Ünsiyyət və əlaqə mövzusunda 40 müsahibə sualları

1. Müəllim deyir ki, rəhbərlik onu kifayət qədər dinləmir. Direktor bu vəziyyətdə nə etməlidir?

Belə vəziyyətdə ilk addım müdafiə mövqeyi tutmaq yox, müəllimi dinləməkdir. Direktor söhbəti tələsik keçirməməlidir. Müəllimə hiss etdirməlidir ki, onun dediyi sadəcə dinlənilmir, həm də nəzərə alınır. Əvvəlcə konkret narazılığın nədən ibarət olduğu aydınlaşdırılmalıdır. Söhbət ümumi giley səviyyəsində qalmamalıdır. Hansı qərarda, hansı tapşırıqda, hansı münasibətdə özünü eşidilməmiş hiss etdiyi soruşulmalıdır. Direktor həmin məqamları qeyd etməli və cavabını fakt üzərində qurmalıdır. Əgər doğrudan da ünsiyyətdə boşluq varsa, bunu inkar etməməlidir. “Bu hiss sizdə niyə yaranıb” sualını vermək çox vacibdir. Sonra birgə çıxış yolu təklif olunmalıdır. Məsələn, həftəlik qısa fərdi görüş saatı müəyyən etmək olar. Müəllim görməlidir ki, rəhbərlik onun sözünü dinləməyi idarəetmənin bir hissəsi sayır. Sonda direktor razılaşmanı ümumi sözlə yox, konkret addımla bağlamalıdır. Belə yanaşma müəllimdə inciklik yox, əməkdaşlıq hissi yaradır.

2. Valideyn emosional şəkildə məktəbə gəlib müəllimdən şikayət edir. Direktor necə davranmalıdır?

Direktor əvvəlcə valideynin emosiyasını artıracaq tərzdə cavab verməməlidir. Valideynə sakit mühitdə danışmaq imkanı verilməlidir. Onun sözünü yarımçıq kəsmək olmaz. İlk mərhələdə məqsəd kimin haqlı olduğunu demək yox, vəziyyəti tam toplamaqdır. Direktor valideynə hörmətli münasibət göstərməlidir. Amma eyni zamanda məktəbin araşdırma qaydasını da aydın deməlidir. Müəllim iştirak etmədən yekun mövqe bildirmək düzgün deyil. Valideynə izah olunmalıdır ki, məsələ bir tərəfin sözü ilə həll olunmayacaq. Sinif rəhbəri, müəllim, lazım gələrsə psixoloq və direktor müavini ilə birlikdə məlumat toplanmalıdır. Əgər məsələ dərs prosesi, qiymətləndirmə və ya davranışla bağlıdırsa, sənədli əsaslara da baxılmalıdır. Direktor valideynə “biz bunu araşdıracağıq” deyib məsələni uzatmamalıdır. Müəyyən vaxt deməlidir. Məsələn, “bu gün məlumatları toplayıb sabah sizinlə yenidən danışacağam”. Valideyn məktəbdən cavabsız yox, aydın prosedurla ayrılmalıdır. Bu, həm etimadı qoruyur, həm də müəllimi əsassız təzyiqdən müdafiə edir.

3. Komissiya sizdən soruşsa ki, məktəbdə müəllimlərlə açıq ünsiyyəti necə qurursunuz, nə cavab verərdiniz?

Mən müəllimlərlə ünsiyyəti yalnız tapşırıq vermək səviyyəsində qurmuram. Məktəbdə açıq ünsiyyət üçün əvvəlcə qorxusuz danışıq mühiti yaratmaq lazımdır. Müəllim elə bilməməlidir ki, fikrini deyəndə ona qarşı münasibət dəyişəcək. Mən çalışaram ki, həm ümumi iclaslarda, həm də fərdi görüşlərdə müəllimlər rahat danışa bilsin. Qərarları birdən-birə elan etməyi düzgün saymıram. Əvvəlcə zərurəti izah edirəm. Sonra mümkün təsiri müzakirə edirəm. Müəllimlər görməlidir ki, onların rəyi nəticəyə təsir edir. Mən tənqidi fikir eşidəndə onu şəxsi münasibət kimi qəbul etmirəm. Əsas məsələ odur ki, müəllim problem yox, həllin bir hissəsi kimi danışsın. Bunun üçün sualları düzgün qurmaq lazımdır. “Nə narahat edir” sualı ilə yanaşı “nə təklif edirsiniz” sualını da vermək vacibdir. Açıq ünsiyyət intizamsızlıq demək deyil. Çərçivə və hörmət qorunmaqla sərbəst fikir mühiti qurulmalıdır. Belə olanda müəllim kollektivində gizli narazılıq azalır, iş birliyi güclənir.

4. Müəllimlər arasında gərginlik yaranıbsa, rəhbər bunu necə idarə etməlidir?

İki müəllim arasında gərginlik yarananda ilk səhv məsələni böyüyənə qədər gözləməkdir. Rəhbər belə hallarda vaxtında müdaxilə etməlidir. Amma tələsib tərəf tutmaq da düzgün deyil. Əvvəlcə hər iki tərəf ayrıca dinlənilməlidir. Çünki birgə söhbətə keçməzdən əvvəl tərəflərin hadisəni necə gördüyünü anlamaq vacibdir. Sonra ortaq görüş yalnız fayda verəcəksə təşkil olunmalıdır. Məqsəd birini susdurmaq yox, iş münasibətini bərpa etməkdir. Mən belə hallarda söhbəti şəxsiyyətdən yox, işdən başlayardım. “Kim nə dedi”dən çox “bu vəziyyət işə necə təsir edir” sualını önə çəkərdim. Əgər problem ünsiyyət tərzi ilə bağlıdırsa, davranış qaydası yenidən razılaşdırılmalıdır. Əgər iş bölgüsü ilə bağlıdırsa, vəzifə və məsuliyyət aydınlaşdırılmalıdır. Qərar şifahi qalanda problem yenidən qayıda bilər. Ona görə yekunda razılaşdırılmış çərçivə dəqiq deyilməlidir. Sonra bir müddət müşahidə aparmaq lazımdır. Məktəbdə münasibətlərin sağlam qalması da tədris nəticəsi qədər vacibdir.

5. Valideynlərlə əlaqəni yalnız problem olanda qurmaq düzgündürmü?

Xeyr, bu yanaşma düzgün deyil. Valideyn məktəbdən yalnız şikayət, problem və ya intizam məsələsi ilə bağlı xəbər alırsa, əlaqə tədricən gərginləşir. Məktəbin valideynlə əlaqəsi balanslı olmalıdır. Yəni həm problem olanda, həm də müsbət məqam olanda ünsiyyət qurulmalıdır. Valideyn uşağı ilə bağlı yaxşı bir məlumatı da məktəbdən eşitməlidir. Bu, etimadı gücləndirir. Sonradan çətin məsələ çıxanda valideyn məktəbin niyyətinə daha çox inanır. Mən hesab edirəm ki, valideynlə əlaqə yalnız məlumat ötürmək üçün deyil. O, tərəfdaşlıq qurmaq üçündür. Bunun üçün məktəb əvvəlcədən əlaqə kanallarını, görüş vaxtlarını və müraciət qaydasını aydın müəyyən etməlidir. Valideyn başa düşməlidir ki, məktəbdə onun üçün qapı açıqdır. Amma bu açıqlıq nizamsızlıq yaratmamalıdır. Yaxşı məktəb valideynlə münasibəti hadisə baş verəndən sonra yox, ondan əvvəl qurur. Belə olanda həm narazılıq azalır, həm də uşağa dəstək güclənir.

6. Məktəbdə WhatsApp qruplarında ünsiyyət necə idarə olunmalıdır?

WhatsApp qrupu idarəetmənin özü deyil, yalnız köməkçi vasitədir. Mən məktəbdə belə qrupların məqsədini əvvəlcədən dəqiq müəyyən etməyi vacib sayıram. Qrup əmrlə, elanla, operativ məlumatla bağlı ola bilər. Amma hər məsələ qrupda müzakirə olunmamalıdır. Xüsusən müəllimin, şagirdin və ya valideynin şəxsi məsələləri qrupda yazılmamalıdır. Emosional mübahisələr də qrupa buraxılmamalıdır. Çünki yazılı ünsiyyətdə yanlış anlaşılma daha tez yaranır. Mən qrup üçün qısa qayda müəyyən edərdim. Mesaj saatı, mövzu çərçivəsi və yazışma etikası əvvəlcədən bilinməlidir. Qrupda rəhbərlik hər yazıya dərhal reaksiya verməməlidir. Bəzi məsələlər fərdi danışıq tələb edir. Valideyn qruplarında da məktəb mövzudan kənar yığımlar, təzyiq və ittiham dili yaranmasına imkan verməməlidir. Qrup məktəblə ailə arasında anlaşmanı gücləndirməlidir, gərginliyi yox. Rəhbər bu kanalı rahatlıq üçün yox, nizamlı ünsiyyət üçün istifadə etməlidir.

7. Şagirdlə bağlı həssas məlumat valideynlə və müəllimlə necə paylaşılmalıdır?

Həssas məlumatla işləməkdə əsas məsələ ölçünü qorumaqdır. Hər məlumat hamı ilə paylaşılmamalıdır. Şagirdlə bağlı şəxsi, psixoloji, ailəvi və ya sağlamlıq xarakterli mövzular yalnız ehtiyac qədər və səlahiyyət çərçivəsində müzakirə olunmalıdır. Mən belə hallarda əvvəlcə məlumatın mahiyyətini qiymətləndirərdim. Bu, təhlükəsizliklə bağlıdır, tədrislə bağlıdır, yoxsa şəxsi xarakter daşıyır, bunu ayırmaq lazımdır. Müəllimə yalnız onun işini düzgün qurmaq üçün lazım olan məlumat verilməlidir. Valideynlə danışarkən də uşağın ləyaqəti qorunmalıdır. Məktəb heç vaxt şagirdi etiketləyən dildə danışmamalıdır. “Problemli uşaq” kimi sözlərdən istifadə yolverilməzdir. Əgər mövzu psixoloji dəstək və ya xüsusi yanaşma tələb edirsə, söhbət qapalı, hörmətli və aydın şəkildə aparılmalıdır. Bu məsələlər nə dəhliz söhbətidir, nə də qrup yazışması. Məktəbin peşəkarlığı belə anlarda daha çox görünür. Etimad bir dəfə qırıldısa, onu bərpa etmək çətin olur. Ona görə həssas məlumatla işləməkdə həm insanlıq, həm də məsuliyyət eyni anda qorunmalıdır.

8. Müəllim dərsdə kommunikasiya problemi yaşayırsa, rəhbər nə etməlidir?

Əgər müəllim dərsi bilir, amma siniflə ünsiyyətdə çətinlik yaşayırsa, məsələni yalnız intizam zəifliyi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu, çox vaxt metodik və kommunikativ dəstək tələb edən haldır. Mən əvvəlcə müşahidə aparardım. Problem səs tonundadır, tapşırığın izahındadır, sinfi dinləməməkdədir, yoxsa münasibət qurmaqda, bunu görmək lazımdır. Sonra müəllimlə söhbət etmədən əvvəl konkret nümunələri toplamaq vacibdir. Ümumi ifadə müəllimə kömək etmir. “Ünsiyyətiniz zəifdir” deməkdənsə, “şagird sual verəndə cavabı tam dinləmədən keçdiniz” demək daha faydalıdır. Mən bu halda cəzalandırıcı yox, inkişaf yönümlü yanaşardım. Təcrübəli müəllimin dərsini izləmə, qarşılıqlı müşahidə və qısa metodik məsləhət çox işə yarayır. Gənc müəllimdirsə, ona təkcə tənqid yox, müşayiət lazımdır. Rəhbər müəllimi sinifin qarşısında nüfuzdan salmamalıdır. Ünsiyyət problemi müəllimin şəxsiyyəti yox, peşəkar bacarığı kimi işlənməlidir. Dəstək düzgün qurulanda bu boşluq əksər hallarda bağlanır.

9. Valideyn deyir ki, məktəb onunla vaxtında əlaqə saxlamayıb. Bu şikayətə necə cavab vermək lazımdır?

Belə şikayətə müdafiə tonu ilə cavab vermək düzgün olmaz. Əvvəlcə valideynin narazılığının konkret nəyə aid olduğu dəqiqləşdirilməlidir. Məsələ davamiyyətlə bağlıdır, davranışla bağlıdır, yoxsa qiymətləndirmə ilə, bu aydın olmalıdır. Sonra məktəbin həmin məsələ üzrə hansı mərhələdə hansı əlaqəni yaratdığı yoxlanmalıdır. Bəzən məktəb məlumat verib, amma kanal düzgün seçilməyib. Bəzən də doğrudan gecikmə olub. Əgər gecikmə varsa, bunu gizlətmək yox, qəbul etmək daha sağlam yoldur. Mən valideynə vəziyyəti aydın şəkildə izah edərdim. Sonra bir daha təkrarlanmaması üçün hansı addımın atılacağını deyərdim. Məsələn, sinif rəhbəri ilə məktəb arasında məlumat dövriyyəsi yenidən qurula bilər. Əlaqə kanalı da valideynlə qarşılıqlı razılaşdırılmalıdır. Hamı telefon zənginə eyni cür əlçatan olmur. Kimsə mesajı daha tez görür, kimsə rəsmi görüş istəyir. Məktəb bu fərqi nəzərə almalıdır. Əsas odur ki, valideyn məktəbin onu eşitdiyini və düzəliş etdiyini görsün.

10. Məktəbdə yeni təyin olunmuş direktor kollektivlə ilk ünsiyyəti necə qurmalıdır?

Yeni direktor ilk gündən yalnız qayda və tələb dili ilə başlamamalıdır. Kollektiv əvvəlcə onun nəyi dəyişəcəyini yox, necə işləyəcəyini anlamaq istəyir. Mən belə vəziyyətdə ilk ünsiyyəti dinləmə üzərində qurardım. İlk mərhələdə məktəbin güclü və zəif tərəflərini kollektivin öz dilindən eşitmək vacibdir. Bu, həm məlumat verir, həm də müəllimlərdə hörmət hissi yaradır. Sonra ümumi istiqamət aydın deyilməlidir. Məktəb bilməlidir ki, rəhbərliyin əsas prioritetləri nədir. Amma bu prioritetlər havadan deyilmiş söz kimi görünməməlidir. Məktəbin reallığı ilə bağlanmalıdır. Mən ilk çıxışımda üç məqama toxunardım. Birincisi, işdə açıqlıq və qarşılıqlı hörmət. İkincisi, tədris keyfiyyətinin əsas məsələ olması. Üçüncüsü, qərarların ardıcıl və ədalətli tətbiqi. Yeni rəhbər ilk aylarda hər kəsə eyni məsafədə dayanmalıdır. Çox yaxın dairə yaratmaq da, soyuq görünmək də risklidir. İlk ünsiyyət gələcək idarəetmənin tonunu müəyyən edir.

11. Komissiya soruşsa ki, çətin valideynlə necə işləyirsiniz, nə cavab verərdiniz?

Mən çətin valideyn ifadəsini ehtiyatla işlədərəm. Çünki çox vaxt çətin görünən valideyn sadəcə narahat, güvənsiz və ya eşidilmədiyini düşünən valideyn olur. Ona görə əvvəlcə qarşı tərəfin emosiyasını yox, səbəbini anlamağa çalışaram. Belə valideynlə danışanda səsi qaldırmaq, sözünü kəsmək və ya məktəbin adından sərt hökm vermək problemi dərinləşdirir. Mən əvvəlcə onu dinləyərəm. Sonra mövzunu hissdən fakta gətirərəm. Hər deyilən məsələni konkretləşdirərəm. “Nə vaxt oldu, kim iştirak etdi, nəticə nə oldu” kimi suallar vəziyyəti aydınlaşdırır. Sonra məktəbin mövqeyini sakit və aydın deyərəm. Əgər valideynin haqlı tərəfi varsa, bunu deməkdən çəkinmərəm. Əgər yanaşması düzgün deyilsə, sərhədi də hörmətlə göstərərəm. Məktəb nəyi edə bilər, nəyi edə bilməz, bunu aydın demək lazımdır. Belə valideynlə işdə əsas məsələ mübahisəni udmaq deyil. Əsas məsələ münasibəti idarə edib uşağın marağını qorumaqdır.

12. Məktəb rəhbəri müəllimə rəyi necə verməlidir?

Məktəb rəhbərinin müəllimə verdiyi rəy onu incitmək və ya sıxışdırmaq üçün yox, işini daha düzgün qurmasına kömək etmək üçün olmalıdır. Mən belə hesab edirəm ki, rəy ümumi sözlərlə verilməməlidir. Müəllimə sadəcə “dərsiniz zəif keçdi” demək çıxış yolu göstərmir. Rəy konkret müşahidəyə əsaslanmalıdır. Hansı məqamın yaxşı alındığı, hansı hissənin isə diqqət tələb etdiyi aydın deyilməlidir. Mən əvvəlcə müəllimin uğurlu tərəfini qeyd etməyi vacib sayıram. Çünki müəllim öz əməyinin görüldüyünü hiss etməlidir. Ondan sonra yaxşılaşdırılması lazım olan məsələni deyərdim. Bu söhbət çox adamın yanında aparılmamalıdır. Xüsusən zəif tərəflər müəllimlə ayrıca və sakit şəraitdə müzakirə olunmalıdır. Rəyin vaxtı da vacibdir. Dərs müşahidəsindən xeyli sonra deyilən fikir təsirini azaldır. Ona görə münasib vaxtda danışmaq daha düzgündür. Söhbət təkcə nöqsanı göstərməklə bitməməlidir. Müəllim bilməlidir ki, nəyi necə düzəldə bilər. Yaxşı rəhbər müəllimi ruhdan salmadan da tələbkar ola bilir. Peşəkar yanaşma da məhz budur.

13. Valideyn iclaslarını səmərəli etmək üçün nə etmək lazımdır?

Valideyn iclası sadəcə məlumat oxunan toplantıya çevriləndə maraq azalır. Mən belə iclasların əvvəlcədən məqsədlə qurulmasını vacib sayıram. Hər iclasın konkret mövzusu olmalıdır. Məqsəd nədir, valideyn bu görüşdən nə ilə çıxacaq, bu əvvəldən aydın olmalıdır. İclas yalnız intizam və pul məsələlərinə sıxışdırılmamalıdır. Tədris, davamiyyət, uşağın davranışı, ailə dəstəyi və məktəbin gözləntiləri taraz şəkildə yer almalıdır. Mən iclasda uzun çıxışdan çox aydın və yığcam danışığı üstün tutaram. Valideynə söz haqqı da verilməlidir. Amma bu söz nizamsız şikayət meydanına çevrilməməlidir. Bunun üçün görüş qaydası əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Sinif üzrə ümumi məsələ ilə fərdi məsələ ayrılmalıdır. Fərdi məsələni ümumi iclasda müzakirə etmək düzgün deyil. İclasın sonunda valideynlər nəyi etməli olduğunu dəqiq bilməlidir. Yaxşı iclas valideynə təkcə məlumat yox, əməkdaşlıq hissi verir.

14. Şagirdin ailəsi məktəblə əlaqədən yayınırsa, rəhbər necə işləməlidir?

Bəzi ailələr məktəbdən qaçmır, sadəcə məktəbə yaxınlaşmağa çətinlik çəkir. Ona görə belə hallarda ilk yanaşma ittiham yox, səbəb axtarışı olmalıdır. Ailə iş saatına görə gələ bilmir, məktəbə qarşı əvvəlki mənfi təcrübəsi var, yoxsa məsələni böyütmək istəmir, bunu anlamaq lazımdır. Mən əlaqəni yalnız bir dəfə zəng etməklə bitmiş saymazdım. Müxtəlif əlaqə yolları yoxlanmalıdır. Sinif rəhbəri, psixoloq, direktor müavini koordinasiyalı işləməlidir. Ailə ilə danışıqda “siz niyə gəlmirsiniz” dili yox, “uşağın dəstəklənməsi üçün birlikdə danışmaq istəyirik” dili seçilməlidir. Bəzən ünsiyyətin tonu ailənin münasibətini dəyişir. Əgər ailə yenə də əlaqədən yayınırsa, məktəb bunu sənədləşdirməlidir. Çünki məsuliyyət yalnız sözlə yox, prosedurla da qorunur. Amma sənədləşmə münasibətin yerini tutmamalıdır. Məqsəd sadəcə qeyd aparmaq deyil. Məqsəd ailəni prosesə cəlb etməkdir. Uşağın problemi ailə ilə əlaqəsiz həll olunursa, bu, adətən dayanıqlı olmur.

15. Məktəb rəhbəri şagirdlə birbaşa ünsiyyətdə hansı xətti qorumaqla davranmalıdır?

Rəhbərin şagirdlə ünsiyyəti həm yaxın, həm də məsafəli olmalıdır. Yəni şagird özünü rahat hiss etməlidir, amma bu rahatlıq həddi aşmamalıdır. Mən şagirdlə danışanda ilk növbədə onu dinləməyi vacib sayaram. Böyüklər çox vaxt şagirdin yerinə nəticə çıxarırlar. Halbuki şagirdin hadisəni necə gördüyünü eşitmək lazımdır. Xüsusən mübahisə, intizam və ya narazılıq hallarında bu çox vacibdir. Rəhbər şagirdə qarşı qorxu dili ilə danışmamalıdır. Tələbkar olmaq başqa şeydir, hədələyici olmaq başqa. Mən çalışaram ki, şagird mənimlə danışanda özünü məhkəmədə yox, məsuliyyətli söhbətdə hiss etsin. Eyni zamanda sərhəd də aydın qalmalıdır. Şagird bilməlidir ki, rəhbərlik onu dinləyir, amma qaydanı da qoruyur. Hər söhbət nəsihət formasında olmamalıdır. Bəzən bir sual düzgün veriləndə uşaq özü nəticəyə gəlir. Məktəb rəhbərinin sözü təkcə rəsmi deyil, tərbiyəvi təsir də daşıyır.

16. Müəllimlər arasında məlumat gec çatırsa, bunu necə düzəltmək olar?

Məlumatın gec çatması çox vaxt diqqətsizlikdən yox, sistemsizlikdən yaranır. Mən belə halda əvvəlcə məlumat axınının necə qurulduğunu yoxlayardım. Tapşırıq kimdən çıxır, kimə ötürülür, necə təsdiqlənir, burada boşluq haradadır, bunu tapmaq lazımdır. Bəzən rəhbərlik şifahi tapşırığa çox güvənir. Bəzən yazılı məlumat var, amma hamı eyni kanalı istifadə etmir. Mən məlumat dövriyyəsini sadələşdirməyi vacib hesab edirəm. Hər məsələ üçün bir əsas kanal olmalıdır. Tədris, tədbir, sənəd və təcili məlumat ayrı-ayrı qaydada idarə olunmalıdır. Həmçinin məsul şəxslər dəqiq bəlli olmalıdır. “Hamı bilsin” tipli yanaşma çox vaxt o demək olur ki, heç kim məsul deyil. Mən müəllim kollektivi ilə bunu açıq müzakirə edərdim. Sonra yeni qaydanı tətbiq edərdim. Bir müddət sonra isə işləyib-işləmədiyini yoxlayardım. Ünsiyyət sistemi qurulmasa, ən yaxşı qərar da gecikir. Məktəbdə aydın məlumat axını iş intizamının əsas hissəsidir.

17. Valideyn məktəbdə özünü hörmətsiz hiss etdiyini deyirsə, rəhbər nə etməlidir?

Bu, ciddi siqnaldır və yüngül qəbul etmək olmaz. Məktəb valideynin hər tələbi ilə razılaşmaya bilər. Amma hər valideyn hörmətli münasibət görməlidir. Mən belə şikayətdə əvvəlcə vəziyyəti sakitcə dinləyərdim. Valideynin hansı sözə, hansı davranışa və hansı şəraitə görə bu hissə düşdüyünü dəqiqləşdirərdim. Sonra hadisədə iştirak edən şəxslərin mövqeyini də öyrənərdim. Bəzən həqiqətən kobudluq olur. Bəzən də məlumatın verilmə tərzi sərt görünür. Hər iki halda məktəb öz münasibət mədəniyyətinə baxmalıdır. Əgər səhv varsa, üzr istəmək zəiflik deyil. Əksinə, bu peşəkarlıqdır. Amma üzr formal olmamalıdır. Sonrakı davranışda da dəyişiklik görünməlidir. Mən kollektivə də bunu xatırladardım ki, valideynlə danışıq məktəbin nüfuzudur. Hətta çətin söhbət olsa belə, səs tonu, söz seçimi və münasibət məktəbə yaraşmalıdır. Hörmətli ünsiyyət bəzən problemin yarısını həll edir.

18. Məktəbdə şayiə yayılıbsa, rəhbər necə kommunikasiya qurmalıdır?

Şayiə yarananda ən təhlükəli yol susub gözləməkdir. Çünki boşluq qalan yerdə insanlar məlumatı özləri tamamlayırlar. Mən belə halda əvvəlcə nəyin yayıldığını və bunun məktəbə təsirini dəqiqləşdirərdim. Sonra rəsmi və aydın mövqe hazırlayardım. Əgər məsələ həssasdırsa, məlumatın həddi qorunmalıdır. Amma tam susmaq da düzgün deyil. Məktəb bilməlidir ki, rəhbərlik vəziyyətdən xəbərdardır və məsələni idarə edir. Mən yanlış məlumatı emosional dillə təkzib etməzdim. Sakit, dəqiq və qısa mövqe daha təsirlidir. Məlumat kimə, hansı formada və nə vaxt veriləcək, bu da düşünülməlidir. Bəzən müəllim kollektivi ilə ayrıca, valideynlərlə ayrıca ünsiyyət lazımdır. Mən hər kəsə eyni anda hər şeyi yazmağın tərəfdarı deyiləm. Məqsəd ajiotaj yaratmaq yox, aydınlıq verməkdir. Şayiə ilə mübarizə informasiyanı gizlətməklə yox, idarə etməklə aparılır. Rəhbər nə qədər sakitdirsə, məktəb də bir o qədər sabit görünür.

19. Komissiya soruşsa ki, məktəbdə etimadı necə qurursunuz, nə deyərdiniz?

Məktəbdə etimad sözlə deyil, ardıcıl davranışla qurulur. Mənim üçün etimadın birinci şərti ədalətli münasibətdir. Müəllimlər və valideynlər görməlidirlər ki, rəhbərlik eyni məsələni hər kəsə eyni ölçü ilə tətbiq edir. İkinci məsələ açıqlıqdır. Qərar niyə verildi, nə gözlənilir, bu aydın deyilməlidir. Gizli idarəetmə etimadı azaldır. Üçüncü məsələ dinləmədir. İnsanlar yalnız cavab almaq üçün yox, eşidilmək üçün də gəlirlər. Mən çalışaram ki, məktəbdə verilən söz havada qalmasın. Kiçik məsələ olsa da, vaxtında cavab verilməlidir. Etimad bir böyük addımla yox, çoxlu kiçik davranışla yaranır. Rəhbər emosional vəziyyətə görə hər gün başqa cür davranırsa, etimad qurulmur. Mən kollektivdə və valideynlərlə münasibətdə proqnozlaşdırılan rəhbər olmağı vacib sayıram. Yəni insanlar bilməlidirlər ki, məsələni gətirsələr, onlara necə yanaşılacaq. Etimad olan yerdə gərginliklər də daha sağlam həll olunur.

20. Müəllim rəhbərliyin tənqidini şəxsi qəbul edirsə, nə etmək lazımdır?

Bu halda rəhbər öz ünsiyyət formasını yenidən gözdən keçirməlidir. Bəzən müəllim həssas olur, bəzən də tənqid doğrudan düzgün formada verilmir. Mən əvvəlcə söhbətin necə getdiyini xatırlayardım. İfadələr çox sərt olubmu, başqalarının yanında deyilibmi, müəllimin əməyinə hörmət hiss olunubmu, bunlar vacibdir. Sonra müəllimlə ayrıca danışardım. Məqsəd “siz yanlış anladınız” demək olmaz. Əsas məsələ niyə şəxsi qəbul etdiyini anlamaqdır. Mən belə hallarda işlə şəxsiyyəti ayırmağı xüsusilə vurğulayıram. Deyirəm ki, müzakirə etdiyimiz məsələ sizin şəxsiniz yox, konkret peşəkar vəziyyətdir. Sonra nümunəni və gözləntini dəqiq göstərirəm. Müəllimə öz mövqeyini də bildirmək imkanı verirəm. Tənqid tək tərəfli qərar elanına çevriləndə müqavimət artır. Dialoq olanda isə qəbul daha asan olur. Peşəkar rəhbər tələbkarlığı münasibəti zədələmədən göstərə bilməlidir.

21. Məktəbdə müəllimlərin motivasiyasını ünsiyyət yolu ilə necə gücləndirmək olar?

Motivasiya yalnız maddi məsələ deyil. Məktəbdə çox vaxt insanı işə bağlayan amil gördüyü işin dəyərli sayılmasıdır. Mən müəllimlə ünsiyyətdə bunu nəzərə alardım. Yaxşı işi yalnız nöqsan olmayanda yox, görünən kimi qeyd etmək lazımdır. Amma bu, formal tərif şəklində olmamalıdır. Konkret əməyə bağlı olmalıdır. Məsələn, bir müəllimin valideynlə işi, sinif idarəetməsi və ya zəif şagirdlə irəliləyişi görünürsə, bu qeyd olunmalıdır. İkinci məsələ odur ki, müəllim qərarların təkcə icraçısı kimi hiss etməsin. Onun fikir bildirməsi üçün real yer olmalıdır. Üçüncü məsələ rəhbərin münasibət sabitliyidir. Daim gərgin, yalnız irad bildirən mühitdə müəllim yorulur. Mən motivasiyanı tədbir və şüarla yox, gündəlik ünsiyyətlə qurmağa üstünlük verərəm. Müəllim rəhbərliyə yaxınlaşanda özünü sorğu-sual altında yox, iş ortağı kimi hiss etməlidir. Bu hiss yarandıqda məktəbdə peşəkar ruh da güclənir.

22. Valideyn müəllimin səs tonundan narazıdır. Direktor bu məsələni necə araşdırmalıdır?

Səs tonu ilə bağlı şikayət xırda məsələ kimi görünə bilər, amma bəzən münasibəti ciddi zədələyir. Mən belə hallarda ilk növbədə tərəflərin sözünü ayrıca dinləyərdim. Valideynin nə eşitdiyini, müəllimin nə dediyini, vəziyyətin hansı anda yarandığını aydınlaşdırmaq vacibdir. Sonra mümkün qədər fakt toplamaq lazımdır. Əgər hadisə sinifdə olubsa, sinif rəhbəri və ya digər iştirakçıların müşahidəsi də faydalı ola bilər. Müəllimə başlanğıcdan günahkar kimi yanaşmaq düzgün deyil. Amma valideynin narahatlığını da kiçiltmək olmaz. Mən müəllimlə söhbətdə daha çox ünsiyyət mədəniyyəti üzərində dayanardım. Bəzən insan sözün özündən çox, tonla incinir. Əgər problem təkrar xarakterlidirsə, bu artıq fərdi hal deyil, peşəkar məsələdir. Onda rəhbərlik metodik və davranış yönümlü dəstək verməlidir. Valideynə də araşdırmanın nəticəsi hörmətli şəkildə çatdırılmalıdır. Məktəb göstərməlidir ki, şikayəti sadəcə dinləmədi, üzərində işlədi. Bu yanaşma həm valideyni sakitləşdirir, həm də müəllimi inkişaf yoluna yönəldir.

23. Məktəbdə daxili iclaslar niyə bəzən səmərəsiz olur və bunu necə dəyişmək olar?

İclaslar çox vaxt məqsəd aydın olmadıqda səmərəsiz olur. Hər mövzu iclas tələb etmir. Mən əvvəlcə buna baxaram. İclas keçirilirsə, gündəlik əvvəlcədən bəlli olmalıdır. İnsanlar nə üçün toplandığını bilməlidir. Uzun və pərakəndə danışıq müəllimi yorur, diqqəti dağıdır. Mən iclasda məlumat, müzakirə və qərar hissəsini ayırmağı düzgün sayıram. Hər hissənin vaxtı da gözlənməlidir. İclas yalnız rəhbərin danışdığı məkan olmamalıdır. Müəllimlərin fikri də planlı şəkildə alınmalıdır. Amma bu sərbəstlik mövzudan çıxmağa səbəb olmamalıdır. Nəticəsiz iclasın bir səbəbi də odur ki, yekunda tapşırıq və məsul şəxs aydın olmur. Mən hər iclasın sonunda nə qərar verildiyini, kim nə edəcəyini və nə vaxta qədər edəcəyini dəqiq qeyd edərdim. Sonra əvvəlki iclasın icrası növbəti görüşdə yoxlanmalıdır. Məktəbdə iclas işin özü deyil, işi asanlaşdıran vasitə olmalıdır.

24. Şagirdin valideyni sosial şəbəkədə məktəb haqqında ittiham xarakterli paylaşım edib. Rəhbər nə etməlidir?

Belə hallarda ilk reaksiya emosional olmamalıdır. Məktəb rəhbəri incikliklə yox, ölçü ilə hərəkət etməlidir. Əvvəlcə paylaşımın məzmunu və təsiri qiymətləndirilməlidir. Orada konkret fakt iddiası var, yoxsa emosional narazılıq, bunu ayırmaq vacibdir. Sonra məsələ daxildə araşdırılmalıdır. Məktəb özündə olan məlumatı toplamalıdır. Mən birbaşa açıq platformada polemikaya girməyi düzgün saymıram. Daha doğru yol valideynlə rəsmi və hörmətli əlaqə qurmaqdır. Ona danışıq və araşdırma təklif olunmalıdır. Əgər paylaşımda yanlış məlumat varsa, məktəb hüquqa və etikaya uyğun çərçivədə aydınlıq verməlidir. Amma bu açıqlama da qarşı tərəfi alçaldan dildə olmamalıdır. Məktəbin nüfuzu sərt cavabla deyil, peşəkar mövqe ilə qorunur. Mən belə hallarda kollektivə də izah edərdim ki, məsələ idarə olunur. Sosial şəbəkə təzyiqi məktəbi plansız danışmağa sövq etməməlidir.

25. Məktəbdə valideynlərin məktəbə həddən artıq müdaxilə etməsinin qarşısını necə almaq olar?

Valideynin prosesə marağı faydalıdır. Amma müdaxilə ilə əməkdaşlıq arasında sərhəd qorunmalıdır. Bunun üçün ilk növbədə rol bölgüsü aydın olmalıdır. Məktəb əvvəlcədən deməlidir ki, valideynin iştirakı harada faydalıdır, qərarvermə harada məktəbin səlahiyyətidir. Bu sərhəd deyilməyəndə qarışıqlıq yaranır. Mən valideynlərlə əlaqədə şəffaflıq tərəfdarıyam. Şəffaflıq olanda əsassız şübhə azalır. Amma hər şeyi kollektiv müzakirəyə çıxarmaq da düzgün deyil. Tədris, qiymətləndirmə, sinif idarəetməsi və daxili iş prosesi peşəkar çərçivədə qalmalıdır. Valideynə məktəbin işini izləmək, məlumat almaq və əməkdaşlıq etmək imkanı verilməlidir. Lakin məktəbin yerinə idarə etmək imkanı verilməməlidir. Mən bu xətti hörmətlə qorumağın tərəfdarıyam. Sərt dil qarşıdurma yaradır. Aydın qayda isə anlaşma yaradır. Valideyn məktəbdə yerini bilməlidir. Məktəb də valideyni uzaqlaşdırmadan bu yeri düzgün göstərməlidir.

26. Müəllim deyir ki, valideynlər ona təzyiq göstərir. Direktor necə dəstək olmalıdır?

Müəllim özünü təklikdə hiss edirsə, bu məktəbdə ciddi narahatlıq yaradır. Mən belə halda əvvəlcə müəllimin dediyini diqqətlə dinləyərdim. Təzyiq nə formadadır, telefon zəngləridir, sosial şəbəkə yazışmasıdır, məktəbə əsassız gəlişdir, bunu dəqiqləşdirmək vacibdir. Sonra həmin ünsiyyətlərin məktəbin müəyyən etdiyi qaydaya uyğun olub-olmadığına baxardım. Əgər valideyn sərhədi aşıbsa, rəhbərlik bunu müəllimin üstünə buraxmamalıdır. Məktəb burada açıq şəkildə mövqe göstərməlidir. Mən valideynlə əlaqəni öz üzərimə götürərdim. Eyni zamanda müəllimə də ünsiyyətin daha təhlükəsiz və rəsmi çərçivədə qurulmasını tövsiyə edərdim. Hər yazışma və görüş sənədli əsasda aparılmalıdır. Müəllim bilməlidir ki, rəhbərlik onun peşəkar nüfuzunu qoruyur. Amma bu dəstək kor-koranə tərəf tutmaq formasında olmamalıdır. Məsələ obyektiv araşdırılmalıdır. Müəllimi qoruyan məktəb daha sabit kollektiv qurur.

27. Məktəb rəhbəri çətin xəbəri kollektivə necə çatdırmalıdır?

Çətin xəbər olduqda rəhbərin dili və vaxt seçimi çox önəmlidir. Mən belə hallarda məlumatı gecikdirməyi düzgün saymıram. Amma natamam məlumatla da çıxış etmərəm. Əvvəlcə əsas faktlar aydın olmalıdır. Sonra kollektivə məlumat sakit və aydın şəkildə verilməlidir. Belə xəbərdə söz çox olanda qarışıqlıq artır. Mən mövzunu dolandırmadan, amma insanları sarsıtmadan təqdim etməyə çalışardım. Xüsusən dəyişiklik, narahatlıq və ya məhdudiyyət doğuran məsələlərdə səbəb izah edilməlidir. İnsanlar niyə baş verdiyini bilməyəndə daha çox gərginləşirlər. Sonra növbəti addımlar deyilməlidir. “İndi nə olacaq” sualına cavab verilməlidir. Kollektivin sual verməsi üçün də imkan yaradılmalıdır. Amma rəhbər bilmədiyini də bilmirmiş kimi danışmamalıdır. Etibarlı rəhbər həm məlumat verir, həm də qeyri-müəyyən hissəni dürüst etiraf edir. Çətin xəbər düzgün çatdırılanda narazılıq tam bitməsə də, etimad qorunur.

28. Valideynlə müəllim arasında uzunmüddətli gərginliyi necə həll etmək olar?

Uzunmüddətli gərginlik bir görüşlə həll olunmur. Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə problemin tarixçəsini toplamaq lazım olduğunu düşünürəm. Məsələ bir hadisədən doğub, yoxsa münasibət tədricən pozulub, bunu anlamaq vacibdir. Sonra hər iki tərəf ayrıca dinlənilməlidir. Çünki birgə görüşə keçməzdən əvvəl emosiyanın səviyyəsi aşağı salınmalıdır. Mən bu işdə məqsədi çox aydın qoyardım. Məqsəd bir tərəfi haqlı çıxarmaq yox, uşağın xeyrinə işləyən münasibəti bərpa etməkdir. Birgə görüşdə keçmiş incikliklərdən çox gələcək davranış qaydası danışılmalıdır. Kim necə ünsiyyət quracaq, hansı məsələlər hansı kanalla həll olunacaq, bu müəyyən edilməlidir. Zərurət varsa, sinif rəhbəri və ya direktor müavini də prosesə qoşulmalıdır. Razılaşma şifahi qalmamalıdır. Hər iki tərəf nəyi gözləməli olduğunu bilməlidir. Sonra izləmə mərhələsi vacibdir. Həll olunmuş kimi görünən gərginlik bəzən yenidən qayıdır. Rəhbər bu cür proseslərdə vasitəçi yox, məsul nizam qurucu kimi çıxış etməlidir.

29. Məktəbdə uşaqların səsini eşitmək nə deməkdir və rəhbər bunu necə qurmalıdır?

Uşaqların səsini eşitmək o demək deyil ki, məktəbdə hər qərarı şagird verir. Bu, o deməkdir ki, şagirdin məktəb həyatına dair fikri, hissi və müşahidəsi nəzərə alınır. Mən belə yanaşmanı çox vacib sayıram. Çünki bəzən böyüklər məktəb mühitini yalnız öz baxışları ilə qiymətləndirirlər. Halbuki uşağın gördüyü problem fərqli ola bilər. Şagirdin fikrini almaq üçün formal tədbir kifayət etmir. Rəhbər əlçatan görünməlidir. Sinif söhbətləri, nümayəndə görüşləri və fərdi danışıq imkanları olmalıdır. Amma bu, sadəcə dinləmə formasında qalmamalıdır. Şagird görməlidir ki, onun dediyi müəyyən dəyişiklik yarada bilir. Əlbəttə, hər təklif qəbul edilməyəcək. Lakin niyə qəbul edilmədiyi də izah olunmalıdır. Bu, şagirdə hörmət hissi verir. Uşağın səsinin eşidildiyi məktəbdə gizli narazılıq və uzaqlaşma da azalır. Yaxşı rəhbər yalnız böyüklərlə yox, şagirdlə də əlaqə qura bilir.

30. Komissiya sizdən soruşsa ki, ünsiyyətdə ən vacib prinsipiniz nədir, nə cavab verərdiniz?

Mənim üçün ən vacib prinsip aydınlıq və hörmətdir. İnsanlar çox vaxt çətin qərarı yox, anlaşılmaz münasibəti daha ağır qəbul edirlər. Ona görə danışanda nə demək istədiyimi açıq deməyə çalışaram. Qeyri-müəyyən, dolaşıq və ikimənalı ünsiyyət sonradan problem yaradır. İkinci tərəf odur ki, ən çətin vəziyyətdə də insanın ləyaqəti qorunmalıdır. Mən rəhbərlikdə sərtliyin lazım olduğu halları qəbul edirəm. Amma hörmətsizlik heç vaxt idarəetmə aləti olmamalıdır. Üçüncü məsələ ardıcıllıqdır. Bu gün başqa, sabah başqa dil işlədən rəhbərə etibar azalır. Mən çalışaram ki, həm müəllim, həm valideyn, həm də şagird mənimlə danışanda qaydanın və münasibətin sabit olduğunu hiss etsin. Hər kəslə eyni cümlə ilə danışmaq mümkün deyil. Amma eyni dəyər xətti qorunmalıdır. Rəhbərin dili məktəbin iqlimini formalaşdırır. Ona görə mən ünsiyyəti əlavə bacarıq yox, əsas idarəetmə vasitəsi sayıram.

31. Yeni müəllimin kollektivə uyğunlaşmasını ünsiyyətlə necə asanlaşdırmaq olar?

Yeni müəllim məktəbə gələndə onun yalnız dərs yükü yox, münasibət yükü də başlayır. Əgər ilk günlərdə özünü tək hiss edirsə, uyğunlaşma çətinləşir. Mən belə müəllimlə ünsiyyəti təsadüfə buraxmazdım. Əvvəlcə ona məktəbin iş qaydası, münasibət mədəniyyəti və gözləntiləri aydın şəkildə izah olunmalıdır. Sonra onu kollektivdə tam sərbəst buraxmaq yox, müşayiət etmək vacibdir. Təcrübəli bir müəllimlə əlaqələndirmək faydalıdır. Yeni müəllim bilməlidir ki, sual vermək ayıb deyil. Rəhbərlik ona yalnız səhv olanda yaxınlaşmamalıdır. İlk aylarda qısa dəstək söhbətləri çox kömək edir. Mən onun çətinliklərini soruşar, kiçik uğurlarını da qeyd edərdim. Bu, müəllimin özünəinamını artırır. Kollektiv də yeni gələnə soyuq yox, qəbul edici münasibət göstərməlidir. Məktəbə uyğunlaşma yalnız sənədlə olmur. İnsani qarşılanma da burada əsas rol oynayır.

32. Valideynlər arasında məktəblə bağlı narazılıq artırsa, rəhbər nə etməlidir?

Narazılıq artanda ayrı-ayrı şikayət kimi baxmaq bəzən kifayət etmir. Bu, artıq ümumi əlaqə problemindən xəbər verə bilər. Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə narazılığın mövzusunu qruplaşdırardım. Məsələ məlumatlandırmadadır, ünsiyyət tərzindədir, qiymətləndirmə ilə bağlıdır, yoxsa intizam yanaşmasındadır, bunu ayırmaq lazımdır. Sonra məktəbin öz daxilində hansı boşluqların olduğunu dürüst qiymətləndirmək vacibdir. Əgər eyni narazılıq təkrar gəlirsə, bunu yalnız valideynlərin emosiyası kimi görmək düzgün olmaz. Mən valideynlərlə planlı görüş və ya izahlı məlumatlandırma mərhələsi qurardım. Məktəb susanda gərginlik artır. Amma məktəb özünü müdafiə nitqi ilə danışanda da vəziyyət yaxşılaşmır. Düzgün yol səbəbi izah etmək, həddi göstərmək və düzəliş addımını deməkdir. Həmçinin sinif rəhbərləri ilə əlaqə xətti də yenidən gücləndirilməlidir. Valideyn məktəbi uzaq, qapalı və cavabsız görməməlidir. Narazılığın idarəsi də ünsiyyətin keyfiyyəti ilə bağlıdır.

33. Məktəbdə müəllimlərin bir-biri ilə peşəkar əməkdaşlığını necə gücləndirmək olar?

Əməkdaşlıq təkcə “birlikdə işləyin” deməklə yaranmır. Bunun üçün məktəbdə uyğun mühit qurulmalıdır. Mən müəllimlərin bir-birinə rəqib yox, tərəfdaş kimi baxdığı mühit yaratmağa çalışardım. Bunun bir yolu ortaq məqsədi görünən etməkdir. Yəni söhbət sadəcə ayrı-ayrı müəllim uğurundan yox, məktəbin ümumi nəticəsindən getməlidir. İkinci yol paylaşıma şərait yaratmaqdır. Uğurlu dərs nümunəsi, sinif idarəetməsi təcrübəsi, valideynlə iş üsulu bölüşülməlidir. Amma bu formal hesabat xarakteri daşımamalıdır. Müəllim real fayda görməlidir. Mən əməkdaşlığı qiymətləndirmə və tənqid qorxusundan ayırmağa çalışardım. Müəllim dərsini paylaşanda özünü yoxlama altında hiss edirsə, əməkdaşlıq səmimi olmur. Rəhbərlik də müəllimlər arasında gizli müqayisə yaratmamalıdır. Sağlam kollektivdə peşəkar danışıq artır, qeybət azalır. Bu da birbaşa məktəbin iqliminə təsir edir. Əməkdaşlıq olan məktəbdə rəhbərin sözü tək qalmır.

34. Şagird intizam problemi ilə bağlı direktor otağına göndərilib. Direktor onunla necə danışmalıdır?

Direktor otağı uşaq üçün qorxu məkanı olmamalıdır. Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə uşağın emosional vəziyyətini nəzərə alaram. O, hələ hadisənin içində gərgindirsə, dərhal hökm vermək düzgün deyil. Mən sakit şəkildə nə baş verdiyini öz dilindən soruşaram. Sonra hadisənin digər tərəflərini də öyrənərəm. Uşağa danışmağa imkan vermək onun hərəkətini təsdiqləmək demək deyil. Bu, ədalətli yanaşmanın bir hissəsidir. Danışıq zamanı uşağı alçaldan söz işlətmək olmaz. Xüsusən başqalarının yanında utandırmaq tərbiyə vermir, qırılma yaradır. Mən onun davranışının nəticəsini göstərərdim. “Bu hərəkət sinfə, müəllimə, sənə necə təsir etdi” sualı uşağı düşünməyə sövq edir. Sonra çıxış yolu ilə bağlı məsuliyyət qoyardım. Sadəcə irad yox, düzəliş addımı da olmalıdır. Zərurət varsa, valideyn və müəllimlə birgə davam mərhələsi qurular. Məktəb intizamı qoruyarkən uşağın şəxsiyyətini zədələməməlidir.

35. Müəllim valideynlə danışmaqdan çəkinirsə, rəhbər necə kömək etməlidir?

Bəzi müəllimlər dərsdə güclü olur, amma valideynlə ünsiyyətdə özünü rahat hiss etmir. Bu, zəiflik damğası kimi yox, inkişaf sahəsi kimi görülməlidir. Mən əvvəlcə müəllimin nədən çəkindiyini aydınlaşdırardım. Valideynin sərt davranışından qorxur, sözünü necə quracağını bilmir, yoxsa əvvəlki mənfi təcrübə onu sıxır, bunu anlamaq lazımdır. Sonra ona hazır cümlə yox, yanaşma dəstəyi vermək vacibdir. Danışığın məqsədi, dili və ardıcıllığı əvvəlcədən planlana bilər. İlk mərhələdə direktor müavini və ya sinif rəhbəri ilə birgə görüş də təşkil oluna bilər. Müəllim tək buraxılmamalıdır. Mən müəllimə deyərdim ki, valideynlə danışıq hesabat vermək üçün deyil. Uşağın xeyrinə ortaq mövqe qurmaq üçündür. Sakit və fakt əsaslı ünsiyyət çox şeyi asanlaşdırır. Müəllim özünü güvəndə hiss etdikcə valideynlə danışıq da yaxşılaşır. Rəhbərin vəzifəsi yalnız tələb etmək deyil, bu cür bacarıqları formalaşdırmağa kömək etməkdir.

36. Məktəbdə böhran anında ünsiyyət necə qurulmalıdır?

Böhran anında rəhbərin danışığı adi gündən daha vacib olur. İnsanlar ilk növbədə məktəbin vəziyyəti idarə edib-etmədiyinə baxırlar. Mən belə anda əvvəlcə faktı və təhlükəsizlik məsələsini önə çəkərdim. Məlumat natamamdırsa, bunu da dürüst demək lazımdır. Əsas odur ki, qarışıqlıq yaranmasın. Mən böhran ünsiyyətində üç şeyə diqqət edərdim. Birincisi, kimə nə zaman məlumat veriləcək. İkincisi, hansı məlumat açıqdır, hansı məlumat qorunmalıdır. Üçüncüsü, növbəti addımlar nədir. Belə anda emosional və uzun nitq fayda vermir. Qısa, aydın və sakit məlumat daha təsirlidir. Müəllim, valideyn və şagird üçün eyni söz bəzən kifayət etmir. Hər qrupun bilməli olduğu hədd fərqlidir. Rəhbər görünməz olanda gərginlik artır. Amma çox danışanda da etibarsızlıq yarana bilər. Böhran vaxtı yaxşı ünsiyyət panikanı azaldır, məktəbin sabitliyini qoruyur.

37. Direktorun müəllimdən üzr istəməsi hansı halda doğrudur?

Əgər rəhbər həqiqətən haqsız davranıbsa və ya münasibətdə yanlışlıq edibsa, üzr istəməsi tam doğrudur. Mən bunu rəhbərin nüfuzunu azaldan hal kimi görmürəm. Əksinə, bu, peşəkar yetkinlik göstəricisidir. Məsələn, müəllim ictimai şəkildə əsassız tənqid olunubsa, söz düzgün seçilməyibsə və ya məlumat tam dəqiqləşdirilmədən qərar verilibsə, rəhbər bunu düzəltməlidir. Üzr formallıq xatirinə olmamalıdır. “Elə götürməyin” tipli ifadə üzr deyil. Aydın və məsuliyyətli cümlə lazımdır. Mən deyərdim ki, həmin vəziyyətdə münasibət düzgün qurulmayıb və bunu düz hesab etmirəm. Sonra da eyni halın təkrarlanmaması üçün öz davranışımı dəyişərdim. Çünki tək üzr kifayət etmir. Müəllim rəhbərlikdə ədalət və insanlıq görməlidir. Bu, kollektivdə güvəni artırır. Üzr yerində veriləndə nüfuz azalmaq əvəzinə möhkəmlənir.

38. Valideynə “yox” demək lazım gələndə bunu necə etmək olar?

Valideynin hər istəyini qəbul etmək mümkün deyil. Amma rədd cavabının özü də peşəkar ünsiyyət tələb edir. Mən belə hallarda əvvəlcə valideynin nə istədiyini düzgün anladığımdan əmin olaram. Sonra onun narahatlığını qiymətləndirərəm. Bir çox insan “yox” sözündən çox, izahsızlıqdan incinir. Ona görə səbəbi aydın demək vacibdir. Qanun, qayda, məktəbin daxili proseduru və ya pedaqoji məntiq nəyi tələb edirsə, o dildə izah olunmalıdır. Mən sərt və kəsici ifadədən qaçaram. Amma qeyri-müəyyən danışıb ümid də vermərəm. “Bu mümkün deyil” cümləsi lazım gələndə açıq deyilməlidir. Sonra mümkündürsə, alternativ yol göstərilməlidir. Valideyn məktəbin onu sadəcə geri çevirdiyini yox, çərçivəni izah etdiyini hiss etməlidir. Hörmətli rədd cavabı münaqişəni azaldır. Məktəb sərhədi qorumalıdır. Amma bunu münasibəti qırmadan etməyi bacarmalıdır.

39. Məktəb rəhbəri ictimai çıxışlarında hansı ünsiyyət səhvlərindən qaçmalıdır?

İctimai çıxışda ən böyük səhvlərdən biri çox danışıb az deməkdir. Mən rəhbərin çıxışını aydın, məqsədli və ölçülü görmək istəyərəm. Mövzu nədirsə, əsas fikir dağılmamalıdır. İkinci səhv müəllim və ya valideyn auditoriyasına yuxarıdan danışmaqdır. Bu, dərhal məsafə yaradır. Üçüncü səhv çox ümumi və şüar xarakterli cümlələrdir. İnsanlar praktik fikir eşitmək istəyir. Dördüncü səhv emosiyanı idarə etməməkdir. Xüsusən gərgin mövzuda səs tonu çıxışın məzmunu qədər önəmlidir. Mən ictimai danışıqda ittiham dilindən qaçaram. “Siz etmirsiniz” əvəzinə “birlikdə bunu yaxşılaşdırmalıyıq” dili daha doğrudur. Həmçinin bilmədiyim məsələni dəqiq bilirmiş kimi danışmaram. Bu, sonradan etimadı zəiflədir. Yaxşı çıxış həm məlumat verir, həm münasibət qurur. Məktəb rəhbərinin ictimai sözü təkcə nitq deyil, idarəetmə alətidir.

40. Komissiya sizdən soruşsa ki, ünsiyyət və əlaqə bacarığı məktəb rəhbəri üçün niyə həlledicidir, nə deyərdiniz?

Məktəbdə çox problem bilik çatışmazlığından yox, əlaqə çatışmazlığından dərinləşir. Ona görə ünsiyyət və əlaqə bacarığını mən rəhbərlik üçün əsas şərtlərdən biri hesab edirəm. Məktəb rəhbəri yalnız qərar verən adam deyil. O, insanları eyni məqsəd ətrafında birləşdirən şəxsdir. Müəllimlə münasibət düzgün qurulmasa, tapşırıq icra olunsa da ruh zəifləyir. Valideynlə əlaqə sağlam olmasa, ən doğru qərar da narazılıqla qarşılanır. Şagirdlə danışıq düzgün qurulmasa, intizam tədbiri təsirini itirir. Məktəbdə etimad, əməkdaşlıq və sabitlik çox vaxt rəhbərin dilindən başlayır. Mən hesab edirəm ki, yaxşı rəhbər yalnız nə dediyini yox, necə dediyini də düşünür. O, gərginlikdə sakit qala bilir. Mübahisədə tərəf tutmağa tələsmir. Çətin xəbəri aydın çatdırır. İnsanı dinləyir, amma qaydanı da qoruyur. Məktəbdə ünsiyyət bacarığı olan rəhbər münasibətləri idarə edir, münasibətləri idarə edən rəhbər isə məktəbi daha sağlam idarə edir.