Davamiyyət və qiymətləndirmə qeydlərində müəllim məsuliyyəti

Məktəbdə etibar həmişə böyük qərarlardan başlamır. Bəzən o etibar bir jurnal səhifəsində qorunur, yaxud elə orada zədələnir. Şagird dərsdə olmayıb, amma qayıb qeyd olunmayıb. Sinifdə iştirak etməyən uşağın adına qiymət yazılıb. Mövzu və ev tapşırığı sonradan, təxmini şəkildə qeyd olunub. İlk baxışda bunlar xırda səhlənkarlıq kimi görünə bilər. Amma məktəb həyatı göstərir ki, sonradan ən çox izah tələb edən, ən çox narazılıq yaradan və ən çox etibarı sarsıdan hallar da məhz bu nöqtədən başlayır.

Bu məsələyə yalnız sənəd işi kimi baxmaq doğru deyil. Davamiyyət və qiymətləndirmə qeydləri məktəbdə tədris prosesinin rəsmi izidir. Müəllim sinifdə nə baş veribsə, sənəddə də onu göstərməlidir. Reallıqla qeyd arasında uyğunsuzluq yarananda problem təkcə bir işarədə və ya bir rəqəmdə qalmır. O uyğunsuzluq pedaqoji obyektivliyə toxunur, rəhbərliyin qərar verməsini çətinləşdirir və valideynin məktəbə inamını zəiflədir. Çünki məktəbdə yazılan hər qeyd sonradan istinad olunan fakt kimi yaşayır.

Davamiyyətin düzgün qeyd olunması məktəbdə nizam-intizam məsələsindən daha artıq məna daşıyır. Bu, şagirdin təlim yolunu izləmək üçün ilkin məlumatdır. Dərsdə iştirak etməyən şagirdin adı qarşısında qayıb görünmürsə, məktəb həmin uşağın real öyrənmə mənzərəsini itirməyə başlayır. Belə olanda sinif rəhbəri uzunmüddətli problemi vaxtında görmür, direktor müavini riskli vəziyyəti düzgün oxuya bilmir, valideynlə aparılan söhbətin əsası zəifləyir. Deməli, davamiyyət qeydi sadəcə “kim gəldi, kim gəlmədi” məsələsi deyil. Bu, təhsilin keyfiyyətini düzgün izləməyin başlanğıcıdır.

Qiymətləndirmə ilə bağlı məsələ daha həssasdır. Qiymət müəllimin şəxsi təəssüratı deyil. O, müşahidəyə, fəaliyyətə, meyara və dəlilə söykənməlidir. Müəllim şagirdin iştirakını görməyibsə, cavabını eşitməyibsə, tapşırığını yoxlamayıbsa, həmin dərsin içində onun adına yazılan nəticə ciddi sual yaradır. Burada söhbət yalnız qayda pozuntusundan getmir. Burada söhbət pedaqoji ədalətdən gedir. Çünki qiymət sonradan yalnız jurnal sətrində qalmır. O, şagirdin ümumi nəticəsinə, müəllim haqqında təsəvvürə, valideynin münasibətinə və məktəbin qərarlarına təsir edir.

Məktəbdə sənəd intizamı da məhz burada başlayır. Jurnal qeydi texniki vərdiş deyil. Bu, müəllimin peşə məsuliyyətinin görünən tərəfidir. Dərsdə olmayan şagirdə qayıb qoyulmursa, fakt natamam rəsmiləşdirilir. İştirak etməyən uşağın adına qiymət yazılırsa, real vəziyyətlə sənəd arasında ziddiyyət yaranır. Mövzu və tapşırıq sonradan qeydə alınırsa, dərsin rəsmi izi zəifləyir. Bu hallar ayrı-ayrılıqda kiçik görünə bilər. Amma birlikdə məktəbdə sənəd mədəniyyətini aşındırır. Məktəbdə etibarın zəifləməsi də çox vaxt elə bu cür gündəlik səhlənkarlıqlardan başlayır.

Bu mövzunu yalnız müəllimin şəxsi məsuliyyəti kimi təqdim etmək də düzgün olmaz. Burada məsuliyyət pilləli şəkildə bölünür. Fənn müəllimi gündəlik davamiyyəti və qiymətləndirməni aparır. Sinif rəhbəri ümumi mənzərəni izləyir, təkrar olunan qayıbları və riskli halları görməlidir. Direktor müavini sənədlərin aparılmasına planlı nəzarət etməli, uyğunsuzluqları vaxtında aşkarlamalıdır. Direktor isə məktəbdə bu işin təsadüfə yox, aydın qaydaya söykənməsini təmin etməlidir. Ona görə məsələni bir müəllimin səhvi kimi yox, məktəbdə işləyən idarəetmə mexanizminin keyfiyyəti kimi görmək daha doğrudur.

Praktik məktəb həyatında ən çox rast gəlinən problemlərdən biri qeydlərin vaxtında aparılmamasıdır. Dərs bitir, müəllim jurnalı sonra doldurmağı düşünür. O “sonra” bəzən günün sonuna, bəzən ertəsi günə, bəzən də daha gec vaxta keçir. Bu zaman yaddaş zəifləyir, təfərrüatlar itir, faktla təxmin bir-birinə qarışır. Elə səhv də burada yaranır. Vaxtında aparılmayan qeyd çox vaxt dəqiq qeyd olmur. Dərs sənədlərinin gücü də məhz operativlikdədir. Sinifdə nə baş veribsə, sənəddə də o görünməlidir. Gecikən qeyd, çox zaman, zəifləyən qeyddir.

Rəqəmsal sistemlər bu sahədə işi həm asanlaşdırır, həm də daha görünən edir. Elektron jurnal və gündəlik valideynin məlumat alma imkanını genişləndirir, rəhbərliyin nəzarətini operativləşdirir və məktəbdə şəffaflığı artırır. Amma rəqəmsallaşma məsuliyyəti azaltmır. Əksinə, qeydləri daha izlənən və daha müqayisə edilə bilən hala gətirdiyi üçün müəllimdən daha dəqiq və daha intizamlı işləməyi tələb edir. Kağız üzərində buraxılan uyğunsuzluq bəzən gec görünə bilər. Elektron mühitdə isə həmin boşluq daha tez üzə çıxır. Buna görə rəqəmsal mühitdə çalışan müəllimin qeydi daha böyük diqqət tələb edir.

Bu sahədə rəhbərliyin ən düzgün yolu cəza ilə başlamaq deyil. Ən düzgün yol əvvəlcə qaydanı aydınlaşdırmaqdır. Müəllim bilməlidir ki, davamiyyət və qiymətləndirmə qeydi dərsin sonuna əlavə olunan iş deyil, dərsin öz tərkib hissəsidir. Məktəbdə bütün müəllimlər üçün vahid yanaşma formalaşdırılmalıdır. Qayıb necə qeyd olunur, hansı halda qiymətləndirmə aparılır, summativ nəticə ilə davamiyyət necə tutuşdurulur, elektron sistemdə yaranan uyğunsuzluq necə araşdırılır – bunların hamısı məktəbdaxili aydın iş qaydasına çevrilməlidir. Qayda aydın olanda nəzarət də daha ədalətli olur.

Praktik baxımdan məktəbdə bir neçə sadə, amma təsirli addım faydalıdır. Seçmə jurnal baxışları planlı aparılmalıdır. Summativdən sonra nəticə ilə davamiyyət arasında uyğunsuzluq olub-olmadığı yoxlanmalıdır. Uzun müddət dərs buraxan şagirdlərin nəticələri ayrıca izlənməlidir. Gənc müəllimlərə jurnal aparılması və qiymətləndirmə ilə bağlı qısa metodik dəstək verilməlidir. Elektron sistemlə real dərs prosesi arasında fərq görünəndə məsələ dərhal aydınlaşdırılmalıdır. Bu, müəllimi sıxışdırmaq üçün yox, səhvi böyüməmiş görmək üçündür. Məktəbdə keyfiyyəti qoruyan nəzarət də məhz belə qurulur.

Uyğunsuzluq aşkar olunanda isə ardıcıllıq qorunmalıdır. Əvvəl fakt dəqiqləşdirilməlidir. Sonra jurnal, elektron sistem və digər məlumatlar tutuşdurulmalıdır. Müəllimdən izahat alınmalıdır. Əgər məsələ texniki səhlənkarlıqdırsa, onu metodik izahla və nəzarətlə düzəltmək mümkündür. Əgər hal təkrarlanırsa və ya sənəd intizamını ciddi şəkildə zədələyirsə, məsələ artıq intizam müstəvisinə keçir. Burada da emosional yox, ölçülü yanaşma lazımdır. Məktəb rəhbərliyinə yaraşan münasibət elə budur: faktı araşdırmaq, qərarı ölçmək, məsələni sənədlə həll etmək.

Valideyn xətti də bu mövzuda xüsusi yer tutur. Valideyn çox vaxt məktəbə emosiyaya görə yox, gördüyü uyğunsuzluğa görə etiraz edir. Uşaq evdə bir şey deyir, platformada başqa mənzərə görünür, jurnalda isə üçüncü vəziyyət ortaya çıxır. Belə halda məktəbin əlində ən güclü dayaq yalnız düzgün aparılmış sənəddir. Davamiyyət və qiymətləndirmə qeydlərinin dəqiqliyi buna görə təkcə daxili intizam məsələsi deyil. Bu, həm də məktəbin valideyn qarşısında mövqeyini qoruyan əsas dayaqdır. Məktəb yazdığına arxayın olmalıdır. Bu arxayınlıq isə yalnız dəqiq və vaxtında aparılan qeydlə yaranır.

Nəticədə bir həqiqət aydın görünür. Davamiyyət və qiymətləndirmə məktəbdə iki ayrı mövzu deyil. Onlar eyni etibar sisteminin iki dayağıdır. Davamiyyət düzgün qeyd olunanda məktəb şagirdin təlim yolunu aydın görür. Qiymətləndirmə obyektiv aparılanda müəllimin qərarı hörmət qazanır. Rəhbərlik planlı nəzarət quranda sənəd formal yük olmaqdan çıxır və idarəetmə alətinə çevrilir. Valideyn məktəbin yazdığına inananda isə məktəbin nüfuzu möhkəmlənir.

Bu səbəbdən müəllimin davamiyyət və qiymətləndirmə qeydlərinə məsuliyyəti sadəcə yazı işi deyil. Bu, məktəbdə ədaləti qorumaq məsuliyyətidir. Bu, rəhbərliyin düzgün qərar verməsinə xidmət edən ilkin məlumat bazasını qorumaq məsuliyyətidir. Bu, peşə intizamıdır. Və ən vacibi, bu, məktəbdə etibarı hər gün sakitcə qoruyan iş mədəniyyətidir.