ARTİ məktəblər üçün yeni dərsdinləmə -Dərs müşahidəsi və inkişaf istiqamətləri üzrə RUBRİK – MÜŞAHİDƏ FORMASI hazırlyıb. PDF

 ARTİ-nin dərs müşahidəsi forması necə doldurulmalıdır?

Formanın məqsədi. Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun (ARTİ) hazırladığı “Dərs müşahidəsi və inkişaf istiqamətləri üzrə rubrik – müşahidə forması” dərsi vahid meyarlarla izləməyə kömək edir. Formada 11 meyar var. Hər meyar üçün dörd səviyyədən biri seçilir. Seçim dərsdə görülən konkret faktla əsaslandırılır. Buna görə müşahidəçi əvvəlcə baş verəni yazır, sonra ona uyğun səviyyəni müəyyən edir. Formanın məqsədi müəllimin güclü tərəflərini və inkişaf ehtiyaclarını görməkdir. Bir dərsdəki müşahidə müəllimin bütün fəaliyyəti haqqında qəti hökm vermir. Yekun qeydlər müəllimlə söhbətə və növbəti dərs üçün praktik addıma əsas yaratmalıdır. arti.edu.az

Müşahidəyə hazırlıq. Dərsdən əvvəl müşahidəçi formadakı meyarları və dörd səviyyənin təsvirlərini oxuyur. Formanın əvvəlində müəllimin adı, məktəb, müşahidəçinin adı, sinif, fənn və tarix yazılır. Müşahidəçi dərsin mövzusunu və təlim nəticəsini öyrənir. Müəllim dərs planını təqdim edibsə, plandakı fəaliyyətlərə baxılır. Sonra bu fəaliyyətlərin dərsdə necə həyata keçirildiyi izlənilir. Planın olması özlüyündə yüksək səviyyə üçün kifayət etmir. Müəllimin nə etdiyi ilə yanaşı şagirdlərin hansı işi gördüyü də qeyd olunmalıdır. Müşahidəçinin diqqəti dərs boyu bütün meyarlara yönəlməlidir.

Dərs zamanı müşahidə qeydi. Qeyddə “müəllim yaxşı izah etdi” kimi ümumi rəy yazmaq kifayət deyil. Bunun əvəzinə hansı nümunənin göstərildiyi və şagirdlərin onunla nə etdiyi yazılır. Məsələn, “müəllim kəsr zolaqları ilə iki kəsri müqayisə etdi, şagirdlər isə həmin vasitədən özləri istifadə etmədilər” cümləsi müşahidə faktıdır. Belə fakt həm resursun istifadəsini, həm də şagirdin iştirakını göstərir. Müşahidəçi müəllimin niyyətini və ya görünməyən işi fakt kimi təqdim etməməlidir. “İki şagird tapşırıqda səhv etdi” qeydində səhvin hansı addımda baş verdiyi də göstərilməlidir. Müəllimin həmin çətinliyə necə cavab verdiyi və nəticəni yenidən yoxlayıb-yoxlamadığı ayrıca yazılmalıdır. Qısa, dəqiq qeyd sonrakı səviyyə seçimini asanlaşdırır.

Səviyyə necə seçilir?. Dörd xananın ardıcıllığı yekun cədvəldəki 1, 2, 3 və 4 seçimlərinə uyğundur. Müşahidəçi hər meyar üçün yalnız bir uyğun səviyyə seçir. Bunun üçün gördüyü faktı həmin meyarın dörd təsviri ilə müqayisə edir. Daha yüksək səviyyə yalnız onun əsas əlamətləri müşahidə olunanda seçilməlidir. Bir uğurlu epizod bütün dərsdə davamlı tətbiq olduğunu sübut etmir. Fakt çatmırsa, müşahidəçi bunu qeyd edir və həmin meyarı dəqiqləşdirmək üçün əlavə müşahidəyə ehtiyacı müəyyənləşdirir. O, formaya özündən yeni səviyyə, ümumi bal və ya faiz əlavə etmir. Hər seçimlə yanaşı bu seçimin səbəbi olan fakt “Müşahidə qeydi / Konkret nümunə” yerinə yazılır.

İlk beş meyarda nəyə baxılır? “Dərsin planlaşdırılması” meyarında nəticə, meyarlar, fəaliyyət ardıcıllığı və planla real gediş tutuşdurulur. “Fəaliyyətlərin təlim nəticəsinə uyğunluğu” meyarında hər tapşırığın şagirdi nəticəyə necə yaxınlaşdırdığı yoxlanılır. “Öyrənmə vəziyyətinin izlənilməsi” meyarında müəllimin çətinliyi necə gördüyü, necə kömək etdiyi və nəticəni yenidən yoxlayıb-yoxlamadığı yazılır. “Əks-əlaqənin keyfiyyəti” meyarında isə şagirdə verilən geribildirimin konkretliyi və düzəlişə yol göstərməsi araşdırılır. Çətinliyi görmək və əlavə izah vermək hələ şagirdə konkret düzəliş addımı göstərmək demək deyil. “Təlim nəticəsi və qiymətləndirmə meyarlarının təqdim edilməsi” meyarı şagirdlərin nəticə və meyarlarla necə tanış edildiyini göstərir. Nəticəni lövhəyə yazmaqla onu nümunə üzərində izah etmək arasında fərq var. Müşahidə qeydi bu fərqi göstərməlidir.

Digər altı meyarda nəyə baxılır? “Diferensial yanaşma” meyarında fərqli ehtiyacı olan şagirdlər üçün tapşırığın və ya dəstəyin necə uyğunlaşdırıldığı qeyd edilir. “Sual-cavab və müzakirənin təşkili” meyarında verilən sual, düşünmə vaxtı və şagirdlərin fikirlərini əsaslandırması izlənilir. “Qiymətləndirmə meyarları” meyarında müəllimin elan etdiyi meyarlardan şagird işini yoxlamaq və istiqamətləndirmək üçün necə istifadə etdiyi yazılır. Meyarları şagirdlərə söyləmək onların dərs boyu tətbiq edilməsi ilə eyni deyil. “Sinifdə nizam-intizamın idarə olunması” meyarında qaydalar, fəaliyyətlərarası keçidlər və pozuntuya verilən cavab müşahidə edilir. “Qarşılıqlı münasibətlər və ünsiyyət” meyarında müəllimin səhv cavabı necə qarşıladığı və şagirdlərin fikir bildirmək imkanı nəzərə alınır. “Resurslardan səmərəli istifadə” meyarında vasitənin mövzuya köməyi və şagirdlərin ondan istifadə edib-etmədiyi araşdırılır. Vasitəni yalnız müəllimin göstərməsi ilə şagirdlərin onunla işləməsi fərqli müşahidələrdir.

Yekun qeydlər və müəllimlə müzakirə Dərsdən sonra müşahidəçi qeydləri və seçdiyi səviyyələri bir daha tutuşdurur. Yekun cədvəldə hər meyarın seçimi ilə həmin meyara aid güclü tərəf və ya inkişaf ehtiyacı yazılır. “Müəllim cavab kartlarında iki şagirdin səhvini gördü” faktı öyrənməni izləmək üzrə güclü tərəfi göstərə bilər. “Dəstəkdən sonra onların yeni tapşırığı yoxlanılmadı” faktı isə növbəti addımı müəyyən edir. Tövsiyədə müəllimin nə edəcəyi və növbəti müşahidədə hansı dəyişikliyin yoxlanacağı aydın olmalıdır. Nəticələr müəllimlə konkret faktlar əsasında müzakirə edilir və müzakirənin əsas mövzusu qısa qeyd olunur. Məktəblərə göndərilən müşayiət məktubuna uyğun olaraq, müzakirədən sonra vərəq müəllim tərəfindən imzalanır. Formanın özündə ayrıca imza xanası görünmədiyi üçün imza və tarix üçün yer əlavə edildikdə bunun praktik qeyd olduğu aydın göstərilir.

ARTİ formasının doldurulmuş şərti nümunəsi

Bu dərs yalnız formanın doldurulmasını öyrətmək üçün qurulub. Nümunədəki məktəb, müəllim və müşahidə real deyil.

Dərsin mövzusu: Müxtəlif məxrəcli adi kəsrlərin müqayisəsi.

Təlim nəticəsi: Şagird müxtəlif məxrəcli kəsrləri ortaq məxrəcə gətirərək müqayisə edir və cavabını əsaslandırır.

Şagirdlərə təqdim edilən meyarlar: Kəsrləri düzgün ortaq məxrəcə gətirir; müqayisə işarəsini düzgün seçir; cavabını izah edir.

Müşahidə edilən dərsin ardıcıllığı

Müəllimin planında təlim nəticəsi, üç qiymətləndirmə meyarı və fəaliyyətlərin ardıcıllığı göstərilmişdi; fərqli ehtiyaclar üçün alternativ tapşırıq nəzərdə tutulmamışdı. Dərsin əvvəlində müəllim nəticəni və meyarları lövhəyə yazdı, onların mənasını bir nümunə üzərində açıqladı. O, kəsr zolaqlarını lövhədə göstərərək 1/2 və 2/3 kəsrlərini müqayisə etdi: 1/2 = 3/6, 2/3 = 4/6, buna görə 1/2 < 2/3.

Birgə işdə sinif 3/4 və 5/8 kəsrlərini müqayisə etdi. Müəllim “Hansı kəsr böyükdür və bunu necə sübut edərsiniz?” sualından sonra düşünmək üçün vaxt verdi. Bir şagird 3/4 = 6/8 yazaraq 6/8 > 5/8 nəticəsini izah etdi; başqa şagird kəsr zolağındakı hissələrə istinad edərək həmin fikri dəstəklədi. Üçüncü şagird 3/4 = 3/8 yazdıqda müəllim sözünü kəsmədən “Bu nəticəyə necə gəldin?” deyə soruşdu və izahını dinlədi. Müəllim birgə həll zamanı “Ortaq məxrəc düzgün tapılıbmı?” meyarını bir cavab üzərində yoxladı.

Müstəqil işdə bütün şagirdlərə dəftərdə 2/3 və 3/4 kəsrlərini müqayisə etmək tapşırıldı; fərqli tapşırıq verilmədi. Müəllim dərsin əvvəlində, birgə həldə və müstəqil işə keçiddə təlim nəticəsini və üç meyarı şagirdlərə xatırlatdı. Lakin müstəqil işdə cavabları həmin meyarların hər biri üzrə ardıcıl yoxlamadı. Şagirdlərin qaldırdığı cavab kartlarında bir şagirdin 2/3 = 2/12, digərinin isə 3/4 = 3/12 yazdığını gördü. Müəllim onların yanına gedib bərabər kəsrin necə alındığını başqa nümunə ilə izah etdi, amma sonra bu iki şagirdə yeni müqayisə tapşırığı verərək nəticəni yenidən yoxlamadı.

Müstəqil iş zamanı müəllim üç ayrı cavaba “Düzdür”, “Səhvdir, bir də bax” və “Alınmayıb” sözləri ilə münasibət bildirdi; şagirdlərə hansı addımı düzəltməli olduqlarını demədi. Fərdi işə keçiddə şagirdlərin əksəriyyəti tapşırığa başladı; söhbət edən iki şagird müəllimin “Müstəqil iş qaydasını xatırlayın” sözündən sonra işə qayıtdı. Kəsr zolaqlarını müəllim lövhədə istifadə etdi, şagirdlər həmin vasitə ilə özləri işləmədilər. Dərsin sonunda şagirdlər müqayisə üçün hansı addımları atdıqlarını və hansı addımda çətinlik çəkdiklərini qısa yazdılar.

11 meyar üzrə səviyyə seçimi və konkret müşahidə qeydi

Oxunma qaydası: Cədvəldəki 1–4 rəqəmləri ARTİ formasındakı dörd səviyyənin ardıcıllığını göstərir. Hər sətirdə əvvəl seçim, sonra həmin seçimin müşahidə faktı verilir.

Formanın yekun cədvəli necə doldurulur?

Bu hissədə əvvəlki cədvəldə yazılmış faktlar təkrarlanmır; onlardan çıxan güclü tərəf və ya inkişaf qərarı qısa göstərilir.

Ümumi güclü tərəflər: Müəllim təlim nəticəsini və qiymətləndirmə meyarlarını şagirdlərə izah etdi. Fəaliyyətləri kəsrlərin müqayisəsi nəticəsinə uyğun ardıcıllıqla qurdu. Cavab kartları vasitəsilə iki şagirdin çətinliyini dərs zamanı müəyyənləşdirdi.

İnkişaf etdirilməsi tövsiyə olunan istiqamətlər: Müəllim səhv cavaba münasibət bildirərkən “bir də bax” deməklə kifayətlənməsin; şagirdə hansı çevirməni yoxlamalı olduğunu göstərsin. Çətinlik çəkən şagirdlərə izahdan sonra yeni, qısa müqayisə tapşırığı versin və nəticəni yoxlasın. Növbəti dərsdə şagirdlərin kəsr zolaqları ilə özlərinin işləyə biləcəyi fəaliyyət nəzərdə tutsun.

Növbəti müşahidə üçün əsas diqqət nöqtəsi: Müəllim şagirdin səhvini gördükdə ona konkret düzəliş addımı göstərirmi, şagird düzəlişi edirmi və müəllim həmin düzəlişi yenidən yoxlayırmı?

Müəllimlə nəticələrin müzakirəsinə dair nümunəvi qeyd: Müşahidəçi cavab kartları ilə çətinliyin vaxtında aşkar edilməsini güclü tərəf kimi göstərdi. Ümumi geribildirimin konkretləşdirilməsi və fərdi izahdan sonra nəticənin yenidən yoxlanılması növbəti dərs üçün inkişaf addımı kimi müzakirə edildi.

Müəllimin imzası: ____________________
Tarix: ____________________

İmza və tarix sətirləri müşayiət məktubundakı tələbin sənədləşdirilməsi üçün nümunəyə əlavə edilib; ARTİ PDF-ində ayrıca imza xanası görünmür. (Sənəd fayllarına baz)