişəli söhbətdə ən vacib məsələ tonu və sərhədi qorumaqdır. Yalnız bundan sonra məzmuna keçmək olar.

93- Direktorun ünsiyyətində şəffaflıq harada bitməli, məxfilik harada başlamalıdır?

Bu, rəhbərlikdə çox vacib sərhəddir. Mən şəffaflığı hər şeyi hamıya demək kimi başa düşmürəm. Şəffaflıq qərarın səbəbini, prosesi və ümumi prinsipi görünən etməkdir. Məxfilik isə şəxsi, həssas və hüquqi baxımdan qorunmalı məlumatı saxlamaqdır. Direktor bu sərhədi düzgün seçməlidir. Məsələn, kollektivə aid ümumi qərarların məntiqi açıq olmalıdır. Amma konkret şəxslə bağlı intizam və ya şəxsi məlumat hamının müzakirə mövzusu ola bilməz. Mən bu xətti çox aydın qoruyardım. Çünki bəzən rəhbərlər şəffaflıq adı ilə məxfiliyi pozurlar. Bəzən də məxfilik adı ilə həddən artıq qapalı olurlar. Hər ikisi problemlidir. Mənim üçün əsas meyar budur ki, paylaşılan məlumat işin düzgün qurulması üçün zəruridirmi. Əgər zəruridirsə, o zaman hansı həddə paylaşılmalıdır, bu düşünülməlidir. Məktəbdə etimad həm açıqlıqdan, həm də etibarlı sirr saxlamaq bacarığından yaranır. Direktor bu ikisini qarışdırmamalıdır.

94- Məktəbdə müəllimlərdən biri rəhbərliyin verdiyi tapşırığı valideynlərə yanlış təqdim edirsə, direktor bunu necə idarə etməlidir?

Bu, sadəcə məlumat səhvi də ola bilər, münasibət problemi də. Mən əvvəlcə müəllimin bunu niyə belə etdiyini aydınlaşdırardım. Doğrudan yanlış anlayıb, yoxsa qərarla razılaşmadığı üçün onu başqa formada təqdim edib, bunu ayırmaq vacibdir. Sonra məsələni tez düzəltmək lazımdır. Çünki valideynə yanlış gedən məlumat məktəbdə əlavə gərginlik yaradır. Mən valideynlərlə münasibətdə rəsmi və aydın düzəliş verərdim. Amma müəllimi də dərhal valideyn qarşısında yanlış çıxarmaq düzgün olmaz. Onunla ayrıca danışmaq lazımdır. Əgər bu, anlaşılmazlıqdırsa, məlumat axını gücləndirilməlidir. Əgər bu, şüurlu şəkildə edilibsə, artıq məsələ peşəkar məsuliyyət daşıyır. Mən müəllimə açıq deyərdim ki, rəhbərliyin qərarı ilə bağlı fərqli fikri ola bilər. Amma onu valideynə yanlış ötürmək məktəbin ümumi işinə zərər vurur. Məktəbdə fikir ayrılığı ola bilər, amma məlumat dili bir olmalıdır. Direktor bunu həm münasibətlə, həm intizamla tənzimləməlidir.

95- Şagirdin valideyni məktəbdə “məni dinləmirlər” deyirsə, amma məktəb sənədləşmə baxımından hər şeyi etdiyini göstərirsə, direktor necə yanaşmalıdır?

Sənədləşmə vacibdir, amma təkbaşına münasibəti xilas etmir. Mən belə halda valideynin dediyini kağızla dərhal rədd etməzdim. Çünki bəzən məktəb proseduru yerinə yetirir, amma insan yenə də eşidilməmiş qalır. Mən əvvəlcə valideyndən soruşardım ki, o, dinlənilməməyi nədə hiss edib. Məsələ cavab verilməməsidir, ton məsələsidir, gecikmədir, yoxsa formal münasibətdir, bunu anlamaq lazımdır. Sonra sənəd tərəfinə də baxmaq olar. Məktəb öz məsuliyyətini yerinə yetiribsə, bu yaxşıdır. Amma ünsiyyət insanın bunu necə yaşadığı ilə də bağlıdır. Mən burada iki şeyi ayırardım. Birincisi, prosedur düzgün qurulubmu. İkincisi, münasibət düzgün qurulubmu. Əgər birincisi var, ikincisi yoxdursa, yenə də boşluq qalır. Mən direktor kimi həm sənədi, həm hissi görməyə çalışardım. Çünki məktəbdə etimad təkcə rəsmi cavabla yaranmır. İnsan öz sözünün qarşı tərəfə çatdığını hiss etməlidir. Yaxşı rəhbərlik elə burada görünür.

96- Komissiya soruşsa ki, direktorun səsi və danışıq tonu niyə idarəetmə alətidir, nə deyərdiniz?

Mən deyərdim ki, direktorun səsi təkcə danışıq vasitəsi deyil, məktəbdə münasibət iqlimini formalaşdıran amildir. Eyni məzmun fərqli tonla tam başqa təsir yarada bilər. Sakit, aydın və sabit ton insanlarda etibarlılıq hissi yaradır. Sərt, dəyişkən və qıcıqlı ton isə gərginlik doğurur. Məktəbdə direktor hər gün təkcə qərar vermir, həm də münasibət qurur. Onun tonu müəllimə, valideynə və şagirdə məktəbin ruhunu hiss etdirir. Məncə, rəhbərlikdə sözün içindən əvvəl bəzən tonu eşidilir. İnsan o tondan anlayır ki, burada hörmət var, yoxsa təzyiq. Ona görə direktor emosiyasını idarə etməyi bacarmalıdır. Xüsusən çətin anda bu daha vacibdir. Səsi qaldırmaq nəzarət yaratmır. Əksinə, çox vaxt zəif özünənəzarətin əlaməti kimi görünür. Mən direktorun tonunu onun daxili intizamının göstəricisi sayıram. Məktəb rəhbərliyi çox vaxt məhz bu xırda görünən, amma böyük təsiri olan detallarla qurulur.

97- Məktəbdə çətin qərardan sonra kollektiv susursa, bunu razılıq saymaq olarmı?

Mən bunu avtomatik razılıq saymazdım. Çünki kollektiv susqunluğu bəzən qəbul deyil, ehtiyat, narazılıq və ya ümidsizlik əlaməti ola bilər. Məktəbdə insanlar hər zaman etirazı açıq səsləndirmirlər. Xüsusən rəhbərliklə münasibətdə risk hiss edirlərsə, susmaq daha rahat görünür. Mən belə hallarda səssizliyi ayrıca oxumağa çalışardım. Əgər qərardan sonra təşəbbüs azalırsa, danışıq zəifləyirsə, iş yalnız formal icraya keçirsə, bu, narazılıq göstəricisi ola bilər. Mən direktor kimi belə situasiyada yenidən əlaqə qurardım. Fərdi söhbətlər və kiçik qrup müzakirələri burada daha faydalıdır. Hər qərarın açıq etiraz doğurmasını gözləmək düzgün deyil. Bəzən etiraz ən çox sükutda gizlənir. Məncə, direktorun peşəkarlığı təkcə eşidilən sözü yox, eşidilməyən narazılığı da hiss edə bilməsindədir. Razılıq o zaman olur ki, insanlar qərarın səbəbini anlayır və onu işdə daşımağa hazır görünürlər. Sadəcə danışmamaq hələ razılıq deyil.

98- Valideyn məktəbə inansa da, konkret müəllimə etibar etmədiyini deyirsə, direktor bu incə xətti necə idarə etməlidir?

Bu, çox həssas məsələdir. Çünki valideyn məktəbi ayırır, amma müəllimə etiraz edir. Mən belə halda valideynin bu etirazını ümumi narazılıq kimi yaymazdım. Konkret məqamlar üzərində dayanardım. Etibarsızlıq hansı davranışdan, hansı hadisədən və ya hansı ünsiyyət tərzindən doğur, bunu dəqiqləşdirmək vacibdir. Sonra məsələni müəllimlə ayrıca və peşəkar şəkildə müzakirə etmək lazımdır. Məktəb müəllimi tək buraxmamalıdır. Amma valideynin hissini də görməzdən gəlməməlidir. Mən belə hallarda valideynə nə dərhal tərəf verərəm, nə də sadəcə müəllimi müdafiə edərəm. Məqsəd münasibəti bərpa etməkdir. Əgər doğrudan kommunikasiya problemi varsa, buna dəstək verilməlidir. Əgər etiraz əsassızdırsa, məktəb bunu da əsasla izah etməlidir. Direktor burada həm müəllimin nüfuzunu, həm valideynin etimadını, həm də uşağın marağını eyni anda qorumağa çalışmalıdır. Bu balans rəhbərlik ustalığı tələb edir.

99- Direktor öz səhv ünsiyyətini kollektiv qarşısında etiraf etməlidirmi?

Bəli, lazım gələndə etməlidir. Mən bunu rəhbərin nüfuzunu azaldan yox, gücləndirən davranış hesab edirəm. Əgər direktorun dediyi söz, seçdiyi ton və ya qurduğu münasibət doğrudan düzgün olmayıbsa, bunu görməzdən gəlmək daha pis nəticə doğurur. Kollektiv rəhbərin heç vaxt səhv etmədiyinə inanmır. Onlar daha çox rəhbərin səhv edəndə necə davrandığına baxırlar. Mən belə halda səhvi etiraf etməyi zəiflik kimi yox, məsuliyyət kimi görərdim. Amma bu etiraf da ölçülü olmalıdır. Özünü həddən artıq müdafiəsiz göstərmək və ya idarəetmə mövqeyini itirmək doğru deyil. Məsələ nədirsə, o həddə qalmaq lazımdır. Mən deyərdim ki, həmin situasiyada danışıq düzgün qurulmayıb və bunu daha yaxşı aparmaq lazım idi. Sonra da bu söz davranışla tamamlanmalıdır. Əgər rəhbər səhvi qəbul edir, amma sonrakı münasibətdə heç nə dəyişmir, bunun təsiri azalır. Məncə, kollektiv qarşısında dürüstlük etimadı artırır. Direktorun gücü yalnız hökm verməsində yox, özünü də idarə etməsində görünür.

100- Komissiya sizdən soruşsa ki, məktəbdə ünsiyyət və əlaqə bacarığı zəif olan direktorun ən böyük riski nədir, nə cavab verərdiniz?

Mən deyərdim ki, belə direktorun ən böyük riski qərarlarının kağız üzərində qalmasıdır. Çünki məktəb yalnız əmrlə idarə olunmur. Məktəb insan münasibətləri ilə işləyən bir mühitdir. Direktor ünsiyyət qura bilmirsə, müəllimlə etimad yaratmır. Etimad yoxdursa, müəllim formal işləməyə başlayır. Valideynlə əlaqə zəifdirsə, hər qərar narazılıq doğurur. Şagirdlə danışıq qurulmur, məktəbdə qorxu və uzaqlıq artır. Kollektivdə münasibət zəifləyir, qeybət və yanlış anlaşılma çoxalır. Belə direktor bəzən qayda qoyur, amma həmin qaydanı daşıyan sağlam mühit qura bilmir. Məncə, bu, ən böyük riskdir. Çünki görünüşdə idarəetmə var, amma dərinlikdə dağılma başlayır. Məktəbdə nəticə yalnız sənədlə gəlmir. İnsanların eyni məqsədə inanması ilə gəlir. Ünsiyyət və əlaqə bacarığı olmayan direktor bunu qura bilmir. Ona görə bu bacarıq əlavə keyfiyyət deyil. Bu, məktəb rəhbərliyinin əsas dayaqlarından biridir.