Fənn metodik birləşmələrinin fəaliyyəti üzrə 10 praktik müsahibə sualı və cavabı

1. FMB-nin illik planı əvvəlki ilin planından köçürülüb və əsasən tədbir adlarından ibarətdir. Təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini kimi nə edərdiniz?

Cavab: İlk olaraq planı dərhal rədd etməz, FMB rəhbəri ilə birlikdə məktəbin real tədris ehtiyaclarını araşdırardım. Şagirdlərin nəticələrini, yazılı işlərini, dərs müşahidələrini, proqramın icra vəziyyətini və müəllimlərin metodik ehtiyaclarını təhlil edərdim. FMB üzvləri həmin məlumatlar əsasında üç-beş əsas prioritet müəyyənləşdirərdilər. Mən müavin kimi planlaşdırmanı əlaqələndirər, fəaliyyətlərin məktəbin ümumi məqsədləri və tədris proqramları ilə uyğunluğunu yoxlayardım. Hər fəaliyyət üçün konkret məqsəd, müddət, əsas məsul şəxs, icra göstəricisi, nəticə göstəricisi və məlumat mənbəyi müəyyən edilərdi. Plan məktəbdə tətbiq olunan səlahiyyət bölgüsünə uyğun razılaşdırılaraq təsdiqə təqdim olunardı. Beləliklə, FMB planı formal tədbirlər siyahısı deyil, müəyyən edilmiş tədris problemini həll edən işlək sənədə çevrilərdi.

2. Riyaziyyat və informatika FMB-si paralel siniflərdə nəticələrin kəskin fərqləndiyini bildirir. Problemi necə araşdırardınız?

Cavab: İlk növbədə fərqin həqiqi öyrənmə fərqini, yoxsa müxtəlif çətinlik səviyyəli tapşırıqları əks etdirdiyini yoxlayardım. Paralel siniflərdə istifadə edilmiş tapşırıqları, qiymətləndirmə meyarlarını, tədris olunan mövzuları və şagirdlərin ilkin səviyyəsini müqayisə edərdim. FMB üzvləri ilə eyni təlim nəticəsini ölçən ortaq diaqnostik tapşırıq və aydın meyar hazırlayardım. Şagirdlərin adlarını açıqlamadan cavablardakı səhvləri növlərinə görə təhlil etməyi təşkil edərdim. Aşkarlanan səbəbə uyğun olaraq müəllimlər üçün birgə planlaşdırma, tapşırıq hazırlama və ya həmkar dəstəyi nəzərdə tutulardı. İcra göstəricisi ortaq tapşırığın tətbiqi, nəticə göstəricisi isə seçilmiş bacarıq üzrə səhvlərin və dəstək ehtiyacının dəyişməsi olardı. Məqsəd müəllimləri müqayisə edib günahlandırmaq deyil, paralel siniflərdə tədrisin keyfiyyətini və qiymətləndirmənin obyektivliyini yaxşılaşdırmaqdır.

3. Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi uzun müddət işdə olmadığından bəzi siniflərdə tədris proqramının icrasında geriləmə yaranıb. FMB-nin işini necə qurardınız?

Cavab: Əvvəlcə geriləmənin həcmini siniflər, mövzular və gözlənilən təlim nəticələri üzrə dəqiqləşdirərdim. Sadəcə “proqram geri qalır” qeydi ilə kifayətlənməz, hansı əsas bacarıqların formalaşmadığını müəyyən edərdim. FMB ilə birlikdə vacib məzmunu qoruyan, real vaxt və dərs yükünə uyğun bərpa planı hazırlayardım. Bütün mövzuları sürətlə və səthi keçmək əvəzinə, sonrakı öyrənmə üçün əsas olan nəticələrə üstünlük verilərdi. Müəllimə uyğun resurs, birgə planlaşdırma və təcrübəli həmkar dəstəyi təşkil edilərdi. Planın icrası şagird işləri, qısa formativ yoxlamalar və proqramın gedişi əsasında müntəzəm izlənilərdi. Ciddi təşkilati dəyişiklik tələb olunarsa, məsələ əsaslandırılmış təkliflə direktora təqdim edilərdi.

4. Fizika, kimya və biologiya üzrə şagirdlərin qiymətləri yüksəkdir, lakin onlar təcrübəni planlaşdırmaq və nəticəni izah etməkdə çətinlik çəkirlər. Hansı tədbirləri görərdiniz?

Cavab: Yüksək qiymətləri avtomatik olaraq praktik bacarığın göstəricisi hesab etməzdim. FMB ilə birlikdə şagirdlərin müşahidə, fərziyyə irəli sürmə, təhlükəsiz təcrübə aparma, nəticəni qeyd etmə və əsaslandırma bacarıqlarını ayrıca yoxlayardım. Mövcud laboratoriya şəraitini, avadanlığı və təhlükəsizlik risklərini də nəzərdən keçirərdim. Müəllimlər müəyyən mövzular üzrə sadə, təhlükəsiz və proqramla əlaqəli praktik tapşırıqlar hazırlayardılar. Avadanlıq məhdud olduqda nümayiş, model, məlumat təhlili və təhlükəsiz alternativ fəaliyyətlərdən istifadə edilərdi. Nəticə göstəricisi keçirilən təcrübələrin sayı deyil, şagirdin proseduru izah etməsi və nəticəsini faktla əsaslandırması olardı. FMB-nin növbəti iclasında şagird işləri təhlil edilərək hansı metodun davam etdirilməsi müəyyənləşdirilərdi.

5. Xarici dillər FMB-sində dərs müşahidəsindən sonra müəllimlərin nöqsanları ümumi iclasda adları çəkilməklə müzakirə olunur. Bu vəziyyətdə necə davranardınız?

Cavab: Belə yanaşmanın müəllimlərdə müdafiə mövqeyi və müşahidəyə qarşı etimadsızlıq yarada biləcəyini bildirərdim. Həmkar müşahidəsi müəllimin razılığı, əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsəd və məhdud sayda meyar əsasında təşkil olunmalıdır. Müşahidə zamanı “dərs zəif idi” kimi ümumi mülahizələr deyil, görülən və eşidilən konkret faktlar qeydə alınmalıdır. Fərdi geribildirim müəllimlə təkbətək, sakit və hörmətli şəraitdə aparılmalıdır. Söhbətdə əvvəlcə müəllimin öz dərsini qiymətləndirməsinə imkan verilməli, sonra güclü tərəf və bir-iki əsas inkişaf ehtiyacı faktlarla göstərilməlidir. Müəllimlə konkret inkişaf addımı, dəstək forması və təkrar izləmə müddəti razılaşdırılmalıdır. FMB iclasında isə müəllimin adı deyil, ümumiləşdirilmiş metodik ehtiyaclar və faydalı təcrübələr müzakirə edilməlidir.

6. Tarix və coğrafiya FMB-sinə yeni müəllim qəbul olunub, lakin mentor onun planlarını özü hazırlayır. Bu mentorluğu necə təkmilləşdirərdiniz?

Cavab: Mentorun yeni müəllimin əvəzinə işləməsinin davamlı peşəkar inkişaf yaratmadığını izah edərdim. Əvvəlcə yeni müəllimin proqram üzrə planlaşdırma, dərsin təşkili, qiymətləndirmə və sinfin idarə edilməsi sahələrində konkret ehtiyacları müəyyənləşdirilərdi. Mentor hazır plan vermək əvəzinə nümunə göstərməli, düşündürücü suallar verməli və müəllimin hazırladığı plana geribildirim təqdim etməlidir. Birgə planlaşdırmadan sonra dərsi yeni müəllim özü həyata keçirməlidir. Razılıq əsasında fokuslu həmkar müşahidəsi və dərsdən sonra qısa refleksiya təşkil edilə bilər. İnkişaf hədəfi, məsələn, dörd həftə ərzində mənbələrlə işi və şagird əsaslandırmasını artırmaq kimi ölçülə bilən formada müəyyənləşdirilməlidir. Müavin kimi prosesi izləyər, lakin mentorluğun nəzarət və hesabat yükünə çevrilməsinə yol verməzdim.

7. Azkomplektli məktəbdə musiqi, təsviri incəsənət, texnologiya və fiziki tərbiyə müəllimləri birləşdirilmiş FMB-də fəaliyyət göstərirlər. İşi necə səmərəli təşkil edərdiniz?

Cavab: Birləşdirilmiş FMB-nin bütün fənləri eyni metodla işləməyə məcbur etməməsinə diqqət edərdim. Əvvəlcə təhlükəsizlik, şagird fəallığı, fərqləndirmə və formativ qiymətləndirmə kimi ortaq metodik mövzular müəyyən edilərdi. Bununla yanaşı, hər fənnin öz təlim nəticələri, fəaliyyət xüsusiyyətləri və qiymətləndirmə meyarları ayrıca qorunardı. İclasın bir hissəsi ortaq məsələlərə, digər hissəsi isə fənn üzrə kiçik iş qruplarına və ya fərdi metodik təqdimata ayrılardı. Məktəbdə eyni fənn üzrə yalnız bir müəllim olduqda başqa məktəbin müəllimi, metodist və ya uyğun peşəkar resursla əməkdaşlıq imkanları araşdırılardı. Hər müəllim dövr ərzində bir konkret metodik məsələ üzərində işləyərək nəticəni şagird fəaliyyəti nümunəsi ilə təqdim edərdi. Beləliklə, birləşdirilmiş FMB formal qurum deyil, ortaq əməkdaşlığı və fənnəxas inkişafı təmin edən çevik struktur olardı.

8. İbtidai sinifdə əlavə dəstəyə ehtiyacı olan şagird ümumi tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir. FMB bu vəziyyətdə necə fəaliyyət göstərməlidir?

Cavab: Şagirdi dərhal etiketləmədən əvvəl onun hansı tapşırıqda və hansı şəraitdə çətinlik çəkdiyini faktlarla müəyyənləşdirərdim. Sinif müəllimi, FMB rəhbəri və məktəbdə mövcud olan aidiyyəti mütəxəssislər şagirdin işlərini və müşahidə qeydlərini birlikdə nəzərdən keçirərdilər. Təlim nəticəsini dəyişmədən tapşırığın təqdimat forması, müddəti, mərhələləri və istifadə edilən dəstək uyğunlaşdırıla bilər. Müəllim şagirdin bacardığı mərhələdən başlamalı və köməyi tədricən azaltmalıdır. Valideynlə ünsiyyət hörmətli aparılmalı, yalnız müşahidə olunan faktlar və razılaşdırılmış dəstək addımları paylaşılmalıdır. Nəticə digər şagirdlərlə müqayisə əsasında deyil, həmin şagirdin əvvəlki işi, müstəqillik səviyyəsi və hədəf bacarıqdakı inkişafı ilə qiymətləndirilməlidir. Məxfi məlumatlar yalnız prosesə birbaşa aidiyyəti olan əməkdaşlar arasında paylaşılmalıdır.

9. FMB-nin elektron qovluğunda şagirdlərin adları, nəticələri və ailə vəziyyəti barədə məlumatlar saxlanılır və qovluğa bütün müəllimlər daxil ola bilir. İlk addımlarınız nə olardı?

Cavab: İlk olaraq qovluğa çıxışı zəruri şəxslərlə məhdudlaşdırar və məlumatların kimlər tərəfindən görüldüyünü dəqiqləşdirərdim. Hadisə barədə direktora və məktəbdə məlumatların qorunmasına cavabdeh olan aidiyyəti şəxsə məlumat verərdim. FMB fəaliyyəti üçün hansı məlumatın həqiqətən zəruri olduğunu müəyyənləşdirər, artıq şəxsi məlumatların çıxarılmasını təşkil edərdim. Birgə metodik təhlildə şagirdlərin adları və onları tanıdan digər məlumatlar anonimləşdirilməlidir. Şagirdin ailə vəziyyəti kimi həssas məlumatlar ümumi FMB qovluğunda saxlanılmamalıdır. Qovluq üçün giriş səlahiyyəti, faylların adlandırılması, saxlanması, paylaşılması və silinməsi qaydaları müəyyənləşdirilərdi. Məqsəd rəqəmsal sənədləşməni dayandırmaq deyil, məlumatı yalnız qanuni, zəruri və təhlükəsiz həddə idarə etməkdir.

10. Bütün FMB-lər il ərzində çoxlu tədbir keçirib, lakin müəllim və şagird fəaliyyətində dəyişiklik görünmür. FMB-lərin səmərəliliyini necə qiymətləndirərdiniz?

Cavab: FMB-nin səmərəliliyini yalnız iclasların, açıq dərslərin və seminarların sayı ilə qiymətləndirməzdim. Qiymətləndirməni üç səviyyədə aparardım: fəaliyyətin icrası, müəllimin təcrübəsində dəyişiklik və şagirdin öyrənməsinə təsir. Hər FMB-dən əvvəlcədən seçilmiş problem, həyata keçirilmiş metodik addım və əldə edilmiş nəticə arasında əlaqə göstərməsini istəyərdim. Məlumat mənbəyi kimi müqayisə edilə bilən şagird işləri, dərs müşahidəsi faktları, müəllim refleksiyası və qiymətləndirmə nəticələrindən istifadə olunardı. Nəticə əldə edilmədikdə dərhal müəllimi günahlandırmaz, fəaliyyətin uyğunluğunu, tətbiq müddətini, resursu və verilmiş dəstəyi təhlil edərdim. Yekun qərarda hansı işin davam etdiriləcəyi, dəyişdiriləcəyi və ya başqa yanaşma ilə əvəz ediləcəyi göstərilərdi. Belə qiymətləndirmə FMB-ni hesabat hazırlayan formal qurumdan məktəbin tədris keyfiyyətini yaxşılaşdıran peşəkar öyrənmə komandasına çevirər.