Əməkdaşlıq səriştəsi - Fəaliyyətlə bağlı səriştələr

Əməkdaşlıq səriştəsi

Əməkdaşlıq səriştəsi təhsilalanın başqaları ilə birgə işləməyi, ortaq qaydalara əməl etməyi, ümumi məqsədə xidmət etməyi, öz rolunu düzgün yerinə yetirməyi, başqalarının əməyinə hörmətlə yanaşmağı və lazım gəldikdə birgə işi təşkil etməyi bacarması ilə bağlıdır. Bu səriştə fəaliyyətlə bağlı əsas səriştələrdən biridir və dövlət standartında belə inkişaf xətti ilə verilir: məktəbəhazırlıqda kollektiv fəaliyyətdə iştirak qaydalarına bələddir, ibtidai təhsil səviyyəsində kollektivdə işləməyi bacarır, ümumi orta təhsil səviyyəsində kollektivin ortaq məqsədləri üçün çalışır, tam orta təhsil səviyyəsində isə kollektivdə birgə fəaliyyət və liderlik bacarıqları nümayiş etdirir. Sənəddə həm də göstərilir ki, səriştələr tədris olunan fənlər və dərsdənkənar məşğələlər vasitəsilə formalaşdırılır.

Məktəbdə əməkdaşlıq sadəcə bir qrupun içində oturmaq demək deyil. Eyni partada və ya eyni masada işləmək hələ əməkdaşlıq sayılmır. Əməkdaşlıq o zaman yaranır ki, şagird başa düşür: ortaq işdə hər kəsin rolu var, nəticə tək bir nəfərin deyil, birlikdə görülən işin məhsuludur. O, yalnız öz rahatlığını və öz görünməsini düşünmür, ortaq nəticəyə nə verdiyini də anlayır. Bu baxımdan əməkdaşlıq həm münasibət, həm məsuliyyət, həm də davranış səriştəsidir.

Əməkdaşlıq səriştəsi zəif olduqda şagird ya hər şeyi özü etmək istəyir, ya da tam kənarda qalır. Bəzən başqasının sözünü qəbul etmir, bəzən öz üzərinə düşən işi gecikdirir, bəzən də qrupun nəticəsinə maraq göstərmədən yalnız öz hissəsi ilə kifayətlənir. Bu səriştə formalaşdıqda isə o, paylaşmağı, razılaşmağı, fikir ayrılığı zamanı münasibəti pozmamağı, ortaq məqsədi şəxsi rahatlıqdan üstün tutmağı və kollektiv işdə həm dəstək verən, həm də təşəbbüs göstərən mövqedə olmağı öyrənir. Bu da məktəb həyatında həm təlimin, həm də tərbiyənin vacib hissəsidir.

Məktəbəhazırlıqda əməkdaşlıq səriştəsi

Məktəbəhazırlıq dövründə əməkdaşlıq səriştəsi kollektiv fəaliyyətdə iştirak qaydalarını tanımaqla başlayır. Bu yaşda uşaqdan tam yetkin komanda üzvü davranışı gözlənilmir. Əsas olan odur ki, o, birlikdə görülən işin müəyyən qaydalarla getdiyini hiss etsin və bu qaydalara qoşula bilsin. Dövlət standartında da bu mərhələ üçün məhz “kollektiv fəaliyyətdə iştirak qaydalarına bələddir” göstəricisi verilir.

Məsələn, uşaqlar sinifdə dairəvi oyuna qoşulurlar. Hər kəs növbə ilə danışmalı, hərəkət etməli və ümumi ritmə uyğunlaşmalıdır. Uşaq növbə gözləyirsə, başqasının yerinə keçmirsə, oyunun qaydasını pozmursa, bu, əməkdaşlığın ilkin formasıdır. Burada o, hələ ortaq məqsədi sözlə ifadə etməyə bilər, amma birlikdə fəaliyyətin qaydasını qəbul edir.

Başqa bir situasiyada uşaqlar ümumi masa üzərində böyük şəkil işi görürlər. Biri rəngləyir, biri kəsir, biri yapışdırır. Uşaq başqasının yerini daraltmırsa, materialı paylaşırsa, işin ümumi hissəsinə uyğun davranırsa, deməli kollektiv fəaliyyətin əsas qaydalarını hiss edir. Bu, əməkdaşlığın başlanğıcıdır.

Məktəbəhazırlıqda əməkdaşlıq yemək, oyun, musiqi, hərəkət və əl işi kimi gündəlik fəaliyyətlərdə də görünür. Məsələn, ümumi materialdan istifadə edərkən hamının növbəsini gözləmək, birlikdə mahnı oxuyarkən qrupun ritmindən ayrılmamaq, oyunda yalnız öz istədiyini yox, ümumi qaydanı nəzərə almaq uşağın əməkdaşlıq davranışını formalaşdırır.

Bu mərhələdə müəllimin əsas rolu sadə qaydaları gündəlik fəaliyyətin təbii hissəsinə çevirməkdir. “Növbə ilə edək”, “hamımız istifadə edəcəyik”, “dostumuza da yer verək”, “bu işi birlikdə tamamlayacağıq” kimi yönləndirmələr burada çox əhəmiyyətlidir. Məktəbəhazırlıqda əməkdaşlıq birgə işin sadə qaydalarını qəbul etməklə başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq səriştəsi

İbtidai təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq daha aydın və daha işlək məna qazanır. Burada şagird artıq təkcə kollektiv fəaliyyətdə olma qaydasını bilmir, kollektivdə işləməyi bacarır. Dövlət standartında ibtidai mərhələ üçün məhz bu göstərici verilir. Bu mərhələdə əsas məsələ odur ki, şagird birgə işdə öz yerini anlayır, rol bölgüsünü qəbul edir və ortaq nəticə üçün öz üzərinə düşəni etməyə başlayır.

Məsələn, həyat bilgisi dərsində sinif üçün “sağlam həyat” mövzusunda guşə hazırlanır. Şagirdlərdən biri şəkilləri seçir, biri başlıqları yazır, biri materialları düzür. Əməkdaşlıq burada o zaman görünür ki, şagird öz hissəsini vaxtında və diqqətlə yerinə yetirir, başqasının işini kölgədə qoymur və ortaq nəticənin necə alınacağı ilə maraqlanır. Bu, kollektivdə işləmək bacarığıdır.

Musiqi dərsində qrup şəklində sadə ifa hazırlanır. Əgər şagird yalnız öz səsini önə çıxarmağa çalışmırsa, qrupun ritminə və uyğunluğuna diqqət edirsə, buradakı məqsədin birlikdə çıxış etmək olduğunu anlayırsa, əməkdaşlıq səriştəsi üzə çıxır.

Azərbaycan dili dərsində kiçik qruplarla mətn üzərində iş aparılır. Biri mətni oxuyur, biri əsas fikri tapır, biri sualları cavablandırır. Burada əməkdaşlıq o zaman görünür ki, şagird başqasının işini əvəz etmir, amma onu yarımçıq da qoymur; lazım olduqda kömək edir, lazım olduqda gözləyir və ortaq cavabın yaranmasına iştirak edir.

İbtidai sinifdə əməkdaşlıq gündəlik sinif həyatında da çox görünür. Məsələn, sinif otağının səliqəyə salınması zamanı uşaqların hər biri bir iş götürür. Biri kitabları düzür, biri stulları yerinə qoyur, biri lövhəni silir. Əgər şagird yalnız öz işini görüb kənara çəkilmirsə, ortaq işin tamamlanmasına diqqət edirsə, artıq əməkdaşlıq etməyi bacarır.

Bu mərhələdə müəllim uşağa “birlikdə olmaq”la “birlikdə işləmək” arasındakı fərqi hiss etdirməlidir. “Kim nə edəcək?”, “işi necə bölüşsək hamıya rahat olar?”, “başqasının işi gecikəndə nə etməliyik?”, “nəticənin alınması üçün sən nə etdin?” kimi suallar ibtidai səviyyədə əməkdaşlıq səriştəsini möhkəmləndirir. Burada şagird kollektivin içində öz rolunu tanımağa başlayır.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq səriştəsi

Ümumi orta təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq daha yetkin mərhələyə keçir. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “kollektivin ortaq məqsədləri üçün çalışır” göstəricisi verilir. Bu, çox mühüm keçiddir. Çünki burada şagird artıq təkcə qrup içində işləməyi bacarmır, o, şəxsi istək və rahatlıqdan əlavə ortaq nəticəni də düşünür. Əməkdaşlığın bu mərhələsində əsas məsələ budur: “biz nəyi birlikdə əldə etməliyik və mən bunun üçün nə etməliyəm?”

Məsələn, coğrafiya dərsində sinif üzrə layihə hazırlanır və təqdimatın vaxtı yaxınlaşır. Şagirdlərdən biri görünən hissədə olmaq istəyir, amma hazırkı anda ən vacib iş məlumatın sistemləşdirilməsi və materialın qruplaşdırılmasıdır. Əməkdaşlıq səriştəsi olan şagird burada yalnız özünü göstərən rolu seçmir; ortaq nəticə üçün lazım olan rolu qəbul edə bilir. Bu, ortaq məqsəd üçün çalışmağın mühüm göstəricisidir.

Başqa bir situasiyada kimya laboratoriya işi aparılır. Biri ölçür, biri yazır, biri müşahidə edir, biri nəticəni ümumiləşdirir. Şagird burada yalnız öz hissəsini edib bitirməklə kifayətlənmirsə, ümumi nəticənin düzgün alınması üçün komanda daxilində əlaqəni qoruyursa, kollektiv məqsədə xidmət etmiş olur.

Fiziki tərbiyə və ya idman fəaliyyətində də bu səriştə aydın görünür. Məsələn, komanda oyunu zamanı şagird yalnız öz fərdi uğuru üçün oynamırsa, komandanın ümumi nəticəsinə uyğun davranırsa, lazım gəldikdə ötürmə verir, müdafiədə də məsuliyyət daşıyırsa, artıq ortaq məqsədi şəxsi istəkdən üstün tutur.

Sinifdə sosial təşəbbüs və ya xeyriyyə işi planlaşdırılarkən də bu xətt görünür. Kimsə afişa hazırlayır, kimsə elan mətni yazır, kimsə təşkilati hissəyə baxır. Əməkdaşlıq burada o zaman görünür ki, şagirdlər işin görünən və görünməyən tərəflərini eyni dərəcədə vacib sayırlar. Çünki ortaq məqsəd yalnız səhnədə görünən hissə ilə yox, arxa planda görülən işlə də qurulur.

Bu mərhələdə müəllim şagirdi “mən hansı işi istəyirəm?” sualından “indi ortaq nəticə üçün hansı iş vacibdir?” sualına keçirməlidir. “Bu işdə ortaq məqsəd nədir?”, “hamının işi nəticəyə necə bağlanır?”, “öz rolunu niyə vacib sayırsan?”, “nəticə üçün lazım olan, amma görünməyən iş hansıdır?” kimi suallar ümumi orta mərhələdə çox əhəmiyyətlidir. Burada əməkdaşlıq səriştəsi ortaq məqsədə xidmət etməklə dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq səriştəsi

Tam orta təhsil səviyyəsində əməkdaşlıq daha yetkin və daha məsuliyyətli xarakter alır. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “kollektivdə birgə fəaliyyət və liderlik bacarıqları nümayiş etdirir” göstəricisi verilir. Burada əməkdaşlıq yalnız uyğunlaşmaq və iştirak etmək deyil; lazım gəldikdə təşəbbüs göstərmək, birgə işi təşkil etmək, məsuliyyəti bölüşdürmək, fikir ayrılığını idarə etmək və başqalarının da iştirakını təmin etmək deməkdir.

Bu mərhələdə liderlik hökmranlıq deyil. Həqiqi liderlik hər şeyi özü etmək, hamıya sərt göstəriş vermək və ya yalnız ön planda görünmək demək deyil. Yetkin liderlik dinləmək, ortaq istiqamət təklif etmək, işin bölüşdürülməsinə kömək etmək, sakit qalanları da prosesə cəlb etmək və gərginlik yarandıqda işi dağıtmadan toparlamaq deməkdir.

Məsələn, məktəb layihəsi hazırlanır və qrup daxilində fikir ayrılığı yaranır. Biri təqdimatın bir cür, digəri başqa cür olmasını istəyir. Əməkdaşlıq və liderlik bacarığı formalaşan şagird burada yalnız öz fikrini keçirməyə çalışmır. O, hər iki yanaşmanın güclü tərəfini toplayır, ortaq variant axtarır, işin dağılmasının qarşısını alır. Bu, tam orta mərhələdə yetkin əməkdaşlıq nümunəsidir.

Başqa bir situasiyada sinif üzrə sosial layihə hazırlanır. Kimsə işini gecikdirir, kimsə narazıdır, kimsə isə ümumiyyətlə geri çəkilir. Burada liderlik bacarığı olan şagird günahkar axtarmağa başlamır. Əvvəl vəziyyəti aydınlaşdırır, sonra işi yenidən bölüşdürür, dəstəyə ehtiyacı olanı müəyyən edir və qrupun ortaq məqsəddən yayınmamasına kömək edir. Bu, liderlikdir, amma hökmranlıq deyil.

Ədəbiyyat müzakirə qrupunda da bu xətt görünə bilər. Şagird yalnız öz fikrini ard-arda səsləndirmirsə, başqalarına da söz verir, sakit qalanları danışmağa təşviq edir, mövzu yayındıqda müzakirəni geri əsas xəttə qaytarırsa, birgə fəaliyyət və liderlik bacarığı nümayiş etdirir.

Tam orta mərhələdə müəllim liderliyi yalnız fəallıq və görünürlük ilə qiymətləndirməməlidir. Burada əsas suallar bunlardır: “Kim başqalarını da dinləyir?”, “Kim işi bölüşdürə bilir?”, “Kim fikir ayrılığı zamanı münasibəti qoruya bilir?”, “Kim ortaq nəticəni şəxsi mövqedən üstün tutur?”, “Kim məsuliyyəti tək yox, birlikdə daşımağa şərait yaradır?” Bu mərhələdə əməkdaşlıq səriştəsi birgə fəaliyyəti qorumaq və yetkin liderlik göstərməklə tamamlanır.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər ?

Əməkdaşlıq səriştəsi müəllimin yaratdığı sinif və məktəb mühitində formalaşır. Əgər bütün işlər yalnız fərdi şəkildə qurulur, qrup işi formal xarakter daşıyır, rollar aydın olmur, ortaq məqsəd görünmür və nəticə yalnız bir-iki fəal şagirdin üzərində qalırsa, bu səriştə zəif inkişaf edir. Əgər müəllim birgə iş üçün həqiqi şərait yaradır, qaydanı və rolu aydınlaşdırır, ortaq nəticəni önə çəkir, fikir ayrılığı zamanı istiqamət verir və əməkdaşlığın keyfiyyətinə diqqət yetirirsə, bu səriştə güclənir.

Müəllim burada sadəcə “qrup olun” deməklə kifayətlənməməlidir. Qrup işində:

• məqsəd aydın olmalıdır,

• rollar bölüşdürülməlidir,

• hər kəsin iştirakı nəzərə alınmalıdır,

• nəticə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Əks halda qrup işi əməkdaşlığa yox, formal bölgüyə çevrilir.

Burada müəllimin sualları çox vacibdir. “Bu işdə ortaq məqsəd nədir?”, “Rolları necə bölüşsək daha ədalətli olar?”, “Kim hansı işdə daha faydalı ola bilər?”, “Qrupda səssiz qalanlara necə yer verə bilərik?”, “Mübahisə yarananda işi necə dayandırmadan davam etdirə bilərik?” kimi suallar əməkdaşlıq mədəniyyətini formalaşdırır.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu səriştənin inkişafı üçün çox münasibdir. Məktəb tədbirinin təşkili, sinif sərgisinin hazırlanması, idman komandası ilə iş, məktəb həyətində birgə təşəbbüs, ekskursiya hazırlığı, klub fəaliyyəti, sosial layihə və ya könüllü işlər əməkdaşlıq səriştəsini daha canlı göstərir. Dövlət standartında səriştələrin dərs və dərsdənkənar məşğələlər vasitəsilə formalaşdığı qeyd olunduğuna görə bu yanaşma əməkdaşlıq səriştəsi üçün də əsaslıdır.

Məktəbdə əməkdaşlıq səriştəsini necə görmək olar ?

Məktəbdə əməkdaşlıq səriştəsini tanımaq üçün yalnız şagirdin qrupda oturmasına baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun başqaları ilə necə işlədiyinə, öz rolunu necə yerinə yetirdiyinə, ortaq nəticəni nə dərəcədə düşündüyünə, fikir ayrılığı zamanı münasibəti qoruyub-qorumağına və lazım gəldikdə təşəbbüs göstərib-göstərmədiyinə verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq növbə gözləyir, qaydaya əməl edir, ümumi materialı paylaşırsa, ilkin əməkdaşlıq əlaməti görünür. İbtidai sinifdə kollektivdə işləyir, öz hissəsini yerinə yetirir və başqasının işini nəzərə alırsa, səriştə güclənir. Ümumi orta mərhələdə ortaq məqsədi başa düşür, şəxsi istəkdən çox nəticəni düşünürsə, daha yetkin əməkdaşlıq görünür. Tam orta səviyyədə isə həm birgə işləyir, həm də başqalarını təşkil edir, fikir ayrılığı zamanı münasibəti qoruyur və məsuliyyəti bölüşdürürsə, bu səriştə formalaşmış sayılır.

Bəzən çox danışan və özünü önə çıxaran şagird deyil, işi sakit şəkildə təşkil edən, başqalarının iştirakını təmin edən və ortaq nəticəni qoruyan şagird əməkdaşlıq baxımından daha güclü olur. Buna görə məktəbdə əməkdaşlıq səriştəsini yalnız fəallıqla yox, ortaq məqsədə xidmət, rol bölgüsü, məsuliyyət paylaşımı və birgə nəticə yaratmaqla görmək lazımdır.

Əməkdaşlıq səriştəsi məktəbəhazırlıqda kollektiv fəaliyyətdə iştirak qaydalarını bilməklə başlayır, ibtidai təhsildə kollektivdə işləmə bacarığı ilə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində ortaq məqsəd üçün çalışma ilə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə birgə fəaliyyət və yetkin liderlik bacarığı ilə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, əməkdaşlıq sadəcə birlikdə olmaq deyil. O, qaydaya əməl etmək, paylaşmaq, razılaşmaq, öz rolunu yerinə yetirmək, ortaq nəticəni qorumaq, başqasına dəstək olmaq və lazım gəldikdə birgə işi təşkil etmək bacarığıdır. Bu məntiq fəaliyyətlə bağlı səriştələrin inkişaf xətti ilə uyğun gəlir.