Ünsiyyət və əlaqə Məktəb rəhbərləri üçün

41- Müəllim deyir ki, rəhbərlik yalnız səhv görəndə onunla danışır. Siz bu vəziyyəti necə dəyişərdiniz?

Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə müəllimin dediyini ciddi qəbul edərdim. Çünki bu fikir tək bir narazılıq deyil, idarəetmədə münasibət boşluğunun göstəricisi ola bilər. Məktəbdə rəhbərlik müəllimlə yalnız problem zamanı danışırsa, zamanla müəllim rəhbərin çağırışını mənfi siqnal kimi qəbul edir. Bu isə sağlam iş münasibətini zəiflədir. Mən çalışardım ki, ünsiyyət təkcə irad və nəzarət üzərində qurulmasın. Müəllimin yaxşı işi, təşəbbüsü, siniflə qurduğu münasibət və ya məsuliyyətli yanaşması da görünməlidir. Rəhbərlik bunu dilə gətirməlidir. Bu, formal tərif üçün yox, ədalətli münasibət üçün vacibdir. Mən fərdi söhbətlərin tonunu da dəyişərdim. Müəllim rəhbər otağına girəndə yalnız tənqid eşidəcəyini düşünməməlidir. Gündəlik idarəetmədə müsbət münasibət payı artdıqca irad da daha sağlam qəbul olunur. Mənim üçün əsas məqsəd müəllimin rəhbərliyi cəza mənbəyi kimi yox, peşəkar dəstək ünvanı kimi görməsidir. Belə olanda kollektivdə gərginlik azalır və əməkdaşlıq güclənir.

42- Valideyn iclasında bir valideyn söhbəti monopoliyaya çevirir və digərlərinə imkan vermir. Rəhbər necə davranmalıdır?

Belə vəziyyətdə rəhbər həm hörməti qorumalı, həm də görüşün idarəsini itirməməlidir. Mən ilk növbədə valideynin sözünü tam kəsməzdim. Qoyduğu məsələni qısa şəkildə ifadə etməsinə imkan verərdim. Amma görüşün yalnız bir nəfərin emosiyası ətrafında fırlanmasına da yol verməzdim. Sakit və aydın şəkildə deyərdim ki, məsələni qeyd etdim və buna ayrıca qayıdacağıq. Sonra diqqəti yenidən ümumi gündəliyə yönəldərdim. Əgər valideyn yenə də söhbəti bölürsə, qaydanı açıq xatırlatmaq lazımdır. İclas hamı üçün nəzərdə tutulub və hər kəsin söz haqqı var. Mən bunu sərt qarşıdurma ilə deyil, idarəedici sakitliklə edərdim. Görüşdən sonra həmin valideynlə ayrıca danışmaq daha doğru olar. Çünki bəzi insanlar diqqət görmədiklərini düşündükləri üçün səsi artırırlar. Əsas məsələ onu susdurmaq yox, ümumi qaydanı qorumaqdır. Yaxşı rəhbər bir nəfəri incitmədən toplantının nəzarətini əlində saxlamalıdır.

43- Müəllim rəhbərin yanında açıq danışır, amma arxada başqa cür danışırsa, bunu necə idarə etmək lazımdır?

Bu hal məktəbdə etimad və təşkilati mədəniyyət məsələsidir. Mən belə vəziyyətdə dərhal ittiham dili ilə hərəkət etməzdim. Əvvəlcə bunun bir nəfərlə bağlı xarakter məsələsi olduğunu, yoxsa ümumi ünsiyyət iqliminin nəticəsi olduğunu anlamağa çalışardım. Bəzən insanlar açıq danışmaqdan çəkinirlər və fikirlərini yalnız qapalı mühitdə deyirlər. Bu da qorxu və ya güvənsizlik mühitindən xəbər verir. Mən çalışardım ki, müəllimlər fikirlərini rəhbərliyin yanında da rahat ifadə edə bilsinlər. Bunun üçün ilk növbədə rəhbərin reaksiyası dəyişməlidir. Tənqidi fikir eşidəndə müdafiə mövqeyi tutulursa, səmimi danışıq azalır. Eyni zamanda ikiüzlü davranışı da normal saymaq olmaz. Mən konkret hal olduqda müəllimlə ayrıca danışardım. Deyərdim ki, məsələ arxada yox, üzbəüz və peşəkar şəkildə danışılmalıdır. Məktəbdə söhbət insan üzərindən yox, məsələ üzərindən getməlidir. Üzə başqa, arxaya başqa danışıq kollektivin sağlamlığını zəiflədir. Rəhbər bunu cəza ilə yox, mədəniyyət qurmaqla azaltmalıdır.

44- Valideyn məktəbə gəlib yüksək səslə danışır və digərlərinin yanında gərginlik yaradır. Direktor nə etməlidir?

Belə vəziyyətdə direktorun ilk işi səsi yüksəltmək deyil, vəziyyəti nəzarətə almaqdır. Mən valideyni hamının içində mübahisəyə çəkməzdim. Əvvəlcə sakit səslə onu ayrıca danışıq üçün uyğun yerə dəvət edərdim. Məqsəd onu alçaltmaq yox, gərginliyi ümumi mühitdən çıxarmaqdır. Əgər o, ilkin anda sakitləşmirsə, direktor öz tonunu dəyişməməlidir. Rəhbərin sakit qalması çox vacibdir. Sonra valideynin niyə bu həddə çatdığını anlamaq lazımdır. Çox vaxt yüksək səs problemin özü deyil, toplanmış narazılığın görünən hissəsidir. Mən əvvəlcə onu dinləyərdim. Sonra qaydanı xatırladardım ki, məsələni həll etmək üçün hörmətli danışıq lazımdır. Məktəb heç kəslə təhqir dili ilə ünsiyyət qura bilməz. Amma eyni qayda valideynə də aiddir. Bu sərhəd yumşaq, amma aydın göstərilməlidir. Direktorun peşəkarlığı belə anda daha çox görünür.

45- Müəllim otağında yayılan neqativ söhbətlər iş mühitinə təsir edirsə, rəhbər bunu necə dəyişməlidir?

Müəllim otağında daimi neqativ söhbət varsa, bu, təkcə danışıq tərzi problemi deyil. Bu, kollektivin daxili ruh halı ilə bağlı məsələdir. Mən belə vəziyyətdə söhbətin özünü yox, səbəbini araşdırardım. İnsanlar niyə daimi narazılıq dili ilə danışır, niyə ümumi işə ümid azalıb, bunu anlamaq vacibdir. Bəzən yüklənmə, bəzən qiymətləndirilməmə hissi, bəzən də rəhbərliyin uzaqlığı buna səbəb olur. Mən ilk növbədə kollektivin içində açıq və hörmətli peşəkar danışığı artırmağa çalışardım. Ümumi narazılığın qeybət formasına keçməsinin qarşısı belə alınır. Müəllimlərə hər dəfə “belə danışmayın” demək kifayət etmir. Alternativ mühit yaratmaq lazımdır. Yəni məsələ varsa, onu demək üçün rəsmi və rahat kanal olmalıdır. Mən həm ümumi görüşlərdə, həm də fərdi söhbətlərdə bunu təşviq edərdim. Məktəbdə neqativlik bəzən boşluqdan böyüyür. Rəhbərlik bu boşluğu aydın ünsiyyətlə doldurmalıdır. Sağlam məktəb mühiti təsadüfən yaranmır, ardıcıl münasibətlə qurulur.

46- Şagird valideyninin yanında danışa bilmir və daim susur. Məktəb rəhbəri belə ailə ilə necə ünsiyyət qurmalıdır?

Bu cür vəziyyətdə uşağın səsi itə bilər və məktəb bunu görməlidir. Mən belə halda yalnız valideynlə danışıb mövzunu bağlamazdım. Əvvəlcə uşaqla ayrıca, təhlükəsiz və rahat mühitdə danışmaq vacibdir. Çünki bəzi uşaqlar ailə yanında öz fikrini ifadə edə bilmir. Sonra valideynlə ünsiyyətdə ittiham dilindən qaçmaq lazımdır. “Uşağa söz vermirsiniz” kimi sərt yanaşma müdafiə mövqeyi yarada bilər. Mən daha çox uşağın özünü ifadə etməsinin əhəmiyyətindən danışardım. Məktəb valideynə göstərməlidir ki, bu məsələ tərbiyə mübahisəsi deyil, uşağın inkişaf məsələsidir. Danışıq zamanı ailənin üslubu, münasibət tonu və uşağın özünəinamı arasındakı əlaqə də diqqətlə qurulmalıdır. Eyni zamanda məktəb daxilində də uşaq üçün danışa biləcəyi təhlükəsiz məkan olmalıdır. Sinif rəhbəri, psixoloq və rəhbərlik koordinasiyalı işləməlidir. Məqsəd valideyni günahlandırmaq yox, uşağın səsini itirməməkdir. Yaxşı rəhbər ailə ilə belə həssas mövzunu incə, amma aydın şəkildə qura bilir.

47- Müəllim deyir ki, valideynlər onun peşəkarlığına açıq şəkildə şübhə edir. Rəhbər nə etməlidir?

Bu, müəllimin nüfuzuna təsir edən ciddi məsələdir və məktəb bunu kənardan izləməməlidir. Mən əvvəlcə müəllimin narahatlığını dinləyərdim və faktları toplamağa başlayardım. Valideynlər bunu hansı formada edib, fərdi söhbətdəmi, qrupdami, açıq iclasdamı, bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Sonra məsələnin kökündə nə dayandığını anlamaq vacibdir. Bu, emosional narazılıqdır, yoxsa dərs prosesi ilə bağlı konkret problem var, bunu ayırmaq lazımdır. Əgər müəllimin peşəkarlığına əsassız şəkildə xələl gətirilirsə, rəhbərlik açıq şəkildə müəllimin yanında dayanmalıdır. Amma bu kor-koranə müdafiə olmamalıdır. Obyektivlik qorunmalıdır. Mən valideynlərlə görüşdə müəllimin peşəkar nüfuzunu qoruyan dil seçərdim. Məktəb müəllimi tək buraxanda kollektivdə qorxu artır. Eyni zamanda müəllimə də deyərdim ki, belə hallarda bütün ünsiyyət daha rəsmi və ölçülü aparılmalıdır. Məktəb öz işçisini qorumağı bacarmalıdır. Bu, həm də məktəbin öz nüfuzunu qorumasıdır.

48- Məktəbdə iki tərəf arasında anlaşılmazlıq olub, amma hər ikisi “mən düzgün başa düşülmədim” deyirsə, rəhbər necə yanaşmalıdır?

Belə hallarda çox vaxt problem niyyətdə yox, ünsiyyətin qurulma formasında olur. Mən əvvəlcə tərəfləri ayrıca dinləyərdim. Hər iki tərəfin eyni hadisəni necə fərqli gördüyünü anlamaq vacibdir. Sonra məsələni kim haqlıdır xəttindən çıxarıb necə yanlış anlaşılma yaranıb xəttinə gətirərdim. Bu, gərginliyi azaldır. İnsanlar özünü ittiham altında hiss etməyəndə daha açıq danışırlar. Mən söhbətdə sözün məzmunu ilə yanaşı tonu, vaxtı və şəraiti də nəzərə alardım. Bəzən düzgün fikir yanlış anda deyilir və problem yaranır. Sonra birgə danışıq təşkil etmək olar. Amma bu görüşün məqsədi keçmişi uzatmaq yox, gələcəkdə bu halın təkrarlanmamasını təmin etmək olmalıdır. Mən tərəflərlə qarşılıqlı gözləntiləri dəqiqləşdirərdim. Kimin hansı sərhədi, hansı ünsiyyət qaydası var, bu aydınlaşmalıdır. Məktəbdə hər anlaşılmazlıq intizam məsələsi deyil. Bəzən məsələ sadəcə münasibət mədəniyyətini düzgün qurmaqdır.

49- Direktor kollektivi qarşısında tənqid edərkən hansı sərhədi qorumalıdır?

Kollektiv qarşısında tənqid çox həssas məsələdir. Mən hesab edirəm ki, rəhbər ümumi problem haqqında ümumi danışa bilər, amma konkret şəxsi hamının yanında nüfuzdan salmamalıdır. Çünki belə tənqid çox vaxt düzəlişdən çox müdafiə reaksiyası yaradır. Müəllim özünü alçaldılmış hiss edəndə artıq məsələnin mahiyyətinə yox, münasibətin ağrısına fokuslanır. Mən ümumi iclasda daha çox prinsip və gözlənti üzərindən danışardım. Konkret zəiflik varsa, onu ayrıca müzakirə etmək daha düzgündür. Xüsusən peşəkar nüfuzla bağlı məsələlərdə bu xətt qorunmalıdır. Kollektiv içində tənqid bəzən digər müəllimlərdə də qorxu yaradır. Onlar düşünürlər ki, sabah eyni münasibət onlara da ola bilər. Bu isə açıq ünsiyyəti zəiflədir. Rəhbər tələbkar ola bilər və olmalıdır. Amma tələbkarlıqla nüfuzdan salmaq eyni şey deyil. Mənim üçün əsas meyar budur ki, tənqid insanı bağlamasın, düşünməyə və düzəlişə yönəltsin. Peşəkar rəhbərlik bunu həmişə nəzərə almalıdır.

50- Valideyn öz övladı ilə bağlı hər məsələni dərhal direktor səviyyəsinə çıxarırsa, bunu necə idarə etmək lazımdır?

Belə hallarda həm valideynin narahatlığını qəbul etmək, həm də məktəbdə iş bölgüsünü qorumaq lazımdır. Mən valideynə qapını bağlamazdım. Amma hər mövzunun həll mərhələsi olduğunu da aydın göstərərdim. Məktəbdə bəzi məsələlər əvvəlcə müəllim, sonra sinif rəhbəri, sonra direktor müavini xətti ilə həll olunmalıdır. Direktor hər məsələni birinci pillədə öz üzərinə götürəndə sistem zəifləyir. Mən valideynə bunu hörmətlə izah edərdim. Deyərdim ki, məsələ həllsiz qalmayacaq, sadəcə düzgün mərhələdə baxılmalıdır. Əgər məsələ təkrar-təkrar direktor səviyyəsinə gətirilirsə, deməli aşağı pillələrdə ünsiyyət zəifdir. O zaman həmin hissəni də gücləndirmək lazımdır. Valideyn görməlidir ki, məktəbdə hər kəs məsuliyyət daşıyır. Bu, həm sistemi qoruyur, həm də direktorun rolunu daha səmərəli saxlayır. Yaxşı rəhbər həm əlçatan olur, həm də sistemi pozmur. Bu iki xətti birlikdə qorumaq vacibdir.

51- Şagird müəllimdən qorxduğunu deyirsə, rəhbər bu söhbəti necə aparmalıdır?

Belə cümlə eşidiləndə onu kiçiltmək olmaz. Mən əvvəlcə şagirdlə sakit və təzyiqsiz şəkildə danışardım. “Nədən qorxursan” sualını açıq və rahat şəkildə vermək vacibdir. Çünki qorxu bəzən müəllimin səs tonundan, bəzən sərt münasibətdən, bəzən də uşağın öz həssaslığından qaynaqlana bilər. Sonra müəllimin mövqeyi öyrənilməlidir. Amma uşağın dediyi dərhal müəllimin üzünə emosional şəkildə qoyulmamalıdır. Məqsəd ittiham yaratmaq deyil, vəziyyəti anlamaqdır. Əgər müəllimin ünsiyyətində həqiqətən sərtlik varsa, bu onunla peşəkar şəkildə müzakirə edilməlidir. Mən belə hallarda uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsini əsas götürərdim. Eyni zamanda müəllimi də damğalamazdım. Bəzən niyyət pis olmur, amma təsir ağır olur. Məktəb məhz bu təsiri görməlidir. Uşaq məktəbdə qorxu ilə yox, inamla öyrənməlidir. Rəhbər bu balansı düzgün qorumalıdır.

52- Məktəb rəhbəri müəllimlə razılaşmadığı zaman bunu necə deməlidir?

Rəhbər hər məsələ ilə razılaşmaya bilər və bu, normaldır. Əsas məsələ razılaşmamağın necə ifadə olunmasıdır. Mən müəllimə “siz səhv edirsiniz” deyib söhbəti bağlamazdım. Əvvəlcə onun məntiqini dinləyərdim. Sonra fərqli baxışı səbəbi ilə birlikdə ortaya qoyardım. Rəhbərin sözü hökm kimi çıxdıqda müəllimdə fikir bildirmək həvəsi azalır. Mən razılaşmadığım məqamı hörmətli, aydın və əsaslı şəkildə deyərdim. “Mən bu yanaşmanı uyğun saymıram, çünki...” xətti daha sağlamdır. Belə olanda müəllim fərqli fikri şəxsi rədd kimi qəbul etmir. Eyni zamanda rəhbər qərarsız da görünməməlidir. Məktəbdə bəzi məqamlarda yekun mövqeni rəhbərlik müəyyən edir. Amma bu mövqe dinləmə olmadan verilməməlidir. Məncə, peşəkar rəhbərlikdə fərqli fikir təbii qarşılanmalıdır. Mədəni razılaşmama da ünsiyyət bacarığının vacib hissəsidir.

53- Məktəbdə gənc müəllim özünü yaşlı və təcrübəli müəllimlər arasında sıxılmış hiss edirsə, rəhbər nə etməlidir?

Bu, çox rast gəlinən, amma bəzən görünməyən problemdir. Mən belə müəllimlə ayrıca danışardım və onun hissini kiçiltməzdim. “Hamı belə başlayır” demək kifayət etmir. Məktəb gənc müəllimin öz yerini tapmasına kömək etməlidir. Əvvəlcə onun hansı məqamda sıxıldığını anlamaq vacibdir. Danışmağa çəkinir, təşəbbüsü qəbul olunmur, yoxsa daim müqayisə olunur, bunu görmək lazımdır. Sonra kollektivdə münasibət mədəniyyətinə də baxmaq lazımdır. Təcrübə üstünlükdür, amma bu üstünlük gənc müəllimi susdurmaq vasitəsinə çevrilməməlidir. Mən ona dayaq ola biləcək bir mentor və ya peşəkar dəstək xətti müəyyən edərdim. Eyni zamanda yaşlı müəllimlərlə də dolayı şəkildə bu mədəniyyəti gücləndirərdim. Gənc müəllim məktəbə yalnız dərs deməyə yox, peşəkar şəxsiyyət kimi formalaşmağa gəlir. Əgər ilk illərdə səsi kəsilirsə, potensial da zəifləyir. Rəhbər burada həm münasibət, həm inkişaf mühiti qurmalıdır.

54- Valideyn uşağının yanında müəllimi günahlandırırsa, direktor bu vəziyyətdə necə davranmalıdır?

Bu, həm müəllim nüfuzu, həm də uşağın tərbiyə xətti baxımından düzgün deyil. Mən belə halda ilk növbədə söhbətin tonunu dəyişməyə çalışardım. Valideynə hörmətlə bildirərdim ki, uşağın yanında böyüklər arasında ittiham dili münasib deyil. Sonra məsələni ayrıca və sakit danışmaq üçün şərait yaradardım. Uşağın qarşısında böyüklər bir-birini ittiham etdikdə o, vəziyyəti öz xeyrinə yox, qarışıqlıq kimi yaşayır. Həm də müəllimin sinifdə nüfuzu zədələnə bilər. Mən valideynə bunu izah edərdim. Amma bunu elə demək lazımdır ki, qarşı tərəf danlanmış hiss etməsin. Məktəb ailə ilə münasibətdə öyrədən tərzdə deyil, tərəfdaş tərzdə danışmalıdır. Sonra müəllimlə bağlı iddianın özü ayrıca araşdırılmalıdır. Yəni forma səhvdirsə də, məzmunu gözdən qaçırmaq olmaz. Direktor həm uşağın psixoloji rahatlığını, həm müəllimin peşəkar mövqeyini, həm də valideynin söz haqqını balansda saxlamalıdır. Bu, həssas, amma vacib bacarıqdır.

55- Müəllim rəhbərliyin yanında susur, amma qərarlara əməl etmir. Bu halda nə etmək lazımdır?

Belə vəziyyətdə məsələ təkcə icra intizamı deyil, münasibət şəffaflığıdır. Mən ilk növbədə müəllimlə ayrıca danışardım. Açıq şəkildə soruşardım ki, qərarla bağlı etirazı və ya çətinliyi varmı. Bəzən insanlar üzbəüz danışmır, amma daxildə razı olmur. Sonra passiv müqavimət yaranır. Mənim üçün vacibdir ki, müəllim qərarla razılaşmırsa, bunu əvvəlcədən və açıq desin. Çünki səssiz razılıq görüntüsü yaradıb sonradan tətbiq etməmək kollektiv işinə zərər vurur. Mən söhbətdə həm münasibət, həm məsuliyyət xəttini saxlayardım. Rəhbərlik fərqli fikrə açıq ola bilər. Amma qəbul edilmiş qərarın icrası artıq intizam məsələsidir. Əgər qərarın özü ilə bağlı əsaslı irad varsa, bu da dinlənilməlidir. Lakin qərarı yerinə yetirməmək həll yolu deyil. Mən müəllimə bunu sakit, amma aydın şəkildə deyərdim. Məktəbdə dürüst razılaşmamaq gizli etirazdan daha sağlamdır.

56- Şagirdin valideyni məktəbdən yalnız mənfi xəbərlər aldığını deyir. Bu irada necə yanaşmaq lazımdır?

Bu irad çox vaxt həqiqət payı olan iraddır. Məktəb bəzən ailə ilə ünsiyyəti yalnız problem zamanı qurur. Mən belə halda əvvəlcə valideynin dediyini müdafiə olunmadan dinləyərdim. Sonra məktəbin əlaqə tarixçəsinə baxardım. Doğrudanmı yalnız problem hallarında zəng olunub, yoxsa müsbət əlaqə də olub, bunu dəqiqləşdirmək lazımdır. Əgər doğrudan da balans pozulubsa, bunu qəbul etmək lazımdır. Çünki ailə yalnız mənfi xəbərlə qarşılaşanda məktəbi xəbərdarlıq ünvanı kimi görməyə başlayır. Mən bu halda əlaqə mədəniyyətini dəyişərdim. Müəllimlərə və sinif rəhbərlərinə tapşırardım ki, uşağın müsbət irəliləyişləri də valideynə çatdırılsın. Bu, formal tərif üçün yox, etimad üçün lazımdır. Valideyn uşağı ilə bağlı yaxşı bir xəbəri də məktəbdən eşitməlidir. Bu zaman çətin mövzu çıxanda da danışıq daha sağlam gedir. Yaxşı məktəb ailə ilə yalnız problemi bölüşmür, inkişafı da bölüşür.

57- Məktəb rəhbəri kəskin iradı yumşaq dillə deməlidir, yoxsa açıq dillə?

Məncə, burada seçim yumşaq və ya sərt dil arasında deyil. Seçim aydın və hörmətli dil arasında olmalıdır. Kəskin məsələni dolandırıb demək də düzgün deyil. Çünki qarşı tərəf nə başa düşməli olduğunu anlamır. Amma sərt və incidici dil də problemin həllinə kömək etmir. Mən iradı açıq deyərdim. Lakin bunu insanın özünə yox, davranışına və ya işinə bağlayardım. Məsələn, “siz məsuliyyətsizsiniz” yox, “tapşırıq vaxtında yerinə yetirilməyib” demək daha düzgündür. Belə olanda məsələ şəxsi hücum kimi qəbul edilmir. Mən kəskin mövzuda söz seçiminə daha çox diqqət edərdim. Çünki ağır məsələni necə dediyiniz onun necə qəbul olunacağını müəyyən edir. Məktəb rəhbəri bəzən çətin söz deməli olur. Amma bu söz qarşı tərəfi sındırmamalıdır. Aydınlıqla hörmət birlikdə gedəndə həm tələbkarlıq, həm münasibət qorunur.

58- Müəllim valideynlə danışarkən emosiyasını saxlaya bilməyibsə, rəhbər bu vəziyyətdə necə işləməlidir?

Bu halda müəllimi dərhal damğalamaq düzgün olmaz. Çünki hər peşəkar da bəzən gərgin an yaşayır. Mən əvvəlcə hadisənin necə baş verdiyini dəqiq öyrənərdim. Müəllim hansı məqamda emosiyasını itirib, valideynin davranışı necə olub, vəziyyət nə qədər gərginləşib, buna baxmaq lazımdır. Sonra müəllimlə ayrıca danışmaq vacibdir. Mən ona ilk növbədə müdafiə danışığı yox, vəziyyəti düşünmək imkanı verərdim. Bəzən insan hadisədən sonra özü də davranışının düzgün olmadığını anlayır. Əgər həqiqətən emosional səhv olubsa, onu ört-basdır etmək olmaz. Müəllimə bu cür situasiyalarda peşəkar sərhədin qorunmasının vacibliyi aydın şəkildə deyilməlidir. Lakin söhbət cəza formatında qalmamalıdır. “Növbəti dəfə necə daha düzgün davranmaq olar” hissəsi də olmalıdır. Valideynlə münasibət də məktəbin adından qurulur. Ona görə bir müəllimin emosional səhvi təkcə onun şəxsi işi sayılmamalıdır. Rəhbərlik burada həm vəziyyəti yumşaltmalı, həm də müəllimi inkişaf etdirməlidir.

59- Direktor kollektivi bir qərara inandırmaq istəyirsə, bunu necə etməlidir?

Qərarı sadəcə elan etmək başqa şeydir, kollektivi ona inandırmaq başqa. Mən belə hallarda əvvəlcə qərarın səbəbini aydınlaşdırardım. İnsanlar niyə dəyişiklik olduğunu bilməyəndə müqavimət artır. Sonra qərarın məktəbə, müəllimə və tədrisə necə təsir edəcəyini izah edərdim. Qərarın yalnız rəhbərliyin istəyi kimi görünməsi düzgün deyil. Məktəbin ehtiyacı ilə bağ qurulmalıdır. Mən çalışardım ki, kollektiv sual verə bilsin. Bu, qərarı zəiflətmir, əksinə sağlamlaşdırır. Əlbəttə, hər qərar səsvermə ilə qəbul edilmir. Amma dinləmə olmadan qəbul edilən qərarın da dəstəyi zəif olur. Mən mümkün narahatlıqları əvvəlcədən nəzərə alardım. Sonra tətbiq mərhələsini mərhələli qurardım. İnsan birdən-birə gətirilmiş dəyişiklikdən daha çox narahat olur. Yaxşı rəhbər qərarı təkcə deyən deyil, onu izah edən və daşıyan adamdır. Kollektivin inamı məhz bu yolla qazanılır.

60- Məktəbdə valideynlərin bir-biri ilə yanlış məlumat paylaşması gərginlik yaradırsa, rəhbər nə etməlidir?

Belə hallarda məsələ təkcə bir yanlış məlumat deyil, əlaqə boşluğudur. Mən əvvəlcə hansı yanlış məlumatın yayıldığını və bunun təsir dairəsini müəyyən edərdim. Sonra rəsmi və aydın məlumatı vaxtında paylaşmaq vacibdir. Məktəb susduqca boşluğu başqaları doldurur. Mən valideynlərlə danışanda qısa, dəqiq və anlaşılır dil seçərdim. Həddən artıq uzun izah bəzən yenə qarışıqlıq yaradır. Eyni zamanda məktəb məlumatın rəsmi kanallarını da dəqiq göstərməlidir. Valideyn bilməlidir ki, hansı məsələdə etibarlı məlumatı haradan alacaq. Mən belə hallarda valideynləri bir-birinə qarşı qoyan dil işlətməzdim. Məqsəd günahkar tapmaq yox, aydınlıq yaratmaqdır. Lakin yanlış məlumatın zərərini də kiçiltməzdim. Məktəb ailələrlə ünsiyyətdə nə qədər şəffaf və çevikdirsə, bu cür qarışıqlıq bir o qədər azalır. İdarə olunan informasiya mühiti də məktəb rəhbərliyinin mühüm hissəsidir.

61- Şagird rəhbərliyə yaxınlaşmaqdan çəkinirsə, direktor bunu necə dəyişə bilər?

Əgər şagird rəhbərliyə yaxınlaşmırsa, bu, bəzən sadəcə xarakter yox, məktəbin yaratdığı məsafə ilə bağlı olur. Mən belə halda əvvəlcə öz görünüşümə və münasibət tərzimə baxardım. Şagird direktorun yanına yalnız cəza və problem üçün çağırılırsa, o, bu qapını yaxın görməyəcək. Mən çalışardım ki, rəhbərlik məktəb həyatında yalnız rəsmi fiqur kimi görünməsin. Dəhlizdə, tədbirdə, siniflə görüşlərdə şagird rəhbəri insan kimi də görməlidir. Bu, yaxınlıq yaradır. Eyni zamanda rəhbərin danışıq dili də sərt və qorxuducu olmamalıdır. Şagird bilməlidir ki, onun sözü dinlənəcək. Əlbəttə, bu, sərhədsiz yaxınlıq demək deyil. Məktəbin qaydası yenə qalmalıdır. Amma əlçatmaz rəhbərlik də sağlam deyil. Mən şagirdlərlə periodik açıq söhbətlər və nümayəndə görüşləri təşkil edərdim. Məktəb rəhbərliyi görünən, dinləyən və ədalətli olduqda uşaqlar da daha rahat yaxınlaşır.

62- Müəllim məktəb rəhbərinin sözlərini tez-tez “təzyiq” kimi qəbul edirsə, direktor bunu necə tənzimləməlidir?

Belə vəziyyətdə ilk baxılmalı olan məsələ ünsiyyət tonudur. Çünki bəzən rəhbər normal tələb qoyur, amma bunu elə ifadə edir ki, qarşı tərəf təzyiq hiss edir. Bəzən də müəllim həssasdır və hər iradı şəxsi yük kimi yaşayır. Mən əvvəlcə konkret nümunələrə baxardım. Hansı söz, hansı tərz və hansı şəraitdə bu hiss yaranıb, bunu anlamaq vacibdir. Sonra müəllimlə ayrıca danışardım. Məqsəd “siz səhv başa düşürsünüz” demək yox, ünsiyyətdə problem nöqtəsini görməkdir. Mən öz danışıq tərzimi də yoxlayardım. Çünki rəhbərin niyyəti düzgün olsa da, forması ağır ola bilər. Eyni zamanda müəllimə də izah edərdim ki, idarəetmədə tələb və nəzarət təzyiq demək deyil. Məktəbdə məsuliyyət bölgüsü var və hər vəzifənin gözləntisi olur. Əsas odur ki, bu gözlənti hörmətli dildə deyilsin. Mənim üçün ideal xətt budur ki, müəllim həm qaydanı hiss etsin, həm də münasibətdə sıxılmasın.

63- Valideyn məktəbin qərarını anlamır, amma etiraz da etmir. Belə gizli narazılığı necə görmək olar?

Bəzən ən çətin narazılıq açıq deyil, sakit narazılıq olur. Valideyn zahirdə razı görünür, amma içəridə inamsızlıq qalır. Mən belə hallarda təkcə “razısınız?” sualı ilə kifayətlənmərəm. Çünki bir çox valideyn açıq mübahisədən qaçır. Mən qərarı izah edəndən sonra onun necə başa düşüldüyünü soruşaram. Yəni “biz nə deyirik, siz bunu necə anlayırsınız” xəttinə keçərəm. Bu, yanlış anlamanı daha tez üzə çıxarır. Eyni zamanda valideynin mimikası, tərəddüdü və susqunluğu da rəhbərin diqqətindən yayınmamalıdır. Mən düşünürəm ki, yaxşı ünsiyyət təkcə danışmaq deyil, qarşı tərəfin demədiyini də görməkdir. Əgər narazılıq hiss olunursa, ayrıca vaxt təklif etmək olar. Bəzən insan ümumi söhbətdə açılmır. Məktəb qərarı yalnız elan etməməli, onun anlaşılmasını da təmin etməlidir. Çünki anlaşılmayan qərar sonradan daha böyük etiraz doğura bilər.

64- Məktəb rəhbəri müəllimin səhvini valideynə etiraf etməlidirmi?

Əgər doğrudan səhv varsa, məktəb onu gizlətməməlidir. Amma bunu necə demək çox vacibdir. Mən valideyn qarşısında müəllimi alçaldan dildə danışmazdım. Məktəbin peşəkarlığı həm dürüstlükdə, həm də komandasını qorumaqda görünür. Əvvəlcə məsələ daxildə dəqiq öyrənilməlidir. Sonra valideynə aydın mövqe bildirilməlidir. Əgər səhv olubsa, “bu məsələ düzgün qurulmayıb” demək lazımdır. Amma bununla yanaşı, məktəbin bunu necə düzəldəcəyi də deyilməlidir. Sadəcə səhvi qəbul edib orada qalmaq kifayət etmir. Mən müəllimlə də ayrıca işləyərdim. Çünki valideynə deyilən sözlə daxildə görülən iş uyğun olmalıdır. Məktəb öz səhvini etiraf etməyi bacarmalıdır. Bu, etimadı azaldan yox, artıran davranışdır. Amma müəllimə qarşı hörmətsiz görünməmək də vacibdir. Direktor burada həm dürüst, həm də məsuliyyətli olmalıdır.

65- Kollektivdə “mənim sözümə baxılmır” hissi yarananda bunu necə aradan qaldırmaq olar?

Bu hiss bir neçə müəllimdə varsa, artıq təsadüfi məsələ sayılmamalıdır. Mən belə halda əvvəlcə kollektivin necə dinlənildiyinə baxardım. Görüşlərdə fikir alınır, amma nəticəyə təsir etmir, yoxsa ümumiyyətlə formal dinləmə gedir, bunu anlamaq vacibdir. İnsanlar hər dediklərinin qəbul olunmasını istəmirlər. Amma dediklərinin nəzərə alındığını görmək istəyirlər. Mən buna görə qərarvermədə izah mədəniyyətini gücləndirərdim. Hər təklif qəbul edilmirsə, niyə qəbul edilmədiyi də aydın deyilməlidir. Bu, çox vacibdir. Yalnız “müzakirə etdik” demək yetmir. Nəticə ilə fikir arasında körpü qurulmalıdır. Mən ümumi məsələlərdə işçi qruplar, qısa müzakirələr və konkret təklif toplama üsullarından istifadə edərdim. İnsanlar təsir imkanını hiss etməlidirlər. Yoxsa zamanla susurlar və daxildə uzaqlaşırlar. Rəhbərlik üçün bu, təhlükəlidir. Dinlənilən kollektiv daha məsuliyyətli kollektiv olur.

66- Valideyn görüşdə ağlayırsa, rəhbər necə davranmalıdır?

Belə anda təkcə məsələni yox, insanı görmək lazımdır. Mən valideynin emosiyasını dərhal kəsməyə çalışmazdım. Ona qısa vaxt verərdim ki, özünü toplasın. Sonra danışığı yenidən sakit şəkildə davam etdirərdim. Ağlayan insanla həmin anda yalnız qayda və prosedur dili ilə danışmaq bəzən kifayət etmir. Əvvəlcə onun narahatlığını qəbul etmək lazımdır. Amma rəhbər özü də emosiyaya qapılmamalıdır. Söhbət nə tam soyuq olmalıdır, nə də həddən artıq şəxsi. Mən “sizi başa düşürəm” cümləsini yerində işlədərdim, amma məsələnin özünü də unutmadan. Sonra mövzunu tədricən faktlara gətirərdim. Valideyn emosional halda olsa da, həll yolu yenə aydınlıqdan keçir. Məktəb bir tərəfdən insanlıq göstərməlidir. Digər tərəfdən prosesin nəzarətini də saxlamalıdır. Həssas məqamda sakitlik, səbr və aydınlıq rəhbərin əsas dayaq nöqtəsidir.

67- Müəllimlərdən biri digərləri haqqında rəhbərliyə tez-tez mənfi məlumat gətirirsə, direktor buna necə baxmalıdır?

Belə hallarda rəhbər çox diqqətli olmalıdır. Çünki hər məlumat faydalı xəbərdarlıq deyil. Bəzən bu, şəxsi münasibətlərin rəhbərlik üzərindən həll olunması cəhdi olur. Mən belə müəllimi dərhal susdurmazdım. Amma gətirdiyi məlumatı da dərhal doğru qəbul etməzdim. İlk prinsipim yoxlama olardı. Hər deyilən fakt əsaslı araşdırılmalıdır. Əgər bir müəllim daim başqaları ilə bağlı mənfi məlumat gətirirsə, bu, kollektiv mədəniyyətinə təsir edir. Mən belə hallarda söhbətin istiqamətini dəyişərdim. “Bu məsələni həmin şəxslə danışmısınızmı” sualını verərdim. Çünki məktəbdə hər narazılıq rəhbərliyin masasına daşınmamalıdır. İnsanlar əvvəlcə öz aralarında peşəkar həll yolu axtarmalıdır. Əlbəttə, ciddi məsələdirsə, rəhbərlik müdaxilə etməlidir. Amma xırda münasibət gərginliyi daimi xəbərçilik mədəniyyətinə çevrilməməlidir. Direktor burada həm məlumatı, həm niyyəti düzgün oxumalıdır.

68- Məktəb rəhbəri sərt qərarı müəllimə deyərkən onun ləyaqətini necə qorumalıdır?

Sərt qərar vermək bəzən qaçılmazdır. Amma qərarın sərt olması münasibətin də sərt olmasını tələb etmir. Mən belə hallarda danışığı əvvəlcədən düşünərək qurardım. Qərarın səbəbi, hüquqi və peşəkar əsası aydın olmalıdır. Qarşı tərəf nə qədər narazı qalsa da, qərarın məntiqini görməlidir. Mən söhbətdə şəxsi qiymətləndirmədən qaçardım. “Siz həmişə belə edirsiniz” kimi ümumiləşdirmə həm ədalətsiz, həm də incidicidir. Qərar konkret davranışa və ya vəziyyətə bağlanmalıdır. Danışığın məkanı da vacibdir. Belə mövzu heç vaxt başqalarının yanında müzakirə olunmamalıdır. Mən müəllimə öz sözünü demək imkanı da verərdim. Bu, qərarı dəyişməsə belə, insanın ləyaqətini qoruyur. Məktəb rəhbəri çətin qərarı verəndə də insanı kiçiltməməlidir. Nüfuz buradan başlayır. Ədalət və hörmət birlikdə olanda ağır qərar da daha sağlam qəbul olunur.

69- Valideyn məktəbə etibar etmədiyini açıq şəkildə deyirsə, direktor hansı xətt üzrə danışmalıdır?

Bu cümlə çox ağır səslənsə də, onu şəxsi təhqir kimi qəbul etmək olmaz. Mən əvvəlcə valideyndən bu etibarsızlığın nəyə əsaslandığını soruşardım. Etibar ümumi hissdir, amma səbəbi adətən konkretdir. Hansı hadisə, hansı qərar və ya hansı münasibət bu nöqtəyə gətirib, bunu anlamaq vacibdir. Sonra məktəb tərəfi vəziyyəti sakit və dəqiq şəkildə izah etməlidir. Əgər doğrudan boşluq olubsa, bunu qəbul etmək lazımdır. Etibar inkarla bərpa olunmur. Mən valideynə “bizə inanmalısınız” deməzdim. Əvəzində “bunu necə düzəldəcəyik” xəttinə keçərdim. Etimad sözlə yox, ardıcıl davranışla qayıdır. Ona görə sonrakı addımlar dəqiq olmalıdır. Kim nə edəcək, nə vaxta qədər edəcək, bu aydın deyilməlidir. Valideyn məktəbin müdafiə nitqi yox, məsuliyyətli mövqe gördükdə münasibət dəyişməyə başlayır. Direktor burada sakit, dürüst və möhkəm dayanmalıdır.

70- Komissiya soruşsa ki, ünsiyyətdə peşəkarlıqla insaniliyi necə birləşdirirsiniz, nə cavab verərdiniz?

Mənim üçün məktəb rəhbərliyində peşəkarlıq qaydanı qorumaqdır, insanilik isə bunu münasibəti sındırmadan etməkdir. Bu iki xətt bir-birinə zidd deyil. Əksinə, yaxşı rəhbərlikdə biri digərini tamamlayır. Mən qərar verəndə əvvəlcə məktəbin marağını, qaydanı və məsuliyyəti nəzərə alıram. Amma bunu insanın vəziyyətini görmədən etmirəm. Müəllim də, valideyn də, şagird də əvvəlcə insandır. Onun emosiyası, çətinliyi, tərəddüdü ola bilər. Mən dinləməni buna görə vacib sayıram. Dinləmək güzəşt vermək demək deyil. Sadəcə qərarı daha ədalətli və düzgün qurmağa kömək edir. Eyni zamanda insanilik həddən artıq yumşaqlıq da deyil. Məktəbdə qayda və sərhəd qorunmalıdır. Mən çalışıram ki, qarşı tərəf həm tələb gördüyünü, həm də hörmət gördüyünü hiss etsin. Məncə, peşəkar məktəb rəhbərliyi məhz bu tarazlıqdan başlayır.