Fəal vətəndaş mövqeyi səriştəsi - Dəyərlərlə bağlı səriştələr

Fəal vətəndaş mövqeyi

Fəal vətəndaş mövqeyi təhsilalanın yaşadığı yerə, cəmiyyətə, dövlətə və ümumi mənafeyə laqeyd qalmaması, özünü bu mühitin məsuliyyət daşıyan üzvü kimi dərk etməsi ilə bağlıdır. Bu dəyər yalnız ölkə haqqında müəyyən məlumatları bilmək demək deyil. Buraya yaşadığı bölgəni tanımaq, dövlət və dövlətçilik ənənələrinə hörmətlə yanaşmaq, dövlət dilinin, dövlət rəmzlərinin və ictimai qaydanın əhəmiyyətini anlamaq, ümumi işə biganə qalmamaq və lazım gəldikdə dövlət maraqları ilə bağlı məsuliyyətli mövqe göstərmək daxildir.

Fəal vətəndaş mövqeyi böyük sözlər işlətməkdən əvvəl gündəlik davranışda görünür. Şagird məktəbin əmlakına, sinfin qaydasına, dövlət rəmzlərinə, dövlət dilinə, ictimai mühitə və ümumi məsuliyyətə necə yanaşırsa, vətəndaşlıq mövqeyi də ilk növbədə orada görünür. O, “bu mənə aid deyil” düşüncəsi ilə yox, “mən də bu mühitin bir hissəsiyəm” düşüncəsi ilə davranmağa başlayanda fəal vətəndaşlıq hissi formalaşır.

Bu dəyərin inkişafı mərhələlidir. Məktəbəhazırlıqda uşaq yaşadığı bölgə və ölkə haqqında ilkin məlumatlı olur. İbtidai təhsil səviyyəsində dövlət və dövlətçilik ənənələri barədə məlumat qazanır. Ümumi orta təhsil səviyyəsində dövlət maraqlarının müdafiəsində öz rolunu dərk etməyə başlayır. Tam orta təhsil səviyyəsində isə dövlət maraqlarını müdafiə edən, onları davranışında və mövqeyində qoruyan daha yetkin vətəndaş mövqeyi nümayiş etdirir. Yəni əvvəl tanıma gəlir, sonra anlama, daha sonra məsuliyyət hissi, sonda isə şüurlu mövqe.

Məktəbəhazırlıqda fəal vətəndaş mövqeyi

Məktəbəhazırlıq dövründə fəal vətəndaş mövqeyi uşağın yaşadığı bölgə və ölkə haqqında sadə məlumatlılığı ilə başlayır. Bu yaşda uşaqdan dövlət marağı, ictimai məsuliyyət və vətəndaş borcu kimi ağır anlayışları başa düşməsi gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, yaşadığı mühiti tanısın, özünü həmin mühitə aid hiss etsin və “mən harada yaşayıram?” sualına sadə cavab verə bilsin.

Məsələn, müəllim uşaqlarla “mənim evim”, “mənim küçəm”, “mənim məktəbim”, “mənim şəhərim” və “mənim ölkəm” mövzusunda danışır. Uşaq yaşadığı şəhərin, rayonun və ya kəndin adını deyə bilir, Azərbaycanın adını tanıyır, bayrağını ölkəsi ilə əlaqələndirir. Bu mərhələdə əsas olan məlumatın çoxluğu deyil, aidlik hissinin yaranmasıdır.

Başqa bir situasiyada sinifdə sadə xəritə, şəkillər və ya şəhər-görünüşləri göstərilir. Uşaqlar yaşadıqları yerə aid olan məkanları seçirlər. Kimsə parkı tanıyır, kimsə məktəbi, kimsə yaşadığı küçəyə oxşar şəkli göstərir. Belə sadə tanıma uşağın “bura mənim yaşadığım yerdir” düşüncəsini gücləndirir.

Bu yaşda yaxın mühitə qayğı da vətəndaşlıq hissinin ilk formasıdır. Uşaq sinifdə oyuncağı dağıtmırsa, gülü qoparmırsa, məktəb guşəsinə diqqətlə yanaşırsa, zibili yerə atmırsa, burada artıq sadə ictimai məsuliyyət davranışı görünür. O, hələ “ictimai əmlak” sözünü bilmir, amma ümumi olanı qorumağın vacibliyini davranışla öyrənir.

Bu mərhələdə müəllim mövzunu yaxın və sadə saxlamalıdır. “Biz harada yaşayırıq?”, “məktəb niyə bizim üçün vacibdir?”, “yaşadığımız yeri niyə səliqəli saxlamalıyıq?” kimi suallar uşağın düşüncəsinə daha uyğundur. Məktəbəhazırlıqda fəal vətəndaş mövqeyi ölkəni və yaşadığı yeri tanımaqla yanaşı, yaxın mühitə qayğı göstərməklə başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində fəal vətəndaş mövqeyi

İbtidai təhsil səviyyəsində fəal vətəndaş mövqeyi daha aydın məna qazanır. Bu mərhələdə şagird dövlət və dövlətçilik ənənələri barədə məlumatlı olur. Burada əsas məsələ dövləti uşağa uzaq və soyuq anlayış kimi təqdim etmək deyil. O, anlamalıdır ki, dövlət yalnız rəsmi söz deyil; qayda, birlik, dil, rəmz, tarix, bayram, anım və ümumi həyat nizamı ilə bağlıdır.

Məsələn, müəllim sinifdə dövlət rəmzləri, dövlət dili, dövlət bayramları və tarixi günlər haqqında sadə, aydın söhbət aparır. Şagird başa düşür ki, bayraq, gerb və himn təsadüfi nişanlar deyil, dövlətə məxsus dəyərlərdir. O, dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu, buna görə dilə diqqətlə yanaşmağın vacibliyini hiss etməyə başlayır.

Həyat bilgisi dərsində və ya sinif saatında dövlət bayramları və anım günləri sadə dillə izah oluna bilər. Məsələn, Müstəqillik Günü, Bayraq Günü və ya Anım Günü haqqında yaşa uyğun məlumat veriləndə şagird təqvimdə gördüyü günü mənalı hadisə ilə bağlamağa başlayır. Bu artıq dövlətçilik ənənələri haqqında ilkin məlumatlılıqdır.

İbtidai yaşda dövlətçilik ənənələri məktəb davranışında da görünməlidir. Himn səslənəndə diqqətlə dayanmaq, dövlət bayrağına səliqəli yanaşmaq, məktəb tədbirində ciddi davranmaq, dövlət dili ilə bağlı laqeyd olmamaq bu yaş üçün çox uyğun davranış nümunələridir. Burada əsas xətt məcburiyyət yox, tədricən formalaşan hörmət hissidir.

Məsələn, sinifdə dövlət dili ilə bağlı sadə qayda qoyulur: məktəb içində danışığa və söz seçiminə diqqət yetirək, sözləri bayağı və məsuliyyətsiz şəkildə işlətməyək. Bu, uşağa ağır izahdan daha çox təsir edir. O anlayır ki, dil yalnız dərs mövzusu deyil, dövlətin və cəmiyyətin dəyəridir.

Bu mərhələdə müəllim “dövlət” anlayışını uşağa yaxınlaşdırmalıdır. “Qayda niyə vacibdir?”, “bayrağa niyə hörmətlə yanaşırıq?”, “dövlət dili nə üçün əhəmiyyətlidir?” kimi suallar ibtidai yaş üçün daha münasibdir. Burada fəal vətəndaş mövqeyi məlumatlılıqla yanaşı, dövlətçilik dəyərlərinə hörmət davranışı ilə güclənir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində fəal vətəndaş mövqeyi

Ümumi orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin mərhələyə keçir. Bu dövrdə şagird dövlət maraqlarının müdafiəsində öz rolunu dərk etməyə başlayır. Burada artıq söhbət yalnız məlumatlı olmaqdan getmir. Şagird başa düşməlidir ki, dövlət maraqları yalnız yüksək səviyyəli qərarlarda yox, onun gündəlik davranışında da görünə bilər.

Məktəb dili ilə desək, bu mərhələdə şagird anlamalıdır ki, dövlət maraqlarının müdafiəsində onun rolu belə görünür: dövlət dilinə məsuliyyətlə yanaşmaq, dövlət rəmzlərinə hörmət etmək, ictimai əmlaka zərər verməmək, ümumi qaydaya əməl etmək, ölkə haqqında məsuliyyətsiz danışmamaq, ümumi mənafeyə zərər verən davranışa laqeyd qalmamaq.

Məsələn, şagird görür ki, məktəbdə ortaq əmlaka diqqətsiz yanaşılır, parta cızılır, avadanlıq korlanır, sinifdə ümumi qayda pozulur. O, bunu “mənə aid deyil” kimi qəbul etmirsə və bu məsələyə həssas yanaşırsa, burada vətəndaş məsuliyyətinin ilkin şüurlu forması görünür. Çünki ictimai əmlakı qorumaq yalnız məktəb qaydası deyil, ümumi mənafeyə hörmət məsələsidir.

Tarix dərsində dövlətçilik tarixi öyrənilərkən şagird keçmiş hadisələri yalnız informasiya kimi qəbul etmir. O, anlayır ki, dövlətin qorunması, sabitlik, müstəqillik və milli birlik bu gün də əhəmiyyət daşıyır. Coğrafiya dərsində ölkənin təbii sərvətləri, iqtisadi imkanları və bölgələri haqqında öyrəndikcə dövlət mənafelərinin yalnız siyasi söz olmadığını, həm də resurs, sərvət, ərazi, dil və mədəniyyətlə bağlı olduğunu başa düşür.

Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərslərində də bu dəyər görünür. Şagird başa düşür ki, dövlət dilinə məsuliyyətli yanaşmaq yalnız orfoqrafiya qaydası deyil. Bu, vətəndaş münasibətidir. Məktəb müzakirəsində, təqdimatda və yazıda dilə laqeyd olmamaq, Azərbaycan haqqında danışarkən məsuliyyətli söz seçmək, milli mövzularda bayağı və laqeyd ton seçməmək də vətəndaş mövqeyinin əlamətidir.

Bu mərhələdə müəllim “sənin rolun nədir?” sualını önə çıxarmalıdır. “Ümumi mənafeyə zərər verən davranış niyə hamıya təsir edir?”, “dövlət dilinə münasibət niyə vətəndaşlıq mövqeyi sayılır?”, “ictimai əmlaka münasibət niyə şəxsi məsələ deyil?” kimi suallar şagirdi düşünməyə yönəldir. Burada fəal vətəndaş mövqeyi artıq sadə tanışlıqdan çıxıb şəxsi məsuliyyət hissinə çevrilir.

Tam orta təhsil səviyyəsində fəal vətəndaş mövqeyi

Tam orta təhsil səviyyəsində fəal vətəndaş mövqeyi daha yetkin və daha fəal xarakter alır. Bu mərhələdə şagird dövlət maraqlarını müdafiə edən mövqe nümayiş etdirir. Məktəb dili ilə bunu daha aydın belə demək olar: şagird dövlətçilik dəyərlərinə, dövlət dilinə, dövlət rəmzlərinə, ictimai nizam və ümumi mənafeyə məsuliyyətli şəkildə sahib çıxır, bu mövzularda laqeyd qalmır və lazım gəldikdə öz fikrini əsaslı, mədəni və yetkin formada bildirir.

Burada “müdafiə” anlayışı sərt və emosional reaksiya kimi başa düşülməməlidir. Məktəb mühitində dövlət maraqlarını müdafiə etmək o deməkdir ki, şagird ölkə ilə bağlı mövzularda məsuliyyətli danışır, dövlət dilinə və dövlətçilik dəyərlərinə laqeydliyi adi saymır, ictimai əmlaka və ümumi qaydaya zərər verən davranışı normal hesab etmir, ümumi mənafeyə toxunan məsələlərdə əsaslı mövqe göstərir.

Məsələn, şagird məktəb müzakirəsində və ya təqdimatında Azərbaycanla bağlı mövzuya çıxış edir. O, bunu ya sadəcə təkrarlanan şüarlarla, ya da laqeyd tonla təqdim etmir. Faktı düzgün verir, fikrini əsaslandırır, ölkəsini və dövlətini məsuliyyətlə təmsil edir. Xarici dildə çıxış etdikdə də Azərbaycanı təsadüfi faktlarla yox, düzgün və ciddi şəkildə təqdim etməyə çalışır. Bu, artıq fəal vətəndaş mövqeyinin yetkin formasıdır.

Başqa bir situasiyada şagird görür ki, dövlət rəmzləri, dövlət dili və ya ictimai qayda ilə bağlı məsuliyyətsiz yanaşma var. O, aqressiv reaksiya vermədən, amma laqeyd də qalmadan münasibət bildirir. Bu davranış çox qiymətlidir. Çünki burada həm dövlət marağına bağlılıq, həm də yetkin ünsiyyət görünür.

Tam orta mərhələdə vətəndaşlıq mövqeyi ictimai təmsiletmə ilə də bağlıdır. Şagird məktəb tədbirində, ictimai layihədə, təqdimatda, yazıda və müzakirədə ölkəsinin, dövlətçiliyinin və ümumi dəyərlərinin daşıyıcısı kimi çıxış etməyi öyrənir. O, anlayır ki, vətəndaş olmaq yalnız hüquqa sahib olmaq deyil; məsuliyyətli söz, davranış və mövqe daşımaqdır.

Bu mərhələdə müəllim “müdafiə etmək” anlayışını kor emosional çağırış kimi yox, düşünülmüş və məsuliyyətli vətəndaş mövqeyi kimi verməlidir. “Dövlət marağı sənin sözündə və davranışında necə görünə bilər?”, “ölkəni təmsil etmək nə deməkdir?”, “ümumi mənafeyə zərər verən münasibətə niyə laqeyd qalmaq olmaz?” kimi suallar tam orta təhsil səviyyəsi üçün daha uyğundur. Burada fəal vətəndaş mövqeyi bilikdən çıxıb mövqe və təmsiletmə səviyyəsinə yüksəlir.

Müəllim bu dəyəri necə dəstəkləyə bilər ?

Fəal vətəndaş mövqeyi müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər bu mövzu yalnız xüsusi günlərdə yada salınır, şagirdə hazır cümlələr verilir, amma gündəlik məktəb həyatında ona yer ayrılmırsa, bu dəyər zəif qalır. Əgər müəllim yaşa uyğun şəkildə bölgə, ölkə, dövlətçilik, dövlət dili, ictimai məsuliyyət və ümumi mənafe mövzularını məktəb həyatının içində yaşadırsa, bu dəyər daha sağlam formalaşır.

Müəllim burada həm məlumat verməli, həm də mühit yaratmalıdır. Tarix, coğrafiya, Azərbaycan dili, ədəbiyyat, sinif saatı və məktəb tədbirləri bu dəyərin formalaşması üçün geniş imkan yaradır. Dövlətçilik mövzusunu yalnız keçmişlə yox, bugünkü məktəb reallığı ilə də bağlamaq lazımdır. Məsələn, dövlət dilinə münasibət, ictimai əmlakın qorunması, məktəbdaxili qayda, ümumi işə laqeyd qalmamaq, tarixi və anım günlərinə ciddi yanaşmaq kimi xətlər gündəlik mühitə daxil edilməlidir.

Burada müəllimin sualları da çox önəmlidir. “Sən yaşadığın yer haqqında nə bilirsən?”, “məktəb əmlakına münasibət niyə vətəndaşlıq məsələsidir?”, “dövlət dilinə məsuliyyətli yanaşmaq nə deməkdir?”, “ölkə ilə bağlı mövzuda necə düzgün danışmaq olar?” kimi suallar şagirdin düşüncəsini dərinləşdirir.

Məktəbdə fəal vətəndaş mövqeyini necə görmək olar ?

Məktəbdə fəal vətəndaş mövqeyini tanımaq üçün yalnız şagirdin nə qədər məlumat bildiyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun yaşadığı bölgəyə və ölkəyə maraq göstərib-göstərmədiyinə, dövlət və dövlətçilik dəyərlərinə münasibətinə, dövlət dilinə, dövlət rəmzlərinə, ictimai əmlaka və ümumi mənafeyə necə yanaşdığına verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq yaşadığı yer və ölkə haqqında sadə məlumatlılıq göstərirsə, ilkin əlamət görünür. İbtidai təhsil səviyyəsində dövlət və dövlətçilik ənənələri barədə məlumatlıdırsa və bunu hörmət davranışı ilə göstərirsə, dəyər güclənir. Ümumi orta səviyyədə dövlət maraqlarının müdafiəsində öz rolunu dərk edir, laqeyd qalmırsa, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə dövlət maraqlarını məsuliyyətli sözündə, davranışında və mövqeyində müdafiə edirsə, bu dəyər formalaşmış sayılır.

Bəzən fəal vətəndaş mövqeyi böyük çıxışlarda yox, gündəlik davranışlarda daha aydın görünür: dövlət dilinə diqqətdə, ümumi qaydaya münasibətdə, ictimai əmlakı qorumaqda, məktəb və ölkə haqqında məsuliyyətli danışıqda, laqeyd qalmamaqda. Buna görə bu dəyəri məktəbdə yalnız tədbir səhnəsində yox, gündəlik münasibət və davranış mədəniyyətində də görmək lazımdır.

Fəal vətəndaş mövqeyi məktəbəhazırlıqda yaşadığı bölgə və ölkə haqqında məlumatlılıqla başlayır, ibtidai təhsil səviyyəsində dövlət və dövlətçilik ənənələri barədə məlumatlılıqla inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində dövlət maraqlarının müdafiəsində öz rolunu dərk etməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə dövlət maraqlarını məsuliyyətli və yetkin şəkildə müdafiə edən mövqe ilə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, fəal vətəndaş mövqeyi yalnız məlumatlı olmaq deyil. O, mənsubiyyət hiss etmək, dövlətçiliyi anlamaq, öz məsuliyyətini dərk etmək, ümumi mənafeyə laqeyd qalmamaq və lazım gəldikdə dövlət maraqlarını sözündə, davranışında və mövqeyində qorumaq bacarığıdır.