Məktəbdə cəza, mükafatlandırma və nəzarət

Məktəbdə cəza, mükafatlandırma və nəzarət

Dərs başlananda sinifdə sakitlik təkcə müəllimin səsindən yaranmır. Sakitlik gözləntinin aydın olmasından yaranır. Uşaq nəyə icazə verildiyini bilir, nəyə icazə verilmədiyini də bilir. Müəllim eyni qaydanı hər gün eyni dildə xatırladır. Rəhbərlik də eyni qaydanın arxasında dayanır. Belə olanda məktəbdə nizam təsadüflə deyil, sabit qayda ilə qorunur. Cəza, mükafatlandırma və nəzarət həmin qaydanın içində üç ayrı alətdir. Hər alətin işi ayrı olanda məktəb işi yüngülləşir. Alətlər bir-birinin yerinə keçəndə isə həm dərs ağırlaşır, həm münasibət sərtləşir.

Cəza qaydanı pozan davranışı dayandırmaq üçün istifadə olunur. Məktəbdə bəzi davranışlar var ki, dərhal dayanmalıdır. Dalaşmaq, təhqir etmək, sinifdə öyrənməyə mane olmaq kimi hallarda sərhəd dərhal göstərilməlidir. Cəzanın ilk işi təhlükəni və qarışıqlığı dayandırmaqdır. Cəzanın ikinci işi məktəbin sərhədini bildirməkdir. Uşaq başa düşməlidir ki, məktəb müəyyən davranışa razı deyil. Burada cəza qışqırıqla, alçaltmaqla, uşaqla məsxərə etmək kimi yollarla olmaz. Bu yollar nəinki fayda vermir, məktəbdə etibarı sındırır və davranışı gizli formaya keçirir. Məktəbə yaraşan cəza davranışı dayandıran, sərhədi göstərən, amma uşağı ləkələməyən cavabdır.

Cəza davranışı dayandırır, davranışı dəyişən hissə isə ardınca gələn bərpa addımı olur. Bərpa addımı olmayanda cəza yarımçıq qalır. Uşaq yalnız qorxunu görür, səbəbi görmür. Uşaq yalnız nəticəni görür, çıxış yolunu görmür. Buna görə cəzadan sonra qısa bərpa söhbəti lazımdır. Həmin söhbət sadə olmalıdır və üç məsələyə cavab verməlidir. Hansı qayda pozuldu. Kimə zərər dəydi. Zərər necə düzələcək. Söhbətin sonunda daha bir məsələ aydın olmalıdır. Eyni vəziyyət təkrarlansa, hansı davranış seçiləcək. Bu ardıcıllıq cəzanı qisas hissindən ayırır, cəzanı məktəb qaydasının tərkibinə çevirir.

Mükafatlandırma düzgün davranışı möhkəmləndirmək üçün istifadə olunur. Uşaq düzgün işi görəndə onu görməməzlik məktəbdə ən çox edilən səhvlərdən biridir. Müəllim yalnız qayda pozuntusunu görürsə, uşaq da diqqəti yalnız qayda pozmaqla qazanacağını düşünə bilər. Mükafatlandırmanın əsas işi düzgün davranışı görünən etməkdir. Burada mükafat yalnız hədiyyə deyil. Ən təsirli mükafat çox vaxt vaxtında deyilən dəqiq cümlə olur. Uşaq çətinlik çəkdi, yenə işi dayandırmadı, tapşırığı tamamladı, sinifdə qaydanı qorudu, yoldaşına mane olmadı, müəllim bunu görüb deyəndə uşaq həm dəyər görür, həm də həmin davranışı təkrar etməyə meyilli olur.

Mükafatlandırmanın sağlam işləməsi üçün tərif ümumi olmamalıdır. Sən yaxşısan tipli sözlər uşaqda istiqamət yaratmır. Davranışın adı deyilməlidir. Bu gün tapşırığa tez başladın. Bu gün qrup işində yoldaşını dinlədin. Bu gün əsəbiləşəndə sözlə deyil, sakitləşib danışmaqla məsələni həll etdin. Bu cür tərif həm uşaq üçün aydın olur, həm sinif üçün qaydanı möhkəmləndirir.

Mükafatlandırmada risk də var. Hər şey mükafata bağlananda uşaq işi məna üçün yox, mükafat üçün görməyə başlayır. O səbəbdən mükafatlandırma məktəbdə yalnız hədiyyə sistemi kimi qurulmamalıdır. Mükafatın ən sağlam forması seçim vermək olur. Tapşırığı hansı qayda ilə edəcəyini seçmək, sinifdə kiçik məsuliyyət almaq, müəllimin etibarını hiss etmək, öz işini nümayiş etdirmək imkanı qazanmaq. Bu tip mükafatlandırma uşaqda daxili motivasiyanı sındırmır, əksinə məsuliyyət hissini böyüdür.

Mükafatlandırma yalnız bir şagirdi seçib qaldırmaq üçün işləyəndə sinifdə narazılıq artır. Bir neçə uşaq hər gün tərif alır, digərləri kölgədə qalırsa, qısqanclıq yaranır və qayda zəifləyir. Mükafatlandırmanın sinif qaydasına xidmət edən forması daha dayanıqlıdır. Sinif vaxtında hazırlaşdı və dərs rahat başladısa, sinifin ümumi işi qeyd edilir. Sinif səs-küyü azaldıb tapşırığı sakit yerinə yetirdisə, sinfin ümumi davranışı tanınır. Bu yanaşma həm ədalət hissini qoruyur, həm də qaydanı sinif mədəniyyətinə çevirir.

Nəzarət məktəbdə işin necə getdiyini görməkdir. Nəzarət yalnız səhv axtarmaq deyil. Nəzarət həm nizamı qoruyur, həm təlimin keyfiyyətini qoruyur. Nizam tərəfi aydındır. Dərslər vaxtında başlamalıdır. Dəhlizdə təhlükəsizlik qorunmalıdır. Növbətçilik işləməlidir. Təlim tərəfi də eyni dərəcədə vacibdir. Dərsə baxış, müəllimlə qısa söhbət, nəticələrin qısa təhlili, riskli şagird siyahısının yenilənməsi nəzarətin təlimə xidmət edən hissəsidir. Bu hissə düzgün qurulanda müəllim sıxılmır. Müəllim tək qalmadığını hiss edir. Sinifdə nizam pozulanda təkcə xəbərdarlıq deyil, dəstək də gəlir. Nəzarətin məqsədi müəllimi tutmaq deyil, dərsi görmək və dərsi yaxşılaşdırmaq üçün iki kiçik addımı seçməkdir.

Məktəbdə davranış işi hamıya eyni cavabla aparılanda çox vaxt nəticə vermir. Çünki hər uşaq eyni ehtiyacla məktəbə gəlmir. Bəzi uşağa sinif qaydasını xatırlatmaq kifayət edir. Bəzi uşağa əlavə dəstək lazımdır. Bəzi uşaqla ayrıca plan qurmaq lazım gəlir. Pilləli dəstək məntiqi burada kömək edir. Ümumi qayda hamı üçündür. Əlavə dəstək ehtiyacı olan uşaq üçün ayrıca görüş, ayrıca izləmə, ayrıca dəstək addımı olur. Daha ağır vəziyyətdə isə daha məqsədli tədbir və daha sıx izləmə lazım olur. Bu yanaşma cəzanı əsas alətə çevirmir. Bu yanaşma məktəbin qaydasını qoruyur, eyni zamanda uşağın ehtiyacını da nəzərə alır.

Ədalət və ardıcıllıq mövzusu üç alətin hamısının əsas şərtidir. Eyni davranış bir müəllimdə başqa cür, digər müəllimdə başqa cür cavab alanda qayda zəifləyir. Uşaq qaydanı yox, adamı əsas götürür. Valideyn də məktəbin xəttini aydın görmür. Ardıcıllıq üçün məktəbdə sadə razılaşmalar olmalıdır. Hansı davranışa hansı cavab verilir. Hansı davranışdan sonra sinif rəhbəri nə edir. Hansı vəziyyətdə müavin işə qoşulur. Hansı halda valideynlə görüş olur. Bu razılaşmalar sərtlik yaratmır, əksinə məktəbi rahatladır. Çünki hamı bilir ki, eyni hadisə eyni cavab alacaq.

Cəza sərhədi göstərir və davranışı dayandırır. Mükafatlandırma düzgün davranışı möhkəmləndirir və sinif qaydasını gücləndirir. Nəzarət işin necə getdiyini göstərir və dəstəyin haraya yönələcəyini aydınlaşdırır. Bu üç alət bir-birinin yerinə keçməyəndə məktəbin dili də dəyişir. Qayda əvvəlcədən aydın deyilir. Düzgün davranış görünür və tanınır. Qayda pozuntusu olanda sərhəd göstərilir, ardınca bərpa addımı gəlir. Nəzarət ardıcıl gedir və müəllimi tək buraxmır. Belə olanda məktəbdə nizam sərtlikdən yox, aydınlıqdan yaranır və dərs daha rahat keçir.