Müasir məktəb direktorunun 30 əsas bacarığı

Məktəbdə bəzən fərq ilk baxışda görünmür. Eyni proqram, eyni normativ baza, oxşar kadr tərkibi, bənzər maddi imkanlar olur. Amma bir məktəbdə iş ahənglə gedir, müəllim nə etdiyini bilir, şagird özünü bu mühitin bir hissəsi sayır, valideyn məktəbə inanır. Başqa məktəbdə isə sənəd də var, tapşırıq da verilir, nəzarət də aparılır, amma sistem yenə də istənilən nəticəni vermir. Bu fərqi çox vaxt məktəb direktorunun idarəetmə bacarıqları yaradır.

Bu gün məktəb direktoru haqqında danışanda onu yalnız inzibati rəhbər kimi təqdim etmək kifayət etmir. Müasir direktor məktəbin istiqamətini müəyyən edən strateji rəhbərdir. O, təlimin keyfiyyətinə təsir edən pedaqoji liderdir. O, müəllim kollektivində peşəkar münasibət yaradan təşkilatçıdır. O, məktəbin ictimai simasıdır. Ən başlıcası isə odur ki, güclü direktor məktəbdə nəticə yaradan sistemi qurur.

Müasir məktəb rəhbərliyinə peşəkar baxış göstərir ki, direktorun gücü bütün işi özü görməsində deyil. Onun gücü məqsədi aydınlaşdırmasında, prioriteti düzgün seçməsində, komandanı eyni istiqamətə yönəltməsində, nəticələri izləməsində, problemi vaxtında görməsində və məktəbin inkişafını düşünülmüş idarəetmə xətti ilə aparmasındadır. Buna görə də direktorun bacarıqları ayrıca keyfiyyətlər siyahısı kimi yox, bir-biri ilə bağlı vahid liderlik modeli kimi dərk olunmalıdır.

Aşağıda təqdim olunan 30 bacarıq da məhz bu məntiqlə sistemləşdirilib.

I. Strateji və institusional idarəetmə bacarıqları

1. Strateji düşünmə bacarığı

Direktor məktəbin yalnız bu gününü yox, sabahını da görməlidir. Gündəlik işlərin içində itib-batmaq yox, ümumi inkişaf istiqamətini saxlamaq burada əsas şərtdir. Strateji düşünən direktor cari çətinliklərə sadəcə reaksiya vermir. O, həmin çətinliklərin arxasında duran mənzərəni görür və məktəbi hədəfə doğru aparır.

2. İnkişaf planlaşdırması bacarığı

Məktəbdə plan çox ola bilər. Amma əsas məsələ planların bir-biri ilə danışmasıdır. Məktəbin İnkişaf Planı, illik fəaliyyət planı, metodik iş istiqamətləri və daxili nəzarət mexanizmləri vahid məqsədə xidmət etməlidir. Plan sənəd olaraq qalanda yox, işlək idarəetmə alətinə çevriləndə dəyər qazanır.

3. Prioritet müəyyənləşdirmə bacarığı

Məktəbdə hər məsələ vacib görünə bilər. Amma hər məsələ eyni dərəcədə təxirəsalınmaz olmur. Direktor hansı məsələnin dərhal müdaxilə tələb etdiyini, hansının isə mərhələli şəkildə həll olunacağını düzgün ayırd etməlidir. Bu bacarıq idarəetmədə dağınıqlığın qarşısını alır.

4. Qərarvermə bacarığı

Qərar vermək sadəcə seçim etmək deyil. Qərarın nəticəsini əvvəlcədən görmək, onu faktlara, hüquqi çərçivəyə və məktəbin maraqlarına əsaslandırmaq lazımdır. Emosiyaya, şəxsi simpatiyaya və ya ani təəssürata söykənən qərar çox vaxt yeni problem yaradır. Güclü direktor düşünülmüş qərar verir.

5. Vaxtın idarə olunması bacarığı

Məktəb rəhbərinin günü çox vaxt plansız şəkildə dağılmağa meyllidir. Telefon zəngi, sənəd, operativ tapşırıq, gözlənilməz situasiya, görüş. Güclü direktor vaxtı axına buraxmır. O, vaxtı idarə edir, strateji əhəmiyyət daşıyan işləri gündəlik xırdalıqların içində itirmir.

6. Sistem qurmaq bacarığı

İdarəetmənin keyfiyyəti yalnız görülən işlə yox, işin necə qurulması ilə ölçülür. Hər şey bir nəfərin yaddaşı və şəxsi nəzarəti üzərində dayanırsa, bu, güclü sistem deyil. Güclü direktor prosesləri qayda, məsuliyyət bölgüsü, nəzarət və izləmə mexanizmi əsasında qurur.

II. Təlim və tədris liderliyi bacarıqları

7. Pedaqoji liderlik bacarığı

Məktəb direktorunun əsas fərqləndirici xüsusiyyəti onun pedaqoji lider ola bilməsidir. Məktəbi yalnız sənəd və inzibati tapşırıq səviyyəsində idarə edən rəhbər onun daxili inkişaf xəttinə tam təsir göstərə bilmir. Təlimin keyfiyyətinə istiqamət verən direktor isə məktəbin həqiqi inkişaf nöqtəsini müəyyən edir.

8. Kurikulumun tətbiqinə rəhbərlik bacarığı

Kurikulum sənəddə yazılan çərçivə olmaqla tamamlanmır. O, sinifdə necə tədris aparıldığında görünür. Direktor məqsəd, məzmun, metod və qiymətləndirmə arasında uyğunluğu izləməli, formal icra ilə real tətbiq arasındakı fərqi görə bilməlidir.

9. Dərs müşahidəsi və təhlil bacarığı

Dərsə girmək hələ peşəkar müşahidə aparmaq demək deyil. Dərs müşahidəsi o zaman faydalı olur ki, o, müəllimi sıxışdırmır, ona istiqamət verir, tədrisi gücləndirir və inkişaf üçün əsas yaradır. Güclü direktor dərsi sadəcə izləməz, gördüyünü təhlil edər.

10. Tədris nəticələrini təhlil etmək bacarığı

BSQ nəticələri, summativ göstəricilər, siniflərarası fərqlər, zəif nəticə göstərən qruplar, irəliləyiş dinamikası direktor üçün sadəcə statistika deyil. Bunlar idarəetmə qərarlarının əsas materialıdır. Təhlil olunmayan nəticə rəhbərlik üçün faydalı informasiya yaratmır.

11. Qiymətləndirmə mədəniyyəti formalaşdırmaq bacarığı

Qiymətləndirmə yalnız bal yazmaq üçün aparılanda öz mahiyyətini itirir. Məktəbdə qiymətləndirmə boşluğu üzə çıxarmalı, inkişafı göstərməli və növbəti addımları müəyyən etməlidir. Direktor bu yanaşmanı məktəbdə mədəniyyət səviyyəsinə qaldırmalıdır.

12. İnnovativ tədris yanaşmalarını təşviq etmək bacarığı

Yenilik məktəbdə sadəcə yeni terminlərin işlədilməsi deyil. O, şagirdin öyrənməsinə real təsir edən praktik yanaşmadır. Direktor müəllimi yeni üsul sınamağa həvəsləndirməli, bunun üçün metodik və təşkilati şərait yaratmalıdır.

III. İnsan resursları və peşəkar inkişaf bacarıqları

13. Komanda quruculuğu bacarığı

Məktəb tək adamın gücü ilə inkişaf etmir. Uğurlu məktəb ortaq məqsəd ətrafında birləşmiş komandanın işidir. Direktor kollektivdə ayrı-ayrı fərdləri deyil, birgə fəaliyyət ruhunu gücləndirməlidir.

14. Müəllim potensialını tanımaq bacarığı

Hər müəllimin güclü tərəfi eyni olmur. Biri metodik baxımdan daha güclüdür, biri təşkilatçılıqda, biri ünsiyyətdə, biri yeniliklərə açıq olmaqda. Direktor bu potensialı görməli, düzgün dəyərləndirməli və məktəbin məqsədləri ilə uzlaşdırmalıdır.

15. Peşəkar inkişaf ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək bacarığı

Müəllimin hansı sahədə dəstəyə ehtiyacı olduğunu ümumi təəssüratla müəyyən etmək olmaz. Bu, müşahidə, nəticə, gündəlik praktik çətinliklər və məktəbin inkişaf hədəfləri əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Dəqiq diaqnoz olmayan yerdə məqsədli metodik dəstək də olmur.

16. Gənc müəllimlərlə işləmək bacarığı

Məktəbə yeni gələn müəllim ilk mərhələdə tək qalırsa, o, ya tez yorulur, ya da səhvlərini sistemləşdirir. Güclü direktor gənc müəllim üçün uyğunlaşma, müşayiət, izah, geribildirim və peşəkar dəstək mühiti yaradır.

17. Səlahiyyət bölgüsü bacarığı

Hər işi direktorun özü görməsi çox vaxt güc kimi görünür. Əslində isə bu, idarəetmənin zəif nöqtəsidir. Səlahiyyəti bölmək, məsuliyyəti paylaşmaq və orta liderliyi gücləndirmək məktəbin dayanıqlı idarə olunması üçün vacibdir.

Qeyd: Məktəbin idarə olunması bir nəfərin üzərində qurulanda sistem zəifləyir. Direktor hər işi özü görməyə çalışdıqda həm vaxt itirir, həm də kollektivin imkanları tam istifadə olunmur. Buna görə səlahiyyət bölgüsü müasir məktəb rəhbərliyinin vacib bacarıqlarından biridir. Səlahiyyət bölgüsü rəhbərin öz səlahiyyət və məsuliyyətlərinin bir hissəsini məqsədli şəkildə digər əməkdaşlar arasında bölüşdürməsidir. Bu, işi sadəcə başqasına vermək deyil. Bu, işi düzgün insana etibar etmək, məsuliyyəti paylaşmaq və idarəetməni daha səmərəli qurmaq deməkdir. Məktəb idarəçiliyində bu, metodik işlərin Metodiki Şura və fənn metodbirləşmələri ilə, operativ tədris məsələlərinin direktor müavinləri ilə, gündəlik sinif işlərinin isə sinif rəhbərləri ilə düzgün bölüşdürülməsində görünür. Düzgün qurulmuş səlahiyyət bölgüsü direktorun yükünü azaldır, kollektivdə məsuliyyət hissini artırır və idarəetməni daha dayanıqlı edir. Lakin bu proses yalnız tapşırıq verməklə bitmir. Direktor məqsədi aydın izah etməli, məsuliyyəti dəqiq müəyyənləşdirməli və nəticəni izləməlidir. Güclü direktor bütün işi özü görən yox, işi düzgün bölüşdürən və nəticəni nəzarətdə saxlayan rəhbərdir.

18. Motivasiya yaratmaq bacarığı

Təkcə nəzarətlə keyfiyyətli məktəb qurmaq olmur. Müəllim öz əməyinin görüldüyünü, qiymətləndirildiyini və peşəkar baxımdan dəyərli olduğunu hiss etməlidir. Direktor bu mühiti yaratdıqda kollektivin daxili enerjisi və işə bağlılığı da güclənir.

IV. Məktəb iqlimi və münasibətlərin idarə olunması bacarıqları

19. Effektiv ünsiyyət bacarığı

Direktorun dili məktəbin idarəetmə tonunu müəyyən edir. Qarışıq, kobud və qeyri-müəyyən ünsiyyət kollektivdə gərginlik yaradır. Aydın, ölçülü və hörmətli danışıq isə etibar yaradır və əməkdaşlığı gücləndirir.

20. Münaqişələri idarəetmə bacarığı

Məktəbdə fikir ayrılığı qaçılmazdır. Müəllimlər arasında da olur, valideynlə də olur, şagirdlərlə bağlı da yaranır. Güclü direktor münaqişəni böyütmür, şəxsləşdirmir, emosiyanın içində itirmir. O, problemi proses dili ilə həll edir.

21. Məktəb iqlimini formalaşdırmaq bacarığı

Məktəbin havası görünmür, amma hiss olunur. Təhlükəsizlik, qayda, qarşılıqlı hörmət, əməkdaşlıq və yüksək gözlənti məktəb iqliminin əsas əlamətləridir. Bu mühit öz-özünə yaranmır. Onu direktorun idarəetmə tərzi formalaşdırır.

22. Şagird rifahını qorumaq bacarığı

Şagird yalnız nəticə göstəricisi deyil. Onun təhlükəsizliyi, emosional rahatlığı, məktəbə aidlik hissi və dəstək görməsi də təlim keyfiyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Müasir direktor şagird rifahını tədrisdən ayrı görməməlidir.

23. İnklüziv yanaşma bacarığı

Ədalət hər kəsə eyni münasibət göstərmək deyil. Ədalət hər kəsin ehtiyacını görmək və uyğun dəstək verməkdir. Müasir direktor fərqliliyi problem kimi yox, idarəetmənin nəzərə almalı olduğu reallıq kimi qəbul etməlidir.

24. Etik davranış və nümunə olmaq bacarığı

Məktəbdə etik normalar ilk növbədə rəhbərin davranışında görünür. Ədalət, məsuliyyət, sirr saxlamaq, ölçü hissi, hörmət və sözlə əməl arasında uyğunluq direktorun şəxsi keyfiyyəti olmaqla yanaşı idarəetmənin də dayağıdır.

V. Məktəb–ailə–icma əlaqələri bacarıqları

25. Valideynlərlə əməkdaşlıq bacarığı

Valideynlə əlaqə yalnız problem yarananda qurulmamalıdır. Güclü direktor qabaqlayıcı məlumatlandırma, açıq dialoq və tərəfdaşlıq mühiti yaradır. Məktəb və ailə bir-birinə qarşı yox, bir-biri ilə işləyəndə nəticə daha dayanıqlı olur.

26. İctimai təmsilçilik bacarığı

Direktor məktəbin ictimai simasıdır. Onun çıxışı, üslubu, mövqeyi və davranışı məktəb haqqında təsəvvür yaradır. Bu təmsilçilik formal görünüş məsələsi deyil. Bu, məktəbə etimad qazandırmaq məsuliyyətidir.

27. Tərəfdaşlıq şəbəkəsi qurmaq bacarığı

Məktəb hər zaman bütün ehtiyaclarını yalnız daxili resurslarla həll edə bilmir. Yerli icma, məzunlar, müxtəlif qurumlar və sosial tərəfdaşlarla əməkdaşlıq məktəbin inkişaf imkanlarını genişləndirir. Direktor bu potensialı görə bilməlidir.

VI. Resurs, təhlükəsizlik və dayanıqlılıq bacarıqları

28. Resursların səmərəli idarə olunması bacarığı

Məktəbin maddi baza, vaxt, insan gücü və tədris resursları məqsədli şəkildə istifadə olunmalıdır. Resursların düzgün idarə olunmaması ən yaxşı niyyətləri belə nəticəsiz qoya bilər. Güclü direktor imkanları nəticəyə çevirə bilir.

29. Risk və böhran vəziyyətlərini idarəetmə bacarığı

Məktəb hər zaman plan üzrə getmir. Gözlənilməz hadisə, təhlükəsizlik problemi, sosial gərginlik, kadr çətinliyi və ya valideyn narazılığı rəhbərliyin real keyfiyyətini üzə çıxarır. Böhran anında sakit, aydın və məsuliyyətli qalmaq direktorun ciddi sınaqlarındandır.

30. Özünüinkişaf və refleksiya bacarığı

Özü öyrənməyən direktor məktəbdə öyrənmə mədəniyyəti yarada bilməz. Müasir direktor öz fəaliyyətini təhlil etməli, zəif yerlərini görməli, geribildirimə açıq olmalı və daim yenilənməlidir. Çünki məktəbi inkişaf etdirən rəhbər əvvəlcə özünü inkişaf etdirməyi bacarmalıdır.

Bu 30 bacarıq aydın göstərir ki, müasir məktəb direktoru yalnız inzibatçı deyil. O, strateji düşünən, təlimə təsir edən, insanlarla işləyən, münasibətləri tənzimləyən və məktəbdə nəticə yaradan sistemi quran liderdir.

Burada əsas məsələ təkcə bacarıqların çoxluğu deyil. Əsas məsələ həmin bacarıqların məktəbin gündəlik həyatında necə işləməsidir. Direktor sənəd üzərində yox, real məktəb mühitində güclü görünməlidir. Məktəbdə məqsəd aydınlaşırsa, müəllim özünü tək hiss etmirsə, şagird təhlükəsiz və dəstəkləyici mühitdədirsə, valideyn məktəbə inanırsa, deməli rəhbərlik işləyir.

Bu bacarıqların içində nüvə xarakterli sahələr də var. Təlim liderliyi, məlumatla işləmək, müəllim inkişafını idarə etmək, məktəb iqlimi qurmaq, etik və ədalətli rəhbərlik göstərmək, valideyn və ictimaiyyətlə etibarlı münasibət yaratmaq, eləcə də məktəbin davamlı inkişafını izləmək direktorun real təsir gücünü müəyyən edən əsas istiqamətlərdir. Digər bacarıqlar isə bu əsas sahələri dəstəkləyir və tamamlayır.

Müasir məktəb direktorunu fərqləndirən əsas cəhət onun daha çox göstəriş verməsi deyil. Onu fərqləndirən məktəbdə məqsədli istiqamət yaratmasıdır. Müəllimin işini inkişaf müstəvisinə çıxarmasıdır. Şagirdin nəticəsi ilə rifahını birlikdə görməsidir. Məktəbdə qayda ilə etimadı, nəzarətlə dəstəyi, tələbkarlıqla insanlığı taraz saxlaya bilməsidir.

Məktəbi sadəcə idarə etmək mümkündür. Amma onu inkişaf etdirmək başqa səviyyədir. Müasir direktorun əsas fərqi də məhz burada görünür. O, gündəlik işləri idarə etməklə kifayətlənmir. Məktəbin inkişaf məntiqini qurur. Buna görə də bu gün məktəb rəhbərliyi vəzifə məsələsi kimi yox, bacarıq məsələsi kimi dəyərləndirilməlidir.