Dərsdinləmə yoxsa Dərs müşahidəsi ?

Dərsdinləmə yoxsa Dərs müşahidəsi ?

Dərsdinləmə və dərs müşahidəsi məktəbdə təlimin necə getdiyini yerində görmək üçün aparılan peşəkar işdir. Dərs planı düzgün yazıla bilər, mövzu proqramla üst-üstə düşə bilər, müəllim də öz hazırlığını edə bilər. Amma dərsin ortasında uşaqların bir hissəsi işi tez qurtarıb gözləyəndə, bir hissəsi isə ilk addımı ata bilməyəndə, məsələ artıq kağızdan çıxıb sinfin içinə keçir. Bu kimi məqamları vaxtında görmək həm müəllimin işini yüngülləşdirir, həm də rəhbərliyin dəstəyi doğru yerə yönəltməsinə kömək edir. Ona görə dərsdinləmə və müşahidə məktəbdə gündəlik işi rahatlaşdıran və dərsi toparlayan bir kömək kimi qurulmalıdır.

Dərsdinləmə dərsə daxil olub dərsin ümumi gedişinə baxmaqdır. Burada məqsəd dərsin bütöv mənzərəsini görmək olur. Dərs necə başlanır, müəllim mövzunu necə təqdim edir, tapşırıq necə verilir, uşaqlar işi necə başlayır, dərsin sonunda nə yekunlaşır. Dərsdinləmə yeni müəllimlə işdə, yeni sinifdə, paralellər arasında fərq seziləndə, müəyyən sinifdə çətinlik hiss olunanda rəhbərliyə də, metodbirləşməyə də aydın təsəvvür verir. Dərsdinləmə düzgün aparılanda müəllim də bu prosesə daha rahat yanaşır, çünki söhbət dərsin ümumi gedişini görməkdən gedir.

Dərs müşahidəsi isə daha planlı aparılan işdir. Burada əvvəlcədən seçilmiş baxış istiqamətləri olur və dərs həmin istiqamətlər üzrə izlənir. Müşahidə edən şəxs dərsdə hər şeyə eyni anda baxmağa çalışmır. O, seçilmiş istiqamətlər üzrə dərsin gedişində baş verənləri qeyd edir və dərsdən sonra müəllimlə danışanda söhbət də daha aydın olur. Bu yanaşma məktəbdə metodik dəstəyi yerinə salır, çünki rəy ümumi söz kimi qalmır, dərsdə görülənlə bağlı olur.

Bu iki işin ortaq məqsədi uşağın dərsdə nəyi necə öyrəndiyini görməkdir. Məktəbdə nəticələr aşağı düşəndə biz bəzən səbəbi uzaqda axtarırıq. Halbuki səbəb dərsin içində olur. Tapşırıq uşağa ağır gəlib, izah uzun çəkib, yoxlama gecikib, zəif uşaqlar dərsdə kölgədə qalıb. Dərsdinləmə və müşahidə bu cür məqamları görünən edir. Bu görünənlik müəllim üçün dəstəyə çevrilir, rəhbərlik üçün isə daha düzgün qərar vermək imkanı yaradır.

Bu işin əhəmiyyəti ilk növbədə müəllimin peşəkar inkişafı ilə bağlıdır. Müəllim hər gün dərs keçir və dərsin içində çox qərar verir. Bəzən həmin qərarlar avtomatikləşir və müəllim özü də hiss etmədən bir neçə vərdişin içində qalır. Müşahidə müəllimə dərsin bəzi hissələrinə kənardan baxmaq imkanı verir. Müəllim nəyi saxlamalıdır, nəyi dəyişsə işi yüngülləşər, hansı uşaq dərsdə kənarda qalır, hansı tapşırıq uşağı işə qatır, bu suallar daha aydın görünür. Bu yanaşma müəllimi incitmir, əksinə müəllimin işini daha rahat edir.

Rəhbərlik üçün dərsdinləmə və müşahidə məktəbin metodik işini düzgün istiqamətə aparır. Metodbirləşmə iclası ümumi sözlərlə dolu olanda iş irəli getmir. Dərsdə görünən mənzərə isə göstərir ki, məktəbdə hansı sahə daha çox diqqət istəyir. Tapşırığın verilməsi zəifdir, yoxlama gecikir, zəif şagird dərsdə görünmür, güclü şagird boş qalır. Bu sahələr aydınlaşanda metodik dəstək də yerinə düşür və müəllimlərə verilən kömək hamıya eyni şəkildə olmur.

Uşaq üçün bu işin faydası birbaşa dərsdə hiss olunur. Uşaq dərsdə daha çox iş görəndə, səhvini vaxtında düzəltdikdə, tapşırığı anlayıb başlaya bildikdə öyrənməsi möhkəmlənir. Dərsdinləmə və müşahidə uşağın bu imkanları alıb-almadığını görməyə kömək edir. Burada məqsəd uşağı nəzarət altında saxlamaq deyil. Məqsəd dərsi elə qurmaqdır ki, hər uşaq dərsdə öz payını götürə bilsin.

Dərsdinləmə və müşahidə məktəbdə ən çox o zaman təsirli olur ki, işi bir dəfəlik yox, ardıcıl proses kimi qururuq. Bu prosesin birinci addımı dərsdən əvvəl qısa razılaşmadır. Bu razılaşma uzun görüş deyil. Müəllimlə bir neçə dəqiqəlik söhbətdir. Bu söhbətdə üç məsələ aydın olur. Bu dərsin sonunda uşaqların mütləq bacarmalı olduğu nədir. Bu dəfə biz nəyə baxırıq. Müəllim özü bu dərsdə nəyi daha yaxşı alınsın istəyir. Bu üç cümlə prosesin xəttini çəkir və müəllimi də prosesin tərəfdaşına çevirir.

İkinci addım dərs zamanı qeydlərin aparılmasıdır. Burada əsas prinsip qeydləri ümumi rəy kimi yazmamaqdır. Dərsdə baş verənlər yazılır. Tapşırıq nə vaxt verildi, uşaqlar neçə dəqiqəyə başladı, neçə uşaq dayandı, müəllim nə etdi, kimə necə kömək verdi, güclü uşaqlar işi bitirəndə nə oldu, zəif uşaqlar işə necə qoşuldu. Belə qeydlər sonradan söhbəti boş sözlərdən uzaq saxlayır və müəllimə də nəyi dəyişəcəyini daha aydın göstərir. Müşahidə aparan şəxs də özünü itirmir, çünki nəyə baxdığını bilir.

Bu mərhələdə daha bir vacib məsələ var. Eyni məktəbdə müxtəlif adamlar dərsə girəndə yanaşma fərqli olarsa, müəllim çaşır, nəticə də qarışır. Ona görə müşahidə edən şəxslər eyni formadan istifadə edirsə, əvvəlcədən qısa bir uyğunlaşma söhbəti etməlidir. Meyarlar nə deməkdir, hansı nümunə hansı meyarın içində yazılır, bu barədə 15 dəqiqəlik razılaşma çox şeyi düzəldir. Məqsəd hamını eyni qəlibə salmaq deyil. Məqsəd eyni meyara baxanda eyni dildə danışa bilməkdir.

Üçüncü addım dərsdən sonrakı qısa rəy söhbətidir. Bu söhbətin uzanması lazım deyil. Məktəbdə ən çox işə yarayan yol budur. Bir güclü tərəf seçilir və müəllimə deyilir ki, bunu saxlayın. Bir inkişaf nöqtəsi seçilir ki, diqqət dağılmasın. Sonra iki konkret addım razılaşdırılır ki, müəllim sabahkı dərsdə bunu tətbiq edə bilsin. Bu hissə nə qədər sadə olsa, bir o qədər effektli olur. Amma söhbətin boş qalmaması üçün qısa bir danışıq xətti də işə yarayır. Növbəti dərsdə nəyi daha yaxşı etmək istəyirik. Dərsdə bu məsələ hansı yerdə çətinləşdi. Bunun üçün iki çıxış yolu hansıdır. Sabah atacağımız iki addım nədir və növbəti dəfə nəyə baxacağıq. Bu cür danışanda rəy həm aydın olur, həm də müəllim öz qərarını daha rahat verir.

Bu işdə bir yanaşma var ki, məktəbdə çox kömək edir. Spesifik dərsdinləmə. Bu yanaşmada biz bir dərsdə bir məsələni seçib ona baxırıq. Çünki bir dərsdə həm tapşırığı, həm yoxlamanı, həm sualverməni, həm fərqli səviyyəli uşaqlara yanaşmanı eyni anda düzəltmək olmur. Spesifik yanaşma müəllimi də rahatladır. Müəllim bilir ki, bu dəfə danışacağımız məsələ budur və növbəti dərsdə məhz bunu gücləndirəcəyik.

Spesifik mövzuların içində diferensiasiya xüsusi yer tutur. Çünki sinifdə uşaqlar eyni anda eyni cür öyrənmir. Biri mövzunu tez tutur, biri təkrar nümunə istəyir, biri yazıda çətinlik çəkir, biri isə danışanda açılır. Diferensiasiya fokusunda müşahidə o zaman güclü olur ki, müəllimin işi yalnız zəif uşaqlara kömək kimi başa düşülmür. Burada məqsəd sinifdə hər uşağın dərsdə işi olmasıdır. Tapşırığın mərhələli verilməsi, güclü uşaqlar üçün əlavə işin hazırlanması, zəif uşaqlar üçün işi başlatmağa kömək edən vasitələrin seçilməsi, resursların fərqli verilməsi, cüt və qrup işi, stansiya işi kimi təşkilatlar diferensiasiyanı sinifdə görünən edir. Şablonu növbəti hissədə verəcəyik, amma burada əsas məntiq aydındır. Müşahidə edən şəxs dərsdə müəllimin uşaqların fərqli ehtiyacını necə nəzərə aldığını izləyir və rəy də həmin istiqamətdə verilir.

Dərsdinləmə və müşahidədə metodlar məktəbin imkanına və məqsədinə görə seçilir. Birinci metod meyarla izləmədir. Burada əvvəlcədən seçilmiş istiqamətlər olur və dərs o istiqamətlər üzrə izlənir. Bu, məktəbdə ardıcıllığı qoruyur. İkinci metod video müşahidə ola bilər. Bu yalnız müəllimin razılığı ilə və məxfilik qorunmaqla aparılanda faydalıdır. Müəllim sonradan öz dərsinə baxanda bəzi nüansları daha rahat görür və bu, inkişaf üçün yaxşı material olur. Üçüncü metod dərs tədqiqatıdır. Burada bir neçə müəllim bir dərsi birlikdə planlaşdırır, biri keçir, digərləri izləyir, sonra birlikdə danışılır və dərs yenilənir. Bu metodun üstün tərəfi odur ki, dərs tək bir müəllimin işi kimi qalmır, komanda işi olur. Müəllimlər bir-birinə baxanda özlərini qarşı tərəf kimi yox, eyni işin ortağı kimi hiss edir. Bu yanaşma məktəbdə paylaşmanı və peşəkar söhbəti gücləndirir.

Etika və qaydalar bu işin əsas dayağıdır. Sinfə girən şəxs dərsin gedişinə müdaxilə etmir. Uşaqlarla dərs vaxtı danışmır. Müəllimin yerinə söhbətə qarışmır. Müəllimə məqsəd qısa və aydın şəkildə deyilir. Qeydlər sakit aparılır. Dərsdən sonra danışıq şagirdin və valideynin yanında aparılmır. Məxfilik qorunur. Video istifadə olunursa, əvvəlcədən razılıq alınır və paylaşım sərhədi müəyyənləşdirilir. Bu qaydalar qorunanda müəllim rahat olur və proses fayda verir.

Sonda isə prosesin davamlılığı mütləq yerinə oturmalıdır. Dərsdən sonra razılaşdırılan iki addım növbəti dəfə yenidən izlənməlidir. Bu, müəllimin gördüyü dəyişiklikləri möhkəmləndirməyə kömək edir və rəhbərliyə də göstərir ki, verilən dəstək hara yönəlib. On-on dörd gün aralığında qısa təkrar baxış həm müəllim üçün öz işinə yenidən baxmaq imkanı yaradır, həm də məktəbdə eyni mövzunun necə getdiyini görməyə şərait yaradır. Məktəb üzrə eyni mövzu bir neçə dərsdə izlənəndə metodik iş daha dəqiq qurulur, çünki bir sinifdə görünən məsələ bəzən başqa sinifdə də təkrarlanır.

Yazını üç əsas xəttlə bağlayaq. Dərsdinləmə dərsin ümumi gedişini görmək üçün, dərs müşahidəsi isə əvvəlcədən seçilmiş istiqamətlər üzrə daha planlı baxış üçün istifadə olunur. Dərsdən əvvəl qısa razılaşma, dərs zamanı səliqəli qeydlər, dərsdən sonra aydın rəy söhbəti və razılaşdırılan iki addımın növbəti dəfə yenidən izlənməsi prosesi məktəbdə söz olaraq yox, iş olaraq saxlayır. Siz bu ardıcıllığı qoruyanda məktəbdə dərslər daha səliqəli qurulur, müəllim öz işinə daha arxayın olur, uşaqlar da dərsdə daha çox öyrənib göstərə bilir.