Səssiz Qalan Parta

Məktəbin səhərləri bir-birinə oxşayırdı.

Qapının ağzında tələsik addımlar, dəhlizdə uşaqların səsi, pilləkənlərlə yuxarı qalxan çantaların sürtünməsi, bufetdən gələn çay qoxusu... Hər gün eyni səhnə idi. Amma Afaq müəllimə bilirdi ki, o qapıdan içəri daxil olan uşaqların heç biri eyni səhəri yaşamır.

Kimisi evdə danlaq eşidib gəlirdi.

Kimisi gecə xəstə bacısının yanında yatmışdı.

Kimisi isə heç nə demədən, içində böyüklərin belə adlandıra bilmədiyi bir qorxu ilə məktəbə gəlirdi.

Sona sonuncu sıradakı partasına keçəndə Afaq müəllimə bunu ilk dəfə həmin səhər hiss etmədi. Son bir neçə həftədə qızın davranışında dəyişiklik vardı. Əvvəllər dərs başlanmamışdan əvvəl dostları ilə danışar, çantasından rəngli qələmlərini çıxarıb sıraya düzər, kimin hansı kitabı oxuduğunu soruşardı.

İndi isə çantasını səssizcə stolun altına qoyur, pəncərəyə baxır, sonra gözlərini aşağı salırdı.

— Sabahın xeyir, Sona, — Afaq müəllimə dedi.

— Sabahın xeyir.

— Necəsən?

Sona bir anlıq tərəddüd etdi.

— Yaxşıyam.

Afaq müəllimə gülümsədi. Amma sualı uzatmadı.

Bəzən uşaqlar “yaxşıyam” deyəndə, müəllim onun doğru olmadığını hiss edir. Yenə də həmin anda “nə olub?” demək hər zaman kömək etmir. Uşağın susduğu yerdə onun yerinə danışmaq da olmaz.

Afaq müəllimə yalnız dedi:

— Bu gün yazı işi var. Sənin hekayələrini darıxmışam.

Sona cavab vermədi.

Dərs bitəndən sonra müəllimə dəftərləri topladı. Evdə yoxlayarkən Sonanın yazı dəftərində yarımçıq qalan bir cümlə gördü:

“Atam indi başqa evdə yatır.”

Cümlə kənarda, çox xırda hərflərlə yazılmışdı. Sanki Sona onu yazmaq istəyib, sonra kimsə görər deyə fikrindən daşınmışdı.

Afaq müəllimə qələmini götürdü. Bir an “Sona, nə olub?” yazmaq istədi. Sonra fikrini dəyişdi.

Dəftəri bağladı.

Bəzi cümlələr müəllim qeydi gözləmir. Sadəcə diqqət istəyir.

Bir neçə gün sonra sinifdə ailə mövzusunda mətn oxunurdu. Mətn sadə idi: bir uşaq atası ilə parkda gəzir, yol boyu ona suallar verir, axırda birlikdə dondurma yeyirdilər.

Uşaqlar növbə ilə oxuyurdular.

Sıra Sonaya çatanda o, əvvəlcə kitabı açdı. Gözlərini sətirlərin üzərində saxladı. Sonra oxumağa başladı:

— “Atam mənim əlimdən tutub...”

Səsi yarımçıq qaldı.

Afaq müəllimə onun üzünə baxdı.

Sona kitabı bağladı. Dodaqları əsdi. Sonra başını aşağı salıb ağlamağa başladı.

Sinifdə sakitlik yarandı.

Bir neçə uşaq nə edəcəyini bilmədi. Kimsə qələmini əlində sıxdı. Kimsə müəlliməyə baxdı. Uşaqların gözlərində həm təəccüb, həm də ehtiyat vardı.

Afaq müəllimə dərhal Sonanın üstünə əyilmədi. Uşağın ağrısını hamının baxdığı bir səhnəyə çevirmək istəmədi.

— Uşaqlar, kitablarınızı bağlayın, — dedi. — İndi hər biriniz “Mənim üçün rahat yer” mövzusunda üç cümlə yazın.

Sonra Sonaya yaxınlaşdı.

— Gəl, bir az dəhlizə çıxaq.

Dəhlizin sonunda, pəncərənin yanında iki stul vardı. Sona oturdu, amma üzünü müəlliməsinə çevirmədi.

Afaq müəllimə bir müddət susdu.

Sonra Sona pıçıldadı:

— Atam bizi daha sevmir?

Bu sualın cavabı hazır deyildi.

Afaq müəllimə öz uşaqlığını xatırladı. O da kiçik yaşlarında atasını itirmişdi. Evdə bir insanın yoxluğunun nə qədər ağır ola biləcəyini bilirdi. Amma Sonanın yaşadığı ilə öz yaşadığını eyniləşdirmədi.

Hər uşağın qorxusunun öz adı vardı.

— Sona, — dedi, — atanla ananın qərarları sənin günahın deyil.

Sona gözlərini sildi.

— Amma o artıq bizim evdə qalmır.

— Bilirəm. Bu, sənin üçün çətindir.

— Mən hər axşam onun otağına baxıram. Elə bilirəm, bəlkə qayıdıb.

Afaq müəllimə səsini alçaltdı.

— Sən ən çox nə olacağını bilmədiyin üçün qorxursan. Düzdür?

Sona başını tərpətdi.

— Mən istəyirəm, əvvəlki kimi səhər məni məktəbə gətirsin.

— Mən sənə onun yerinə söz verə bilmərəm, — Afaq müəllimə dedi. — Amma sən bu hisslərlə tək qalmayacaqsan. Məktəbdə səni dinləyən insanlar var.

Sona ilk dəfə müəlliməsinə baxdı.

— Mən danışsam, anam inciyər?

— Sən öz hisslərini danışanda heç kim inciməməlidir. Hissini demək heç kəsi günahlandırmaq deyil.

Sonrakı günlər Sonanın sakitliyi daha çox qəzəb kimi görünməyə başladı.

Tənəffüsdə sinif yoldaşlarından biri onun qırmızı qələmini götürmək istəyəndə Sona əlini stolun üstünə vurdu.

— Mənim əşyalarıma toxunmayın!

Uşaq geri çəkildi.

— Mən sadəcə soruşacaqdım.

Sona çantasını yerə atdı.

— Hamı nəyisə götürür. Hamı gedir!

Bu cümlədən sonra sinif susdu.

Afaq müəllimə Sonaya dərhal “belə etmək olmaz” demədi. O bilirdi ki, hazırda Sona qarşısındakı uşağa yox, içində böyüyən qorxuya reaksiya verir.

Amma davranışın nəticəsiz qalması da doğru deyildi.

Dərsdən sonra onu dəhlizə çağırdı.

— Sona, sən indi çox narahatsan. Mən bunu görürəm. Amma qəzəbini dostlarının üstünə tökmək onları da incidə bilər.

Sona dodaqlarını sıxdı.

— Mən qəzəbli olmaq istəmirəm.

— Onda nə hiss etdiyini deməyi öyrənməliyik.

— Mən bəzən heç nə deyə bilmirəm.

— Heç nə deməyəndə, bədənimiz və davranışımız danışır. Sən ağlayırsan, qışqırırsan, əsəbiləşirsən. Amma bəzən sadəcə “mən pis hiss edirəm” demək də kifayətdir.

Sona asta səslə soruşdu:

— Mən bunu deyə bilərəm?

— Əlbəttə.

Həmin gün Afaq müəllimə məktəbin psixoloqu ilə görüşdü. O, Sonanın davranışındakı dəyişiklikləri qısa və dəqiq izah etdi: dərsdə diqqətin azalması, özünəqapanma, ağlama, tez qıcıqlanma, ailə vəziyyəti ilə bağlı narahatlıq.

Psixoloq diqqətlə dinlədi.

— Uşaq indi həyatında sabitlik axtarır, — dedi. — Evdə nə baş verdiyini tam anlaya bilmir. Ona görə məktəb onun üçün daha proqnozlaşdırılan yer olmalıdır.

— Mən də bunu düşünürəm, — Afaq müəllimə dedi.

— Onu hər gün danışdırmağa çalışmayın. Bəzən uşağa bir sual yox, eyni münasibət lazımdır. Dərsin qaydası, sinfin sakitliyi, müəllimin səsi, vaxtında verilən tapşırıq — bunlar da dəstəkdir.

Afaq müəllimə həmin sözləri unutmadı.

Sonanın anası məktəbə gələndə yorğun görünürdü.

Üzündə yuxusuzluğun, narahatlığın və uzun müddət danışmamağın izləri vardı. O, oturandan sonra çantasını dizinin üstünə qoydu, əllərini bir-birinin içində sıxdı.

Afaq müəllimə söhbətə ehtiyatla başladı.

— Sizi mühakimə etmək üçün çağırmamışam. Sadəcə Sonanın məktəbdə yaşadığı çətinliklərlə bağlı danışmaq istəyirəm.

Gülnar xanım gözlərini aşağı saldı.

— Mən bilirəm, dəyişib. Evdə də əvvəlki kimi deyil. Bəzən mənə heç nə demir. Bəzən də birdən ağlayır.

— O, çoxlu sualla yaşayır.

— Mən ona deyirəm ki, atası onu sevir.

— Bu, çox vacibdir, — Afaq müəllimə dedi. — Amma uşaq bunu yalnız sözlə yox, davranışda da görmək istəyir.

Gülnar xanım bir müddət susdu.

— Mən özüm də qarışığam. Ayrılmaq qərarını asan verməmişik. Evdə hər gün mübahisə etməkdən yorulmuşduq. Amma indi Sona belə olanda, elə bilirəm, nə etsək də gecdir.

Afaq müəllimə səsini yumşaltdı.

— Gec deyil. Amma indi onun ehtiyacını daha aydın görmək lazımdır.

— O, atasını görmək istəyir.

— Bəli. Amma ən çox müntəzəmliyi istəyir. Gələcəksə, gəlsin. Zəng edəcəksə, zəng etsin. Uşaqlar üçün sözün yerinə yetməsi bəzən böyüklərin düşündüyündən də önəmlidir.

Gülnar xanım gözlərini qaldırdı.

— Mən qorxuram. Atası gəlib bir az vaxt keçirəcək, sonra yenə yoxa çıxacaq.

— Bu qorxu başadüşüləndir, — Afaq müəllimə dedi. — Amma Sona hazırda böyüklərin incikliyinin içində qalmamalıdır. Onun atası ilə münasibətinin necə olacağını siz ikiniz daha məsuliyyətli şəkildə müəyyən etməlisiniz.

Bu, “barışın” demək deyildi.

Bu, “uşağı unutmayın” demək idi.

Məktəbin rəhbərliyi də vəziyyətdən xəbərdar oldu. Tədris işləri üzrə direktor müavini Afaq müəlliməni dinlədi və yalnız bir cümlə dedi:

— Sən onu diqqətlə izləyirsən. Bu, çox vacibdir. Amma bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürmə.

Afaq müəllimə bunu anlayırdı.

Müəllim bəzən uşağın həyatında çox böyük yer tutur. Amma müəllimin yeri valideynin, psixoloqun, ailənin və ya uşağın gələcəyinin əvəzi olmamalıdır.

Müəllimin işi uşağı görməkdir.

Onun susduğu yeri hiss etməkdir.

Lazım gələndə doğru qapını döyməkdir.

Bir gün informatika dərsində uşaqlara “Mənim yadda qalan yerim” mövzusunda kiçik təqdimat hazırlamaq tapşırıldı.

Uşaqlar müxtəlif şəkillər seçirdilər. Biri dəniz yazmışdı. Biri nənəsinin kənd evini. Biri futbol meydançasını.

Sona uzun müddət boş ekrana baxdı.

Müəllim onun yanına yaxınlaşdı.

— Sən haranı seçmək istəyirsən?

Sona asta səslə dedi:

— Parkı.

— Hansı parkı?

— Evimizin yaxınlığındakı parkı.

— Niyə orası?

Sona çiyinlərini çəkdi.

— Atam məni ora aparırdı.

Müəllim daha çox sual vermədi.

— Onda park haqqında yaz. Orada özünü necə hiss etdiyini də yazmaq olar.

Sona klaviaturada yavaş-yavaş bir cümlə yazdı:

“Atamla parkda gəzəndə mən özümü qorxmayan uşaq kimi hiss edirdim.”

Sonra bir müddət ekrana baxdı.

Bu cümlə sadə idi.

Amma həmin cümlədə Sonanın itirdiyi şey görünürdü: yalnız atası yox, atasının yanında hiss etdiyi təhlükəsizlik.

Bir neçə həftə sonra məktəbdə Sonanın valideynləri ilə görüş keçirildi.

Görüşün məqsədi ailənin şəxsi münasibətini həll etmək deyildi. Məktəb onların necə yaşamalı olduğuna qərar vermirdi.

Məqsəd Sonanın qarşısında daha aydın və daha sabit davranış xətti qurmaq idi.

Atası Vüqar görüşə işdən sonra gəldi. Yorğun görünürdü. Gün ərzində maşın sürmüş, şəhərin bir tərəfindən o biri tərəfinə sərnişin aparmışdı. Amma oturanda gözlərini yerdən qaldırmadı.

Psixoloq sakit səslə soruşdu:

— Sona sizə ən çox hansı sualı verir?

Gülnar xanım cavab verdi:

— “Atam birdəfəlik gedib?” deyir.

Vüqar başını aşağı saldı.

— Mən ona nə deyəcəyimi bilmirəm.

Bu dəfə Afaq müəllimə söhbətə yalnız bir cümlə ilə qoşuldu:

— Uşaq üçün ən ağır şey təkcə ayrılıq deyil. Söz verilib yerinə yetməyəndə, o, özünü unudulmuş hiss edir.

Vüqar asta səslə dedi:

— Mən onu görmək istəyirəm.

Gülnar xanım cavab verdi:

— Onda vaxtında gəl. Zəng edəcəksənsə, zəng et. Uşağa “gələcəyəm” deyib sonra susma.

Bu dəfə heç kim bir-birini ittiham etmədi.

Sadəcə Sonanın adı çəkildi.

Görüşün sonunda sadə bir razılaşma oldu: Vüqar müəyyən günlərdə Sonanı məktəbdən götürəcək, onunla vaxt keçirəcək, zəng edəcəyi vaxtı əvvəlcədən bildirəcəkdi. Gülnar xanım da Sonanın bu ünsiyyətdən məhrum qalmamasına çalışacaqdı.

Bu, böyük bir qərar deyildi.

Amma kiçik, yerinə yetirilən qərarlar uşağın içində yenidən güvən yarada bilərdi.

İlk dəfə Vüqar Sonanı məktəbdən götürməyə gələndə qız məktəbin qapısında dayandı.

Atasını gördü.

Addımını yavaşlatdı.

Vüqar ona tərəf tələsmədi.

— Salam, qızım.

Sona bir müddət susdu.

— Sən yenə gedəcəksən?

Bu sual Vüqarı hazırlıqsız yaxaladı.

O, “heç vaxt getməyəcəyəm” demədi. Çünki böyük sözlər bəzən uşağın qorxusunu daha da artırır.

Sadəcə dedi:

— Mən sənin atanam. Harada olsam da, sənin atanam. Amma bunu sənə daha çox göstərməliyəm.

Sona baxdı.

Sonra əlini uzatdı.

Afaq müəllimə uzaqdan bu səhnəni gördü. Bir anlıq dayanıb baxdı. Sonra pəncərədən geri çəkildi.

Bu, onların anı idi.

Bəzi anlarda müəllimin ən doğru işi yanında dayanmaq yox, bir addım uzaqda qalmaq olur.

Sonrakı günlərdə Sona dərhal əvvəlki halına qayıtmadı.

O, yenə bəzi səhərlər fikirli gəlirdi.

Atası gecikəndə yenə narahat olurdu.

Evində böyüklərin danışığından gələn gərginliyi hiss edirdi.

Amma artıq bir fərq vardı.

O, hisslərini gizlətmək əvəzinə, danışmağa çalışırdı.

Bir gün Afaq müəlliməyə yaxınlaşıb dedi:

— Bu gün atam zəng etmədi. Mən elə bildim, yenə unutdu.

— Sonra nə oldu? — müəllimə soruşdu.

— Sonra özü zəng etdi. Dedi ki, maşında sərnişin vardı.

— Sən nə hiss etdin?

— Əvvəl çox qorxdum. Sonra bir az sakitləşdim.

Afaq müəllimə gülümsədi.

— Qorxmaq normaldır. Amma sən artıq qorxanda nə edəcəyini bilirsən.

Sona başını tərpətdi.

— Mən əvvəlcə soruşmağa çalışıram.

Bu, kiçik dəyişiklik idi.

Amma bəzən uşağın içində böyüyən ən böyük fərq belə başlayır: sual verməklə.

Yaz aylarında Gülnar xanım yenidən məktəbə gəldi.

Bu dəfə üzündə əvvəlki yorğunluq tam yox olmasa da, fərqli bir sakitlik vardı.

Afaq müəllimə ilə dəhlizdə dayanıb bir müddət susdu. Sonra dedi:

— Biz Vüqarla danışmışıq. Çox danışmışıq. Sonanın yanında danışmışıq.

Afaq müəllimə onu dinlədi.

— Ayrı qalmağın ona nə etdiyini gördük. Biz yenidən bir evdə yaşamağa qərar vermişik. Amma bu dəfə təkcə evə qayıtmaq üçün yox. Daha düzgün danışmağı öyrənmək üçün.

Afaq müəllimə dərhal təbrik etmədi.

Çünki ailə münasibətləri bir qərarla düzəlmir. Barışmaq bəzən yolun sonu yox, daha məsuliyyətli bir başlanğıc olur.

— Ən vacibi odur ki, Sona özünü təhlükəsiz hiss etsin, — dedi. — Bunu ona hər gün davranışınızla göstərməlisiniz.

Gülnar xanım başını aşağı saldı.

— Mən bir şeyi gec başa düşdüm. Öz incikliyimin içində onun qorxusunu görməmişəm.

— İndi görürsünüz, — Afaq müəllimə dedi.

Gülnar xanım gözlərini sildi.

— Sona evdə tez-tez deyir ki, “Afaq müəllimə mənə qulaq asır.”

Afaq müəllimə cavab vermədi.

Bəzi sözlərə cavab lazım olmur.

Onları sadəcə içində sakitcə daşıyırsan.

Tədris ilinin sonunda Afaq müəllimə sinfə yazı işi verdi:

“Bu il öyrəndiyim ən vacib şey.”

Uşaqlar müxtəlif şeylər yazdılar.

Kimi velosiped sürməyi öyrəndiyini yazdı.

Kimi dostuna inciməzdən əvvəl onunla danışmaq lazım olduğunu.

Kimi ilk dəfə kitabı sona qədər bitirdiyini.

Sona uzun müddət vərəqə baxdı.

Afaq müəllimə onun yanına getmədi.

Bu dəfə Sona susanda, müəllimə onun yalnız qorxduğunu düşünmürdü. Bəzən insan sadəcə cümləsini seçmək üçün də susur.

Dərsin sonunda dəftərlər toplandı.

Axşam Afaq müəllimə Sonanın yazısını oxudu.

Orada üç cümlə vardı:

“Mən bu il qorxanda danışmağı öyrəndim. Mən atamla yenə parka getdim. Bir səhər atam məni məktəbə özü gətirdi və mən evdə onun açar səsini yenə tanıdım.”

Afaq müəllimə dəftəri bağladı.

Pəncərədən küçəyə baxdı.

Şəhər yavaş-yavaş axşama enirdi. Bir evdə işıq yanırdı. Başqa bir evdə qapı açılırdı. Uzaqda uşaqların səsi gəlirdi.

Səhər yenə məktəbdə zəng çalacaqdı.

Uşaqlar yenə sinfə doluşacaqdılar.

Və son partada bir vaxtlar səssiz qalan yerin sahibəsi bu dəfə əlini qaldırıb cavab verməyə hazır olacaqdı.